મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.29

એવં ભુસુણ્ડવૃત્તાન્તઃ કથિતસ્ તે મયાનઘ ।
અનયા પ્રજ્ઞયા તીર્ણો ભુસુણ્ડો મોહસઙ્કટાત્ ॥

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય સ્વપ્રાણાભ્યાસપૂર્વિકામ્ ।
ભુસુણ્ડવન્ મહાબાહો ભવ તીર્ણભવાર્ણવઃ ॥

યથા જ્ઞાનેન યોગેન સન્તતાભ્યાસજન્મના ।
ભુસુણ્ડો ઽવાપ્તવાન્ પ્રાપ્યં તથા સાધય તત્ પદમ્ ॥

અસક્તબુદ્ધયસ્ સન્તો ભુસુણ્ડવદ્ અવસ્થિતિમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ પરે તત્ત્વે પ્રાણાપાનાવલોકિનઃ ॥

એતા વિચિત્રા ભવતા શ્રુતા વિજ્ઞાનદૃષ્ટયઃ ।
ઇદાનીં ધિયમ્ આલમ્બ્ય યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

ભગવન્ ભવતા ભૂમિભાસ્વતા જ્ઞાનરશ્મિભિઃ ।
હાર્દમ્ ઉદ્દામદૌરાત્મ્યં પ્રમૃષ્ટમ્ અખિલં તમઃ ॥

પ્રબુદ્ધાસ્ સ્મઃ પ્રહૃષ્ટાસ્ સ્મઃ પ્રવિષ્ટાસ્ સ્મસ્ સ્વમ્ આસ્પદમ્ ।
સ્થિતાસ્ સ્મો જ્ઞાતવિજ્ઞેયા ભવન્તો હ્ય્ અપરા ઇવ ॥

અહો ભુસુણ્ડચરિતં પરં વિસ્મયકારકમ્ ।
ભગવન્ ભવતા પ્રોક્તમ્ ઉત્તમાર્થાવબોધદમ્ ॥

ભુસુણ્ડચરિતે બ્રહ્મન્ન્ એતસ્મિન્ યત્ ત્વયા વિભો ।
તચ્ છરીરગૃહં પ્રોક્તં માંસચર્માસ્થિનિર્મિતમ્ ॥

તત્ કેન નામ રચિતં કુતો વા તત્ સમુત્થિતમ્ ।
કથં વા સ્થિતિમ્ આયાતં કો વા તત્રાવતિષ્ઠતે ॥

પરમાર્થાવબોધાય દોષાપાકરણાય ચ ।
શૃણુ રાઘવ તત્ત્વેન વક્ષ્યમાણમ્ ઇદં મયા ॥

અસ્થિસ્થૂણં નવદ્વારં રક્તમાંસાવલેપનમ્ ।
શરીરસદનં રામ ન કેનચિદ્ ઇદં કૃતમ્ ॥

આભાસમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થમ્ એવાવભાસતે ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં સદ્ અસચ્ ચ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

દ્વિચન્દ્રવિભ્રમવિધૌ દ્વિચન્દ્રત્વં સદ્ એવ હિ ।
વસ્તુતશ્ ચૈક એવેન્દુસ્ સ્થિતિર્ દેહે તથૈવ હિ ॥

દેહપ્રત્યયકાલે હિ દેહો ઽયં સન્ વ્યવસ્થિતઃ ।
અસન્ન્ એવ વસ્તુતસ્ સ પ્રોક્તસ્ સદસદાત્મકઃ ॥

સ્વપ્નસ્ સ્વપ્નવિધૌ સત્યસ્ ત્વ્ અન્યદા સ મુધૈવ હિ ।
બુદ્બુદો બુદ્બુદવિધૌ સત્યો મિથ્યૈવ ચાન્યદા ॥

દેહો દેહાવધૌ સત્યો ઽપ્ય્ અસત્ય ઇતરાવધૌ ।
પ્રતિભાસાવધૌ તાપે જલં સદ્ અસદ્ અન્યદા ॥

પ્રતિભાસાવધૌ દેહસ્ સન્ન્ અસંસ્ ત્વ્ અન્યદા સ્મૃતઃ ।
આભાસમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થં સમ્પ્રતિ ભાસતે ॥

અયં નામાહમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ ગૃહીતમનનં સ્થિતમ્ ॥

માંસાસ્થિમયનિર્માણં દેહો નાન્યદ્ ઇતિ ભ્રમમ્ ।
ત્યજ સઙ્કલ્પનિર્માણા દેહાસ્ સન્તિ સહસ્રશઃ ॥

વરતલ્પગતો યેન સ્વપ્ને દેહેન દિક્તટમ્ ।
પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ ॥

જાગરાયાં મનોરાજ્યે યેન સ્વર્ગપુરાન્તરમ્ ।
પરિભ્રમસિ મેરું વા સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ ॥

સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ચ યસ્ સ્વપ્નસ્ તત્ર યેન મહીતટાન્ ।
પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ ॥

ગતૈર્ દેહૈર્ મનોરાજ્યે મહાવિભવભૂમિષુ ।
પરિભ્રમસિ યેનેહ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ ॥

મનોરાજ્યે મનોરાજ્યે વિચિત્રા યા જગત્ક્રિયાઃ ।
પ્રકરોષિ મહાબાહો યૈર્ દેહૈસ્ તે ક્વ સંસ્થિતાઃ ॥

વિલાસિન્યાનુરાગિણ્યા યેન સઙ્કલ્પકાન્તયા ।
નિર્વૃતિં યાસિ દેહેન સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ ॥

એતે રામ યથા દેહા માનસસ્પન્દસન્મયાઃ ।
તથૈવ તાદૃગારમ્ભો દેહો ઽયં માનસસ્ સ્મૃતઃ ॥

ઇદં ધનમ્ અયં દેહો દેશો ઽયમ્ ઇતિ યો ભ્રમઃ ।
તત્ સર્વં ચિત્તવીર્યસ્ય સઙ્કલ્પસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્ ॥

દીર્ઘં સ્વપ્નમ્ ઇમં વિદ્ધિ દીર્ઘં વા ચિત્તવિભ્રમમ્ ।
દીર્ઘં વાપિ મનોરાજ્યં સંસારં રઘુનન્દન ॥

પ્રબોધમ્ એષ્યસિ યદા પરમ્ આત્મેચ્છયા સ્વયા ।
દ્રક્ષ્યસિ ત્વં તદા સમ્યગ્ ઇદમ્ ઊર્ધ્વાદ્ અધો યથા ॥

સ્વપ્નસઙ્કલ્પકલને યથાન્યેવ જગત્સ્થિતિઃ ।
તથૈવેયં હિ સઙ્કલ્પકલના કાચિદ્ એવ હ ॥

યથા પૂર્વં મયોત્પત્તિઃ પ્રોક્તા કમલજન્મનઃ ।
મનસસ્ સ્વયમ્ એવાન્તસ્ સઙ્કલ્પકલનોદ્ભવા ॥

વિચિત્રરચનોપેતમ્ અનન્તશતવિભ્રમમ્ ।
સઙ્કલ્પકલનામાત્રં તથેદમ્ અવભાસતે ॥

યથા કલિત આભાસો મનસો ઽબ્જજતાગતૌ ।
દેહવચ્ ચિન્તિતો દેહસ્ સ્થિતો ઽન્યસ્ તદ્વદ્ એવ હિ ॥

પ્રાક્પ્રવાહચિરાભ્યસ્તો વાસનાવિલયેન યઃ ।
તથૈવ દૃશ્યતે દેહસ્ તદાકૃત્યુદયેન સઃ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સઙ્કલ્પો હ્ય્ અયમ્ એવ ચેત્ ।
અન્યથા ભાવ્યતે રામ ભૂયતે તદ્ ઇહાન્યથા ॥

અયં સો ઽહં મમાયં ચ સંસાર ઇતિ ભાવિતે ।
સત્યો ઽયં ભાસતે રામ ભાવનાદાર્ઢ્યસમ્ભવઃ ॥

ભાવિતં તીવ્રવેગેન યદ્ એવાશુ તદ્ એવ ચ ।
સર્વત્ર દૃશ્યતે રામ કાન્તેવાત્યન્તવલ્લભા ॥

અહર્વ્યાપૃતિર્ અભ્યસ્તા યથા સ્વપ્ને ઽપિ દૃશ્યતે ।
તથા સમ્ભાવનાભ્યસ્તસ્ સંસારો ઽપ્ય્ અવલોક્યતે ॥

યથા સ્વપ્નાવધૌ ક્ષિપ્રમ્ અહર્વદ્ અવભાસતે ।
તથેદં સર્વકાલસ્થમ્ અપિ સંલક્ષ્યતે ચિરમ્ ॥

વ્યોમન્ય્ એવ યથા તાપસન્તપ્તે દૃશ્યતે સરિત્ ।
ધરાપ્ય્ અવિદ્યમાનૈવ સઙ્કલ્પાદ્ દૃશ્યતે તથા ॥

દૃશ્યતે દૃષ્ટિવૈરૂપ્યાદ્ યથા વ્યોમનિ પિઞ્છિકા ।
તથૈવેયં જગલ્લક્ષ્મીર્ દુર્જ્ઞાનાદ્ એવ ભાસતે ॥

ભીરુર્ અપ્ય્ એતિ ન યથા સ્વસઙ્કલ્પેષુ સમ્ભ્રમમ્ ।
સ્વસઙ્કલ્પે ઽપિ સંસારે ન તથૈતિ ભયં સુધીઃ ॥

સ્વ એવ હિ સ્વભાવો ઽયમ્ ઇત્થં સમ્પ્રતિ ભાસતે ।
સંસારસરણિસ્થિત્યા કસ્માત્ કો ઽત્ર વિભાતિ કિમ્ ॥

સ એવ કિઞ્ચિત્ સંશોધ્યશ્ શુદ્ધ્યા વિમલતાં ગતે ।
તસ્મિન્ ન દૃશ્યતે રામ મોહો ઽયં જાગતશ્ ચલઃ ॥

સમ્યગાલોકમાત્રેણ સ્વભાવશ્ શુદ્ધિમ્ ઋચ્છતિ ।
ન ગૃહ્ણાતિ મલં ભૂયસ્ તામ્રતામ્ ઇવ કાઞ્ચનમ્ ॥

આભાસમાત્રમ્ એવૈતન્ ન સન્ નાસજ્ જગત્ત્રયમ્ ।
ઇત્ય્ અન્યકલનાત્યાગં સમ્યગાલોકનં વિદુઃ ॥

મરણં જીવિતં સ્વર્ગો જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ એવ ચ ।
ચિદાભાસાદ્ ઋતે નાસ્તીત્ય્ એકતા સમ્યગીક્ષણમ્ ॥

ત્વમહન્તાદિસંસારમ્ ઇદમ્ એતા દિશો દશ ।
સર્વં સ્વાભાસમ્ એવેતિ સમ્યગાલોકનં વિદુઃ ॥

સદસન્મયસંસારે યથાભૂતાર્થદર્શનાત્ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ સમ્યગાલોકનાન્ મનઃ ॥

નિર્ણીય સર્વભાવાનામ્ અસત્ત્વં સત્ત્વમ્ એવ વા ।
નિષ્કામં શાન્તિમ્ અભ્યેતિ સમ્યગાલોકનાન્ મનઃ ॥

ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ ન હૃષ્યતિ ન શોચતિ ।
શીતલં સત્યતામ્ એતિ સમ્યગાલોકનાન્ મનઃ ॥

અવશ્યમ્ એવ મર્તવ્યં સર્વૈર્ એવ હિ બન્ધુભિઃ ।
ઇતિ બન્ધુવિયોગેષુ કિં વૃથા પરિતપ્યસે ॥

અવશ્યમ્ એવ ચ મયા મર્તવ્યમ્ ઇતિ નિશ્ચયે ।
ઇત્ય્ આત્મમરણપ્રાપ્તૌ કિં મુધા પરિતપ્યસે ॥

અવશ્યમ્ એવ જાતેન કિઞ્ચિત્ સ્વવિભવાદિકમ્ ।
પ્રાપ્તવ્યં પુરુષેણેતિ હર્ષસ્યાવસરો હિ કઃ ॥

સર્વસ્યૈવ હિ સંસારે નરસ્ય વ્યવહારિણઃ ।
અનર્થાય ભવત્ય્ આપચ્ છોકસ્યાવસરો હિ કઃ ॥

બ્રુડત્ય્ ઉદેતિ સ્ફુરતિ બુદ્બુદૌઘ ઇવાર્ણવે ।
ઇદં હિ જનતાજાલં કિમ્ અત્ર પરિદેવના ॥

સત્ સદ્ એવ સદૈવૈતદ્ અસદ્ એવાસદ્ એવ હિ ।
ક્રિયાવૈચિત્ર્યમાત્રે તુ કિમ્ અસ્મિન્ પરિદેવના ॥

નાહમ્ અસ્મિ ન ચાભૂવં ન ભવિષ્યામિ ચાધુના ।
દેહો ઽહં ચિત્તદોષો ઽયં કિમ્ અન્યત્ પરિદેવ્યતે ॥

દેહાચ્ ચેદ્ અન્ય એવાહં ચિદાભાસસ્ તદ્ અઙ્ગ હે ।
કૌ તૌ મે સદસદ્ભાવૌ યન્નિષ્ઠં પરિતપ્યતે ॥

ઇતિ નિશ્ચયવત્ ત્વ્ અન્તસ્ સમ્યગ્જ્ઞાનાન્ મનો મુનેઃ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ન ચાન્તઃ પરિતપ્યતે ॥

પરતામ્ એવ તાં સો ઽન્તર્ અનુત્તરપદસ્થિતામ્ ।
આદત્તે તિત્તિરિર્ મૃદ્વીં તૃણકોટિમ્ ઇવામલામ્ ॥

એતદર્થમ્ અસત્યે ઽસ્મિન્ નાસ્થા કાર્યા મનાગ્ અપિ ।
સુરજ્જ્વેવ બલીવર્દો બધ્યતે જન્તુર્ આસ્થયા ॥

અસત્સ્વપ્નં દૃઢમ્ ઇદમ્ ઇતિ નિર્ણીય બુદ્ધિતઃ ।
આસ્થારહિતયા દૃષ્ટ્યા વિહર્તવ્યમ્ ઇહાનઘ ॥

કર્તવ્યમ્ એવ કર્તવ્યં યસ્ય ન પ્રતિભાસતે ।
સો ઽન્તશ્શીતલતામ્ એતિ દિનાન્તે ભુવનં યથા ॥

પ્રવિભાગં પરિત્યજ્ય પદાર્થપટલવ્રજે ।
આભાસમાત્રસામાન્યમ્ ઇદમ્ આલોકયાનઘ ॥

આભાસમાત્રકં રામ ચિન્તામર્શકલઙ્કિતમ્ ।
તતસ્ તદ્ અપિ સન્ત્યજ્ય નિરાભાસો ભવોત્તમઃ ॥

ચિદાકાશમયો નિત્યસ્ સર્વગસ્ સર્વવર્જિતઃ ।
આભાસસ્ય પરિત્યાગે ભવસ્ય્ એકાન્તનિર્મલઃ ॥

નાહમ્ અસ્મિ ન મે ભોગાસ્ સત્યા ઇત્ય્ અભિભાવિતે ।
નેદમ્ આડમ્બરં વ્યર્થમ્ અનર્થાયાવભાસતે ॥

અહમ્ એવ હિ વા સર્વં ચિદ્ ઇત્ય્ એવાભિભાવિતે ।
નેદમ્ આડમ્બરં વ્યર્થમ્ અનર્થાયાવભાસતે ॥

દર્શનદ્વયમ્ અપ્ય્ એતત્ સત્યમ્ અત્યન્તસિદ્ધિદમ્ ।
યદ્ એકમ્ એતયોર્ વેત્સિ રમ્યં તદ્ રામ સંશ્રય ॥

દ્વાભ્યામ્ એવાથ વૈ તાભ્યાં દર્શનાભ્યામ્ ઇહાનઘ ।
વિહરન્ કુરુ કલ્યાણં રાગદ્વેષપરિક્ષયાત્ ॥

યત્ કિઞ્ચિદ્ ઉચિતં લોકે યન્ નભસ્ય્ અથ યત્ પરે ।
તત્ સર્વં પ્રાપ્યતે રામ રાગદ્વેષપરિક્ષયાત્ ॥

રાગાહિહિતયા બુદ્ધ્યા યાદૃગ્ રામ વિચેષ્ટ્યતે ।
તત્ તદ્ એવ પ્રયાત્ય્ આશુ મૂઢાનાં વિપરીતતામ્ ॥

દ્વેષદોષોપરુદ્ધાસુ ન ગુણાશ્ ચિત્તવૃત્તિષુ ।
પદં કુર્વન્તિ દગ્ધાસુ સ્થલીષુ હરિણા ઇવ ॥

રાગો દ્વેષશ્ ચ સર્પૌ દ્વૌ ન નિલીનૌ મનોબિલે ।
યસ્ય કલ્પતરોસ્ તસ્માત્ કિં નામાઙ્ગ ન લભ્યતે ॥

યે હિ પ્રાજ્ઞાસ્ સુનિયતા વિદગ્ધાશ્ શાસ્ત્રશાલિનઃ ।
રાગદ્વેષમયાસ્ તે ચેજ્ જમ્બુકાસ્ તદ્ ધિગ્ અસ્તુ તાન્ ॥

મદ્ ધનં ભુક્તમ્ અન્યેન ધનં ભુક્તં મયાન્યતઃ ।
ઇત્થં સંવ્યવહારેહા કો રાગદ્વેષયોઃ ક્રમઃ ॥

ધનાનિ બન્ધવો મિત્રં પુનર્ આયાન્તિ યાન્તિ ચ ।
કિમ્ એતેષુ નરઃ પ્રાજ્ઞો રજ્યતે વા વિરજ્યતે ॥

ભાવાભાવભવાભોગા માયેયં પારમેશ્વરી ।
સંસારરચનાસર્પી પ્રસક્તં પ્રદહત્ય્ અલમ્ ॥

ન ધનં ન જનો નાસ્મિ સત્યં રાઘવ વસ્તુતઃ ।
મિથ્યૈવ મિથ્યાવલિતમ્ ઇતીદં પરિલક્ષ્યતે ॥

આદ્યન્તયોસ્ સર્વમ્ અસન્ મધ્યે ઽપ્ય્ અસ્થિરમ્ આધિમત્ ।
ક્વ બધ્નાતુ ધૃતિં ધીરો હ્ય્ અન્યકલ્પિતખદ્રુમે ॥

એકેન કલ્પિતા ખે સ્ત્રી ભુઙ્ક્તે તાં દૂરગો ઽપરઃ ।
ઇતીયમ્ અઙ્ગ સંસારરચના નેતરઃ ક્રમઃ ॥

ઇહાજવઞ્જવીભાવમ્ ઇમમ્ આકુલમ્ આતતમ્ ।
ગન્ધર્વપુરનિર્માણવિનાશેન સમં વિદુઃ ॥

સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરવદ્ અસદ્ એવેદમ્ ઉત્થિતમ્ ।
કાલદૈર્ઘ્યધિયા જાતપ્રત્યયં જાતમ્ અદ્ય વઃ ॥

નાસિ નાયં પટો નાર્થો વિદ્યતે ભિત્તિભાગવાન્ ।
સઙ્કલ્પકલનૈવેયમ્ અભ્યાસાત્ પુષ્ટતાં ગતા ॥

સુષુપ્તસંસ્થિતો નિત્યં વિતતે શાશ્વતે પદે ।
ન કશ્ચિદ્ એવ પરમે ભવાન્ આત્મનિ સંસ્થિતઃ ॥

સર્વં તત્રસ્થ એવેદં સુષુપ્તપદવિચ્યુતઃ ।
પરિપશ્યસિ સંસારદીર્ઘસ્વપ્નમ્ ઉરુભ્રમમ્ ॥

અજ્ઞાનનિદ્રાસુઘનસ્વસ્વભાવાન્ મનાક્ ચ્યુતઃ ।
સંસારસ્વપ્નસમ્ભ્રાન્તો ભવાન્ અયમ્ ઇહ સ્થિતઃ ॥

તદ્ એતાં વિતતાં નિદ્રાં ઘનાજ્ઞાનમયાત્મિકામ્ ।
ત્યજાલક્ષ્મીમ્ ઇવ પ્રાપ્તનિધાનઃ પુરુષોત્તમ ॥

પ્રબોધમ્ એહિ પશ્યાચ્છમ્ આત્માનમ્ ઉદિતં સદા ।
નિર્વિકલ્પચિદાભાસં પ્રાતઃ પદ્મો રવિં યથા ॥

પ્રબુધ્યસ્વ પ્રબુધ્યસ્વ પુનઃ પુનર્ અયં મયા ।
પ્રબોધ્યસે મહાબાહો પશ્યાત્માર્કમ્ અનામયમ્ ॥

મયૈતેનાતિશીતેન વૃષ્ટેન જ્ઞાનવારિણા ।
સુશબ્દશાલિના રામ ઘનેનેવાસિ બોધિતઃ ॥

બોધમ્ આસાદય પરં પ્રબુદ્ધો ઽસ્ય્ એવ રાઘવ ।
સત્યમ્ આલોકયાલીકં ત્યક્ત્વેમં જાગતં ભ્રમમ્ ॥

ન તે જન્મ ન તે દુઃખં ન દોષસ્ તે ન તે ભ્રમઃ ।
સર્વસઙ્કલ્પમુક્તસ્ ત્વં સ્વાત્મનાત્મનિ સંસ્થિતઃ ॥

પરિગલિતવિકલ્પદોષજાલસ્ સમસિતસારસુષુપ્તસોમ્યવૃત્તિઃ ।
અતિવિતતમ્ ઇદં ચ સોમ્યરૂપં સમુપશમાત્મનિ તિષ્ઠ હે મહાત્મન્ ॥