Mokṣopāya · Chapter 6.29

evaṃ bhusuṇḍavṛttāntaḥ kathitas te mayānagha /
anayā prajñayā tīrṇo bhusuṇḍo mohasaṅkaṭāt //

etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya svaprāṇābhyāsapūrvikām /
bhusuṇḍavan mahābāho bhava tīrṇabhavārṇavaḥ //

yathā jñānena yogena santatābhyāsajanmanā /
bhusuṇḍo 'vāptavān prāpyaṃ tathā sādhaya tat padam //

asaktabuddhayas santo bhusuṇḍavad avasthitim /
prāpnuvanti pare tattve prāṇāpānāvalokinaḥ //

etā vicitrā bhavatā śrutā vijñānadṛṣṭayaḥ /
idānīṃ dhiyam ālambya yathecchasi tathā kuru //

bhagavan bhavatā bhūmibhāsvatā jñānaraśmibhiḥ /
hārdam uddāmadaurātmyaṃ pramṛṣṭam akhilaṃ tamaḥ //

prabuddhās smaḥ prahṛṣṭās smaḥ praviṣṭās smas svam āspadam /
sthitās smo jñātavijñeyā bhavanto hy aparā iva //

aho bhusuṇḍacaritaṃ paraṃ vismayakārakam /
bhagavan bhavatā proktam uttamārthāvabodhadam //

bhusuṇḍacarite brahmann etasmin yat tvayā vibho /
tac charīragṛhaṃ proktaṃ māṃsacarmāsthinirmitam //

tat kena nāma racitaṃ kuto vā tat samutthitam /
kathaṃ vā sthitim āyātaṃ ko vā tatrāvatiṣṭhate //

paramārthāvabodhāya doṣāpākaraṇāya ca /
śṛṇu rāghava tattvena vakṣyamāṇam idaṃ mayā //

asthisthūṇaṃ navadvāraṃ raktamāṃsāvalepanam /
śarīrasadanaṃ rāma na kenacid idaṃ kṛtam //

ābhāsamātram evedam ittham evāvabhāsate /
dvicandravibhramākāraṃ sad asac ca vyavasthitam //

dvicandravibhramavidhau dvicandratvaṃ sad eva hi /
vastutaś caika evendus sthitir dehe tathaiva hi //

dehapratyayakāle hi deho 'yaṃ san vyavasthitaḥ /
asann eva vastutas sa proktas sadasadātmakaḥ //

svapnas svapnavidhau satyas tv anyadā sa mudhaiva hi /
budbudo budbudavidhau satyo mithyaiva cānyadā //

deho dehāvadhau satyo 'py asatya itarāvadhau /
pratibhāsāvadhau tāpe jalaṃ sad asad anyadā //

pratibhāsāvadhau dehas sann asaṃs tv anyadā smṛtaḥ /
ābhāsamātram evedam itthaṃ samprati bhāsate //

ayaṃ nāmāham ity antar gṛhītamananaṃ sthitam //

māṃsāsthimayanirmāṇaṃ deho nānyad iti bhramam /
tyaja saṅkalpanirmāṇā dehās santi sahasraśaḥ //

varatalpagato yena svapne dehena diktaṭam /
paribhramasi he rāma sa dehas te kva saṃsthitaḥ //

jāgarāyāṃ manorājye yena svargapurāntaram /
paribhramasi meruṃ vā sa dehas te kva saṃsthitaḥ //

svapneṣv api ca yas svapnas tatra yena mahītaṭān /
paribhramasi he rāma sa dehas te kva saṃsthitaḥ //

gatair dehair manorājye mahāvibhavabhūmiṣu /
paribhramasi yeneha sa dehas te kva saṃsthitaḥ //

manorājye manorājye vicitrā yā jagatkriyāḥ /
prakaroṣi mahābāho yair dehais te kva saṃsthitāḥ //

vilāsinyānurāgiṇyā yena saṅkalpakāntayā /
nirvṛtiṃ yāsi dehena sa dehas te kva saṃsthitaḥ //

ete rāma yathā dehā mānasaspandasanmayāḥ /
tathaiva tādṛgārambho deho 'yaṃ mānasas smṛtaḥ //

idaṃ dhanam ayaṃ deho deśo 'yam iti yo bhramaḥ /
tat sarvaṃ cittavīryasya saṅkalpasya vijṛmbhitam //

dīrghaṃ svapnam imaṃ viddhi dīrghaṃ vā cittavibhramam /
dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ raghunandana //

prabodham eṣyasi yadā param ātmecchayā svayā /
drakṣyasi tvaṃ tadā samyag idam ūrdhvād adho yathā //

svapnasaṅkalpakalane yathānyeva jagatsthitiḥ /
tathaiveyaṃ hi saṅkalpakalanā kācid eva ha //

yathā pūrvaṃ mayotpattiḥ proktā kamalajanmanaḥ /
manasas svayam evāntas saṅkalpakalanodbhavā //

vicitraracanopetam anantaśatavibhramam /
saṅkalpakalanāmātraṃ tathedam avabhāsate //

yathā kalita ābhāso manaso 'bjajatāgatau /
dehavac cintito dehas sthito 'nyas tadvad eva hi //

prākpravāhacirābhyasto vāsanāvilayena yaḥ /
tathaiva dṛśyate dehas tadākṛtyudayena saḥ //

pauruṣeṇa prayatnena saṅkalpo hy ayam eva cet /
anyathā bhāvyate rāma bhūyate tad ihānyathā //

ayaṃ so 'haṃ mamāyaṃ ca saṃsāra iti bhāvite /
satyo 'yaṃ bhāsate rāma bhāvanādārḍhyasambhavaḥ //

bhāvitaṃ tīvravegena yad evāśu tad eva ca /
sarvatra dṛśyate rāma kāntevātyantavallabhā //

aharvyāpṛtir abhyastā yathā svapne 'pi dṛśyate /
tathā sambhāvanābhyastas saṃsāro 'py avalokyate //

yathā svapnāvadhau kṣipram aharvad avabhāsate /
tathedaṃ sarvakālastham api saṃlakṣyate ciram //

vyomany eva yathā tāpasantapte dṛśyate sarit /
dharāpy avidyamānaiva saṅkalpād dṛśyate tathā //

dṛśyate dṛṣṭivairūpyād yathā vyomani piñchikā /
tathaiveyaṃ jagallakṣmīr durjñānād eva bhāsate //

bhīrur apy eti na yathā svasaṅkalpeṣu sambhramam /
svasaṅkalpe 'pi saṃsāre na tathaiti bhayaṃ sudhīḥ //

sva eva hi svabhāvo 'yam itthaṃ samprati bhāsate /
saṃsārasaraṇisthityā kasmāt ko 'tra vibhāti kim //

sa eva kiñcit saṃśodhyaś śuddhyā vimalatāṃ gate /
tasmin na dṛśyate rāma moho 'yaṃ jāgataś calaḥ //

samyagālokamātreṇa svabhāvaś śuddhim ṛcchati /
na gṛhṇāti malaṃ bhūyas tāmratām iva kāñcanam //

ābhāsamātram evaitan na san nāsaj jagattrayam /
ity anyakalanātyāgaṃ samyagālokanaṃ viduḥ //

maraṇaṃ jīvitaṃ svargo jñānam ajñānam eva ca /
cidābhāsād ṛte nāstīty ekatā samyagīkṣaṇam //

tvamahantādisaṃsāram idam etā diśo daśa /
sarvaṃ svābhāsam eveti samyagālokanaṃ viduḥ //

sadasanmayasaṃsāre yathābhūtārthadarśanāt /
nāstam eti na codeti samyagālokanān manaḥ //

nirṇīya sarvabhāvānām asattvaṃ sattvam eva vā /
niṣkāmaṃ śāntim abhyeti samyagālokanān manaḥ //

na nindati na ca stauti na hṛṣyati na śocati /
śītalaṃ satyatām eti samyagālokanān manaḥ //

avaśyam eva martavyaṃ sarvair eva hi bandhubhiḥ /
iti bandhuviyogeṣu kiṃ vṛthā paritapyase //

avaśyam eva ca mayā martavyam iti niścaye /
ity ātmamaraṇaprāptau kiṃ mudhā paritapyase //

avaśyam eva jātena kiñcit svavibhavādikam /
prāptavyaṃ puruṣeṇeti harṣasyāvasaro hi kaḥ //

sarvasyaiva hi saṃsāre narasya vyavahāriṇaḥ /
anarthāya bhavaty āpac chokasyāvasaro hi kaḥ //

bruḍaty udeti sphurati budbudaugha ivārṇave /
idaṃ hi janatājālaṃ kim atra paridevanā //

sat sad eva sadaivaitad asad evāsad eva hi /
kriyāvaicitryamātre tu kim asmin paridevanā //

nāham asmi na cābhūvaṃ na bhaviṣyāmi cādhunā /
deho 'haṃ cittadoṣo 'yaṃ kim anyat paridevyate //

dehāc ced anya evāhaṃ cidābhāsas tad aṅga he /
kau tau me sadasadbhāvau yanniṣṭhaṃ paritapyate //

iti niścayavat tv antas samyagjñānān mano muneḥ /
nāstam eti na codeti na cāntaḥ paritapyate //

paratām eva tāṃ so 'ntar anuttarapadasthitām /
ādatte tittirir mṛdvīṃ tṛṇakoṭim ivāmalām //

etadartham asatye 'smin nāsthā kāryā manāg api /
surajjveva balīvardo badhyate jantur āsthayā //

asatsvapnaṃ dṛḍham idam iti nirṇīya buddhitaḥ /
āsthārahitayā dṛṣṭyā vihartavyam ihānagha //

kartavyam eva kartavyaṃ yasya na pratibhāsate /
so 'ntaśśītalatām eti dinānte bhuvanaṃ yathā //

pravibhāgaṃ parityajya padārthapaṭalavraje /
ābhāsamātrasāmānyam idam ālokayānagha //

ābhāsamātrakaṃ rāma cintāmarśakalaṅkitam /
tatas tad api santyajya nirābhāso bhavottamaḥ //

cidākāśamayo nityas sarvagas sarvavarjitaḥ /
ābhāsasya parityāge bhavasy ekāntanirmalaḥ //

nāham asmi na me bhogās satyā ity abhibhāvite /
nedam āḍambaraṃ vyartham anarthāyāvabhāsate //

aham eva hi vā sarvaṃ cid ity evābhibhāvite /
nedam āḍambaraṃ vyartham anarthāyāvabhāsate //

darśanadvayam apy etat satyam atyantasiddhidam /
yad ekam etayor vetsi ramyaṃ tad rāma saṃśraya //

dvābhyām evātha vai tābhyāṃ darśanābhyām ihānagha /
viharan kuru kalyāṇaṃ rāgadveṣaparikṣayāt //

yat kiñcid ucitaṃ loke yan nabhasy atha yat pare /
tat sarvaṃ prāpyate rāma rāgadveṣaparikṣayāt //

rāgāhihitayā buddhyā yādṛg rāma viceṣṭyate /
tat tad eva prayāty āśu mūḍhānāṃ viparītatām //

dveṣadoṣoparuddhāsu na guṇāś cittavṛttiṣu /
padaṃ kurvanti dagdhāsu sthalīṣu hariṇā iva //

rāgo dveṣaś ca sarpau dvau na nilīnau manobile /
yasya kalpataros tasmāt kiṃ nāmāṅga na labhyate //

ye hi prājñās suniyatā vidagdhāś śāstraśālinaḥ /
rāgadveṣamayās te cej jambukās tad dhig astu tān //

mad dhanaṃ bhuktam anyena dhanaṃ bhuktaṃ mayānyataḥ /
itthaṃ saṃvyavahārehā ko rāgadveṣayoḥ kramaḥ //

dhanāni bandhavo mitraṃ punar āyānti yānti ca /
kim eteṣu naraḥ prājño rajyate vā virajyate //

bhāvābhāvabhavābhogā māyeyaṃ pārameśvarī /
saṃsāraracanāsarpī prasaktaṃ pradahaty alam //

na dhanaṃ na jano nāsmi satyaṃ rāghava vastutaḥ /
mithyaiva mithyāvalitam itīdaṃ parilakṣyate //

ādyantayos sarvam asan madhye 'py asthiram ādhimat /
kva badhnātu dhṛtiṃ dhīro hy anyakalpitakhadrume //

ekena kalpitā khe strī bhuṅkte tāṃ dūrago 'paraḥ /
itīyam aṅga saṃsāraracanā netaraḥ kramaḥ //

ihājavañjavībhāvam imam ākulam ātatam /
gandharvapuranirmāṇavināśena samaṃ viduḥ //

svapnasaṅkalpapuravad asad evedam utthitam /
kāladairghyadhiyā jātapratyayaṃ jātam adya vaḥ //

nāsi nāyaṃ paṭo nārtho vidyate bhittibhāgavān /
saṅkalpakalanaiveyam abhyāsāt puṣṭatāṃ gatā //

suṣuptasaṃsthito nityaṃ vitate śāśvate pade /
na kaścid eva parame bhavān ātmani saṃsthitaḥ //

sarvaṃ tatrastha evedaṃ suṣuptapadavicyutaḥ /
paripaśyasi saṃsāradīrghasvapnam urubhramam //

ajñānanidrāsughanasvasvabhāvān manāk cyutaḥ /
saṃsārasvapnasambhrānto bhavān ayam iha sthitaḥ //

tad etāṃ vitatāṃ nidrāṃ ghanājñānamayātmikām /
tyajālakṣmīm iva prāptanidhānaḥ puruṣottama //

prabodham ehi paśyāccham ātmānam uditaṃ sadā /
nirvikalpacidābhāsaṃ prātaḥ padmo raviṃ yathā //

prabudhyasva prabudhyasva punaḥ punar ayaṃ mayā /
prabodhyase mahābāho paśyātmārkam anāmayam //

mayaitenātiśītena vṛṣṭena jñānavāriṇā /
suśabdaśālinā rāma ghanenevāsi bodhitaḥ //

bodham āsādaya paraṃ prabuddho 'sy eva rāghava /
satyam ālokayālīkaṃ tyaktvemaṃ jāgataṃ bhramam //

na te janma na te duḥkhaṃ na doṣas te na te bhramaḥ /
sarvasaṅkalpamuktas tvaṃ svātmanātmani saṃsthitaḥ //

parigalitavikalpadoṣajālas samasitasārasuṣuptasomyavṛttiḥ /
ativitatam idaṃ ca somyarūpaṃ samupaśamātmani tiṣṭha he mahātman //