Mokṣopāya · Chapter 6.26

jānann api mune sarvaṃ kiṃ māṃ pṛcchasi līlayā /
yathāpṛṣṭam ahaṃ vacmi tatrāpi śṛṇu me vacaḥ //

prāṇo 'yam aniśaṃ brahman spandaśaktis sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe prāṇo 'yam upari sthitaḥ //

apāno 'py aniśaṃ brahman spandaśaktis sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe tv apāno 'yam avāk sthitaḥ //

jāgratas svapataś caiva prāṇāyāmo 'yam uttamaḥ /
pravartate yas tajjñasya taṃ tāvac chreyase śṛṇu //

bāhyonmukhatvaṃ prāṇānāṃ yad dhṛdambhojakoṭarāt /
svairam evāttayatnānāṃ taṃ dhīrā recakaṃ viduḥ //

dvādaśāṅgulaparyantaṃ bāhyam ākramatāṃ hṛdaḥ /
prāṇānām aṅgasaṃsparśo yas sa pūraka ucyate //

bāhyāt parāpataty antar apāne yatnavarjitam /
yo 'ṅgaprapūraṇe sparśo vidus tam api pūrakam //

apāne 'staṅgate prāṇo yāvan nābhyudito hṛdi /
tāvat sā kumbhakāvasthā yogibhir yānubhūyate //

pūrakaḥ kumbhakaś caiva recakaś ca dvidhā sthitaḥ /
apānasyodayasthāne dvādaśāntābhidhe bahiḥ //

svabhāvāt sarvakālasthās somyā yatnavivarjitāḥ /
ye proktās sphāramatibhis tāṃs tvaṃ śṛṇu mahāmate //

dvādaśāṅgulaparyantād bāhyād abhyuditaḥ prabho /
apānas tasya tatraiva svabhāvāt pūrakādayaḥ //

mṛdantarasthāniṣpannaghaṭavad yā sthitir bahiḥ /
vyomni nityam apānasya taṃ viduḥ kumbhakaṃ budhāḥ //

bāhyonmukhatvaṃ vāyor yā nāsikāgrāvadhir gatiḥ /
taṃ bāhyapūrakaṃ tv ādyaṃ vidur yogavido janāḥ //

nāsāgrād api nirgatya dvādaśāntāvadhir gatiḥ /
yā vāyos taṃ vidur dhīrā aparaṃ bāhyapūrakam //

atraivāstaṅgate prāṇe yāvan nāpāna udgataḥ /
tāvat pūrṇāṃ samāvasthāṃ bahissthaṃ kumbhakaṃ viduḥ //

yat tadantarmukhatvaṃ syād apānasyodayaṃ vinā /
taṃ bāhyarecakaṃ vidyāc cintyamānaṃ vimuktidam //

dvādaśāntād yad utthāya rūpapīvaratā parā /
apānasya bahis tat tam aparaṃ recakaṃ viduḥ //

bāhyān ābhyantarāṃś caitān kumbhakādīn anāratam /
prāṇāpānasvabhāvān svān buddhvā bhūyo na jāyate //

aṣṭāv ete mahābuddhe rātrindivam anusmṛtāḥ /
svabhāvād eva vāyūnāṃ kathitā muktidā mayā //

gacchatas tiṣṭhato vāpi jāgratas svapato 'pi vā /
ete na rodham āyānti prakṛtyā hi calo 'nilaḥ //

yat karoti yad aśnāti buddhyaitān samanusmaran /
kumbhakādīn naras so 'ntas tatra kartā na kiñcana //

suvyagram asmin vyāpāre bāhyaṃ parijahan manaḥ /
dinaiḥ katipayair eva padam āpnoti kevalam //

etad abhyasyataḥ puṃso bāhye viṣayavṛttiṣu /
na badhnāti ratiṃ cetaś śvadṛtau brāhmaṇo yathā //

etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya ye sthitāḥ kṛtabuddhayaḥ /
prāptaṃ prāptavyam akhilaṃ tair akhinnās ta eva hi //

tiṣṭhatā gacchatā nityaṃ jāgratā svapatā tathā /
eṣā cet prekṣyate dṛṣṭis tan na bandhanam āpyate //

prāṇāpānānusaraṇāt prāpte bodhe nirāmaye /
saṃśāntamadamohena svasthenāntar ihoṣyate //

sarvārambhāṃs tyajan svasthaḥ kurvaṃś cāpi budho janaḥ /
prāṇāpānagatīḥ prāpya susvasthas sukham edhate //

prāṇasyābhyudayo brahman padmayantrād dhṛdi sthitāt /
dvādaśāṅgulaparyante prāṇo 'staṃ yāty ayaṃ bahiḥ //

apānasyodayo bāhyād dvādaśāntān mahāmune /
astaṅgatir athāmbhojayantre hṛdayasaṃsthite //

prāṇo yatrāstam āyāti dvādaśānte nabhaḥpade /
padāt tasmād apāno 'yam udeti samanantaram //

bāhyākāśonmukhaḥ prāṇo vahaty agniśikhā yathā /
hṛdākāśonmukho 'pāno nimne vahati vārivat //

apānaś candramā deham āpyāyayati bāhyataḥ /
prāṇas sūryo 'gnir atha vā pacaty antar idaṃ vapuḥ //

prāṇo hi hṛdayākāśaṃ tāpayitvā pratikṣaṇam /
mukhāgragaganaṃ paścāt tāpayaty uttamo raviḥ //

apānendur mukhāgre khaṃ pyāyayitvā hṛdambaram /
paścād āpyāyayaty eṣa nimeṣasamanantaram //

apānaśaśino 'ntassthāḥ kalāḥ prāṇavivasvatā /
yatra grastās tad āsādya padaṃ bhūyo na śocyate //

prāṇārkasya kalāntassthā yatrāpānahimāṃśunā /
grastā tat padam āsādya na bhūyo janmabhāṅ manaḥ //

prāṇa evārkatāṃ yāti sabāhyābhyantare 'mbare /
āpyāyanakarīṃ paścāc chaśitām adhigacchati //

prāṇa evendutāṃ tyaktvā śarīrāpyāyakāriṇīm /
kṣaṇād āyāti sūryatvaṃ saṃśoṣaṇakaraṃ param //

arkatāṃ samparityajya na yāvac candratāṃ gataḥ /
prāṇas tāvad vicāryāntar deśakālau na śocyate //

hṛdi candrārkayor jñātvā nityam astamayodayam /
ātmano nijam ādhāraṃ na bhūyo jāyate manaḥ //

sodayāstamayaṃ senduṃ saraśmiṃ sasamāgamam /
hṛdaye bhāskaraṃ devaṃ yaḥ paśyati sa paśyati //

nākṣīṇaṃ na parikṣīṇaṃ bahissthaṃ siddhaye tamaḥ /
hārdaṃ tu kṣapayed dhvāntaṃ yatkṣaye siddhir uttamā //

bāhye tamasi saṅkṣīṇe lokālokaḥ prajāyate /
hārde tu tamasi kṣīṇe svāloko jāyate paraḥ //

hārdāndhakārakṣayadaṃ parijñātaṃ vimuktidam /
sodayāstamayaṃ yatnāt prāṇārkam avalokayet //

apānenduḥ prayāty astaṃ yatra hṛtpadmakoṭare /
padāt tasmād udety antaḥ prāṇārko bahirunmukhaḥ //

apāne 'staṅgate prāṇas samudeti hṛdambujāt /
chāyāyāṃ galitāṅgāyāṃ tatraivāśu yathātapaḥ //

prāṇe tv astaṅgate bāhyād apānaḥ prodayet kṣaṇāt /
ātape parito naṣṭe chāyevāśu pade navā //

prāṇajanmāvanau naṣṭam apānaṃ viddhi sanmate /
apānajanmabhūmau ca prāṇaṃ naṣṭam avaihi hi //

astaṅgatavati prāṇe tv apāne 'bhyudayonmukhe /
bahiḥkumbhakam ālambya ciraṃ bhūyo na śocyate //

apāne 'staṅgate prāṇe kiñcid abhyudayonmukhe /
antaḥkumbhakam ālambya ciraṃ bhūyo na śocyate //

prāṇarecakamūlastham apānāpūrakoṭigam /
svasthaṃ kumbhakam abhyasya na bhūyaḥ paritapyate //

apānarecakādhāraṃ prāṇapūrāntasaṃsthitam /
svasaṃsthaṃ kumbhakaṃ dṛṣṭvā na bhūyaḥ paritapyate //

prāṇāpānāv ubhāv antar yatraitau vilayaṃ gatau /
tad ālambya padaṃ śāntam ātmanā nānutapyate //

prāṇabhakṣyonmukhāpānaṃ deśaṃ kālaṃ ca niṣkalam /
vicārya bahir antar vā na bhūyaḥ pariśocyate //

apānabhakṣaṇaparaṃ prāṇaṃ hṛdi tathā bahiḥ /
deśaṃ kālaṃ ca samprekṣya na bhūyo jāyate manaḥ //

yatra prāṇo hy apānena prāṇenāpāna eva ca /
nigīrṇo bahir antaś ca deśau kālau ca paśya tau //

kṣaṇam astaṅgataprāṇam apānodayavarjitam /
ayatnasiddhaṃ bāhyasthaṃ kumbhakaṃ tat padaṃ viduḥ //

kṣaṇam astaṅgatāpānaḥ prāṇodayavivarjitaḥ /
ayatnasiddho hy antassthaḥ kumbhakaḥ paramaṃ padam //

etat tad ātmano rūpaṃ śuddhaiṣā sā paraiva cit /
etat sad asadābhāsam etat prāpya na śocyate //

puṣpasyāntar ivāmodaṃ prāṇasyāntar avasthitam /
na ca prāṇaṃ na cāpānaṃ cidātmānam upāsmahe //

prāṇakṣayapadāntastham apānakṣayakoṭigam /
apānaprāṇayor madhyaṃ cidātmānam upāsmahe //

prāṇasya prāṇanaṃ proccaiḥ paraṃ jīvasya jīvitam /
dehasya dhāraṇaṃ dhuryaṃ cidātmānam upāsmahe //

yasmin sarvaṃ yatas sarvaṃ yas sarvaṃ sarvataś ca yaḥ /
yaś ca sarvamayo nityaṃ cidātmānam upāsmahe //

ālokālokanaṃ puṇyaṃ sarvapāvanapāvanam /
bhāvābhāvanam anyūnaṃ cidātmanam upāsmahe //

parasparopasaṅghaṭṭe hṛdaye marutos sthitam /
bahir antas tathākāśe cidātmanam upāsmahe //

apāno 'staṅgato yatra prāṇo nābhyuditaḥ kṣaṇam /
kalākalaṅkarahitaṃ tac cittattvam upāsmahe //

nāpāno 'bhyudito yatra prāṇaś cāstam upāgataḥ /
nāsāgragaganāvartaṃ tac cittattvam upāsmahe //

prāṇāpānodbhavasthāne bāhyābhyantarasaṃsthite /
ye dve yogipadādhāraṃ tac cittattvam upāsmahe //

prāṇāpānarathārūḍham aprāṇāpānam ātatam /
yac chaktirūpaṃ śaktīnāṃ tac cittattvam upāsmahe //

hṛtprāṇakumbhakaṃ devaṃ bahiś cāpānakumbhakam /
pūrakāṃśavimṛṣṭaṃ yat tac cittattvam upāsmahe //

prāṇāpānaparāmarśasattārūpāvabodhakam /
yat prāpyaṃ prāṇamananāt tac cittattvam upāsmahe //

yat prāṇapavanaspando yat spandānandakāraṇam /
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ yat tac cittattvam upāsmahe //

yad akhilakalanākalaṅkahīnaṃ parivalitaṃ ca sadā kalāgaṇena /
anubhavavibhavaṃ padaṃ tad agryaṃ sakalasurāvanataṃ paraṃ prapadye //