Mokṣopāya · Chapter 6.30

ity ākarṇayati svacchasamacetasi rāghave /
viśrānte svātmani svairaṃ paramānandam āgate //

tatrastheṣu ca sarveṣu teṣūpaśamaśāliṣu /
aparikṣubdhacitteṣu sthiteṣv abhyuditātmasu //

saṃśāntasakalaspandaśabdasaṃvyavahāriṇi /
sabhābhoge sthite somye rātrāv iva mahītale //

pramūkamugdhaghaṇṭāsu niṣaṇṇāsu nabhastale /
śṛṇvantīṣv iva śuddhāsu patākāsu vaco muneḥ //

śāntasañcārasaṅkrāntaniścalāsyeṣu pakṣiṣu /
svapatsv antaḥpurāṇāṃ ca pañjareṣv ālayeṣu ca //

vicārayatsu tattvārthaṃ buddhyā prāptavikāsayā /
sutattvajñeṣu sabhyeṣu sahajānandaśāliṣu //

paropaśamaśālinyā tayā sadvākyamālayā /
vinayāvanatistheṣu krīḍāmarkaṭakeṣv api //

rāghavasyātmaviśrāntisthityarthaṃ vacanaughataḥ /
virarāma munir vāri sasetv ātmarayād iva //

atha yāte muhūrtārdhe rāghave pratibodhite /
punar āha tam evārthaṃ vasiṣṭho vadatāṃ varaḥ //

rāma samyakprabuddho 'si svātmānam asi labdhavān /
etam evāvalambyāntas tiṣṭha meha madaṃ kṛthāḥ //

idaṃ saṃsāracakraṃ hi nābhau saṅkalpamātrake /
saṃrodhitāyāṃ vahanād raghunandana rudhyate //

bodhitāyāṃ manonābhyām idaṃ saṃsāracakrakam /
prayatnād rodhitam api pravahaty eva vegataḥ //

paraṃ pauruṣam āśritya balaṃ prajñāṃ ca yuktitaḥ /
nābhiṃ saṃsāracakrasya cittam eva nirodhayet //

prajñāsaujanyayuktena śāstrasaṃvalitena ca /
pauruṣeṇa na yat prāptaṃ na tat kvacana labhyate //

daivaikaparatāṃ tyaktvā bālabodhopakalpitām /
nijaṃ prayatnam āśritya cittam ādau nirodhayet //

ā viriñcāt pravṛttena bhrameṇājñānarūpiṇā /
asad eva sadābhāsam idam ālakṣyate 'nagha //

ajñānabhramavistāramithyaikākṛtayo 'nagha /
ime dehā bhramantīha sarva evāsadutthitāḥ //

saṅkalpapuruṣasyeva dehasyārthe kadācana /
sukhaduḥkhavikāritvaṃ na kāryaṃ rāma dhīmatā //

duḥkhamlānamukhakledī prasannāt kledavarjitāt /
api citranarād dehanaras tucchataras smṛtaḥ //

ādhivyādhiparimlāne svayaṃ kledini nāśini /
na tathā sthiratā dehe citrapuṃsi yathā kila //

vināśito hi citrastho deho naśyati nānyathā /
avaśyanāśo nāśātmā svayaṃ deho vinaśyati //

pālitas susthirāṃ śobhām ādatte citramānavaḥ /
dehas tu pālito 'py uccair naśyaty eva na vardhate //

tena śreṣṭhaś citradeho nāyaṃ saṅkalpadehakaḥ /
ye guṇāś citradehe hi na te saṅkalpadehake //

citradehād api jaḍād yo 'yaṃ tucchataraḥ kila /
tasmin māṃsamaye dehe kevāsthā bhavato 'nagha //

dīrghasaṅkalpadeho 'yam asmin kvāsthā mahāmate /
svalpasaṅkalpajād dehād api tucchataro hy ayam //

svalpasaṅkalpajo dīrghais sukhaduḥkhair na gṛhyate /
dīrghasaṅkalpajaś cāyaṃ dīrghaduḥkhena duḥkhitaḥ //

deho hi saṅkalpamayo nāyam asti na nāsti ca /
kiṃ vyartham etadarthaṃ hi mūḍho 'yaṃ kleśabhāg janaḥ //

yathā citramaye puṃsi kṣate kṣīṇe na vaḥ kṣatiḥ /
yathā saṅkalpapuruṣe kṣate kṣīṇe na vaḥ kṣatiḥ //

yathā manorājyamaye kṣate kṣīṇe na vaḥ kṣatiḥ /
yathā dvitīye śaśini kṣate kṣīṇe na vaḥ kṣatiḥ //

yathā svapnasamārambhe kṣate kṣīṇe na vaḥ kṣatiḥ /
yathā ghanātapajale kṣate kṣīṇe na vaḥ kṣatiḥ //

saṅkalpamātrakalite prakṛtyaiva vināśini /
tathā śarīrayantre 'smin kṣate kṣīṇe na vaḥ kṣatiḥ //

dīrghasvapnamaye hy asmiṃś cirasaṅkalpakalpite /
bhūṣite dūṣite dehe na hi kiñcic citaḥ kṣatam //

na cid astam upāyāti nātmā calati rāghava /
na brahma vikṛtiṃ yāti kiṃ vo dehakṣaye kṣatam //

bhramaccakroparistho hi tyaktacakro 'pi cakravat /
yathā paśyati dikcakraṃ bhramad atyantamohitaḥ //

akasmād eva rūḍhena mithyājñānena valgatā /
abhyastena tathaivedaṃ dṛśyate dehacakrakam //

bhramitaṃ ca bhramadrūpaṃ patadrūpaṃ ca pātitam /
hataṃ ca hanyamānaṃ ca vapur durvāsanāvaśāt //

ajñānajaṃ bhramaṃ tyaktvā satyāṃ dṛṣṭim avekṣya ca /
dhīratām alam ālambya ghanaṃ bhramam idaṃ tyajet //

saṅkalpena kṛto deho mithyājñānena san na san /
asatyena kṛtaṃ yat syān na tat satyaṃ kadācana //

asadabhyutthito deho rajjvām iva bhujaṅgamaḥ /
asatyām eva cemāṃ ca karoti ca jagatkriyām //

jaḍena rāma kriyate yat tan na kṛtam ucyate /
kurvann api tato deho na kartā kvacid eva hi //

nirīho hi jaḍo deho nātmano 'sty abhivāñchitam /
kartā na kaścid evāto draṣṭā kevalam asy ajaḥ //

yathā dīpo nivātasthas svātmany eva hi tiṣṭhati /
sākṣivat sarvabhāveṣu tathā tiṣṭha jagatsthitau //

yathā divasakāryāṇi bhāskaras svastha eva san /
karoty evam imāṃ rāma kuru pārthivasaṃsthitim //

asmin hy asanmaye dehagehe śūnye samutthite /
sattām upagate mithyā bālakalpitayakṣavat //

kuto 'py āgatya nissāras sarvasajjanavarjitaḥ /
ahaṅkārakuvetālaḥ praviṣṭaś cittanāmabhṛt //

bhṛtyatāṃ māsya gaccha tvam ahaṅkārasya durmateḥ /
asya bhṛtyatayā rāma nirayaḥ prāpyate phalam //

svasaṅkalpavilāsena dehagehe nirākṛtiḥ /
unmattacittavetālaḥ parivalgati līlayā //

śūnyadehagṛhaṃ prāpya cittayakṣeṇa tat kṛtam /
bhītā yena mahānto 'pi samādhiniratās sthitāḥ //

cittavetālam udvāsya svaśarīraikamandirāt /
saṃsāraśūnyanagare na bibheṣi kadācana //

cittabhūtābhibhūte 'smin ye śarīragṛhe ratāḥ /
citram adyāpi te kasmād ghaṭṭitā nāśmavat sthitāḥ //

graste cittapiśācena dehaveśmani yā dhṛtiḥ /
piśācasyaiva sā buddhir nāpiśācasya rāghava //

ahaṅkārabṛhadyakṣe gṛhe dagdhaśarīrake /
viharānāsthayā sādho na tavaitat kila sthiram //

ahaṅkārānucaratāṃ tyaktvā vitatayā dhiyā /
ahaṅkāramṛtiṃ prāpya svātmaivāśv avalambyatām //

ahaṅkārapiśācena grastā ye nirayaiṣiṇaḥ /
teṣāṃ mohāmayāndhānāṃ na mitrāṇi na bandhavaḥ //

ahaṅkāropahatayā buddhyā yā kriyate kriyā /
viṣavallyā iva phalaṃ tasyās syān maraṇātmakam //

vivekadhairyahīnena svāhaṅkāramahāśavam /
mūrkheṇālambitaṃ yena naṣṭam evāśu viddhi tam //

ahaṅkārapiśācena varākā ye vaśīkṛtāḥ /
ta ete narakāgnīnāṃ rāghavendhanatāṃ gatāḥ //

ahaṅkārorago yasya parisphurati koṭare /
sa dehapādapo dhīrair acireṇa nipātyate //

ahaṅkārapiśāco 'smin dehe tiṣṭhatu yātu vā /
tvam enam ālokaya mā manasā mahatāṃ vara //

avadhūto hy avajñātaś cetasaiva tiraskṛtaḥ /
ahaṅkārapiśācas te neha kiñcit kariṣyati //

dehālaye sphuraty asmin rāma cittapiśācake /
asyānantavilāsasya kim ivāgatam ātmanaḥ //

cittayakṣābhibhūtānāṃ yāḥ puṃsāṃ vitatāpadaḥ /
śakyante parisaṅkhyātuṃ na tā varṣaśatair api //

hato mṛto 'smi dagdho 'smīty etā durbhagavṛttayaḥ /
ahaṅkārapiśācasya śaktayo 'nyasya nānagha //

sarvago 'pi yathākāśas sambaddho neha kenacit /
sarvago 'pi tathaivātmā nāhaṅkāreṇa saṅgataḥ //

yat karoti yad ādatte dehayantram idaṃ calam /
vātarajjuyutaṃ rāma tad ahaṅkāraceṣṭitam //

vṛkṣonnatau yathā hetur akartr api kilāmbaram /
ātmasaṃsthas tathehātmā cittaceṣṭāsu kāraṇam //

ātmasannidhimātreṇa kuḍyarūpam ivāmalam /
dīpasannidhimātreṇa sphuraty āttavapur manaḥ //

ativiśliṣṭayo rāma nityam evātmacittayoḥ /
dyāvāpṛthivyor iva kas sambandhaḥ prakaṭāndhayoḥ //

calanaspandanehābhir ātmaśaktibhir āvṛtam /
cittam ātmeti maurkhyeṇa dṛśyate raghunandana //

ātmā prakāśarūpo hi nityas sarvagato vibhuḥ /
cittaṃ śaṭham ahaṅkāraṃ viddhi hārdaṃ bṛhattamaḥ //

ātmāsi raghusarvasva jaḍā nāsi manodṛṣat /
dūrīkuru manomohaṃ kim etenāsi saṅgataḥ //

piśāco hi manonāmā śūnye dehagṛhe sthitaḥ /
bhāyayaty eṣa duṣṭātmā mainam uttama saṃspṛśa //

bhayapradam akalyāṇaṃ dhairyasarvasvahāriṇam /
manaḥpiśācam utsārya yo 'si sa tvaṃ sthiro bhava //

cittayakṣadṛḍhākrāntaṃ na śāstrāṇi na bandhavaḥ /
śaknuvanti paritrātuṃ guravo na ca mānavam //

saṃśāntacittavetālaṃ guruśāstrārthabandhavaḥ /
śaknuvanti samuddhartuṃ svalpapaṅkān mṛgaṃ yathā //

asmiñ jagacchūnyapure sarvam eva pradūṣitam /
dehagehaṃ pramattena cittayakṣeṇa valgatā //

cittavetālavalitasamastagṛhaṣaṇḍakā /
iyaṃ jagadaraṇyānī śūnyā kasya na bhītaye //

jagannagaryām asyāṃ tu śāntacittapiśācakam /
dehagehaṃ katipayais sevyate sadbhir eva ca //

iha saṃśrīyate yā yā dik saiva raghunandana /
pramattamohavetālaiḥ pūrṇā dehaśmaśānakaiḥ //

asyāṃ jagadaraṇyānyāṃ muhūrtaṃ mugdhabālavat /
svayam ālambya dhairyāṃśam ātmanātmānam uddhara //

jagajjaradaraṇye 'smiṃś caradbhūtamṛgavraje /
dhṛtiṃ tṛṇarasai rāma mā gaccha mṛgapotavat //

asmin mahītalāraṇye carannṛmṛgapotake /
tvam ajñānagajaṃ bhaṅktvā saiṃhīṃ vṛttim upāśraya //

anye naramṛgā mugdhā jambudvīpe svajaṅgale /
viharanti yathā rāma tathā mā viharānagha //

atyalpakālaṃ śiśire kardamālepadāyini /
na maṅktavyaṃ vadhūrūpe mahiṣeṇeva palvale //

bhogābhogā bahiṣkāryā āryasyānusaret padam /
pravicārya mahāryais svam ekam ātmānam āśrayet //

apavitrasya tucchasya durbhagasya durākṛteḥ /
dehasyārthe na maṅktavyaṃ cintācuṇṭīṣu cāruṇā //

anyena racito deho yakṣeṇānyena saṃśritaḥ /
duḥkham anyasya bhoktānyaś citreyaṃ maurkhyacakrikā //

yathaikarūpā ghanatā dṛṣado 'py ātmanas tathā /
sattāmātraikasāmānyād itarasyātyasambhavāt //

yathopalasya ghanatā manastā hi tathātmanaḥ /
sattāmātrād abhinnā svād abhāvād anyasaṃvidaḥ //

yathopalasya ghanatā tathāsya paramātmanaḥ /
rūpaikarūpā saṃvittis sattāsāmānyarūpataḥ //

pṛthak sambhavatīhāṅga na jāḍyaṃ na ca cetanam /
mithyāsaṅkalparacite ete hi śiśuyakṣavat //

yathekṣurasamātrasya tv ekasyaiva pṛthaṅmayī /
ayaṃ guḍa idaṃ khaṇḍam iti māyā mudhoditā //

paramātmana ekasya sattāsāmānyarūpataḥ /
mudhaivābhyuditaiveyaṃ jāḍyājāḍyamatis tathā //

kṣīyate prekṣitaivaiṣā prekṣāmātraikanāśinī /
śuktirupyamatiprakhyā na satī nāsatī tataḥ //

nāsato vidyate bhāvo yo nāsty eveha san na saḥ //

svarūpamātraniṣṭhatvād dvaitaikyābhāvayogataḥ /
abhāvād anyasaṃvittes samatvam upalātmanoḥ //

ananyo 'nanta ekātmā svasattānubhavī yathā /
tathopalas svatāniṣṭho na jaḍo na ca cetanaḥ //

anyāsambhavato nityadvaitaikyābhāvayogataḥ /
cetyasyāsambhavād ātmā na jaḍo na ca cetanaḥ //

jaḍājaḍadṛśau vandhyāputravad vyomavṛkṣavat /
samāyāte na cāyāte prekṣite na ca vīkṣite //

jaḍacetanaśabdārthāv asantau rajjusarpavat /
bhavatas tau kathaṃ satyam aprekṣāmātrakād ṛte //

yac ca cetanam ātmeti jaḍaś copala ity api /
uktaṃ tad īdṛgvāgyogyabodhyabodhanahetukam //

bodhyaḥ paratare bodhe yayā yuktyā prabodhyate /
sopadeśyā na gṛhṇāti mūḍhas tat sahasā padam //

cittaṃ pṛthak pṛthag imāni hatendriyāṇi kartā na dṛśyata idaṃ ca gṛhaṃ mudhaiva /
ko 'py anya eva parivalgati nissvabhāva eṣo 'ham ity alam aho mahad indrajālam //

lolāsu saṃsṛtiṣu bhūtaparamparāṇāṃ krīḍāsu cānyapuruṣasya cidekavṛtteḥ /
tattvaṃ vicārya ramate hi mahānubhāvo mantrī yatholbaṇaviṣāsu bhujaṅgamīṣu //

na tvaṃ śiro na nayane na ca raktamāṃse nāsthīni naiva ca mano na ca bhūtajālam /
mā moham ehi na śarīram asi prasannā cit tvaṃ prapannasakalāmalasarvageti //