મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.26

જાનન્ન્ અપિ મુને સર્વં કિં માં પૃચ્છસિ લીલયા ।
યથાપૃષ્ટમ્ અહં વચ્મિ તત્રાપિ શૃણુ મે વચઃ ॥

પ્રાણો ઽયમ્ અનિશં બ્રહ્મન્ સ્પન્દશક્તિસ્ સદાગતિઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે પ્રાણો ઽયમ્ ઉપરિ સ્થિતઃ ॥

અપાનો ઽપ્ય્ અનિશં બ્રહ્મન્ સ્પન્દશક્તિસ્ સદાગતિઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે ત્વ્ અપાનો ઽયમ્ અવાક્ સ્થિતઃ ॥

જાગ્રતસ્ સ્વપતશ્ ચૈવ પ્રાણાયામો ઽયમ્ ઉત્તમઃ ।
પ્રવર્તતે યસ્ તજ્જ્ઞસ્ય તં તાવચ્ છ્રેયસે શૃણુ ॥

બાહ્યોન્મુખત્વં પ્રાણાનાં યદ્ ધૃદમ્ભોજકોટરાત્ ।
સ્વૈરમ્ એવાત્તયત્નાનાં તં ધીરા રેચકં વિદુઃ ॥

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તં બાહ્યમ્ આક્રમતાં હૃદઃ ।
પ્રાણાનામ્ અઙ્ગસંસ્પર્શો યસ્ સ પૂરક ઉચ્યતે ॥

બાહ્યાત્ પરાપતત્ય્ અન્તર્ અપાને યત્નવર્જિતમ્ ।
યો ઽઙ્ગપ્રપૂરણે સ્પર્શો વિદુસ્ તમ્ અપિ પૂરકમ્ ॥

અપાને ઽસ્તઙ્ગતે પ્રાણો યાવન્ નાભ્યુદિતો હૃદિ ।
તાવત્ સા કુમ્ભકાવસ્થા યોગિભિર્ યાનુભૂયતે ॥

પૂરકઃ કુમ્ભકશ્ ચૈવ રેચકશ્ ચ દ્વિધા સ્થિતઃ ।
અપાનસ્યોદયસ્થાને દ્વાદશાન્તાભિધે બહિઃ ॥

સ્વભાવાત્ સર્વકાલસ્થાસ્ સોમ્યા યત્નવિવર્જિતાઃ ।
યે પ્રોક્તાસ્ સ્ફારમતિભિસ્ તાંસ્ ત્વં શૃણુ મહામતે ॥

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તાદ્ બાહ્યાદ્ અભ્યુદિતઃ પ્રભો ।
અપાનસ્ તસ્ય તત્રૈવ સ્વભાવાત્ પૂરકાદયઃ ॥

મૃદન્તરસ્થાનિષ્પન્નઘટવદ્ યા સ્થિતિર્ બહિઃ ।
વ્યોમ્નિ નિત્યમ્ અપાનસ્ય તં વિદુઃ કુમ્ભકં બુધાઃ ॥

બાહ્યોન્મુખત્વં વાયોર્ યા નાસિકાગ્રાવધિર્ ગતિઃ ।
તં બાહ્યપૂરકં ત્વ્ આદ્યં વિદુર્ યોગવિદો જનાઃ ॥

નાસાગ્રાદ્ અપિ નિર્ગત્ય દ્વાદશાન્તાવધિર્ ગતિઃ ।
યા વાયોસ્ તં વિદુર્ ધીરા અપરં બાહ્યપૂરકમ્ ॥

અત્રૈવાસ્તઙ્ગતે પ્રાણે યાવન્ નાપાન ઉદ્ગતઃ ।
તાવત્ પૂર્ણાં સમાવસ્થાં બહિસ્સ્થં કુમ્ભકં વિદુઃ ॥

યત્ તદન્તર્મુખત્વં સ્યાદ્ અપાનસ્યોદયં વિના ।
તં બાહ્યરેચકં વિદ્યાચ્ ચિન્ત્યમાનં વિમુક્તિદમ્ ॥

દ્વાદશાન્તાદ્ યદ્ ઉત્થાય રૂપપીવરતા પરા ।
અપાનસ્ય બહિસ્ તત્ તમ્ અપરં રેચકં વિદુઃ ॥

બાહ્યાન્ આભ્યન્તરાંશ્ ચૈતાન્ કુમ્ભકાદીન્ અનારતમ્ ।
પ્રાણાપાનસ્વભાવાન્ સ્વાન્ બુદ્ધ્વા ભૂયો ન જાયતે ॥

અષ્ટાવ્ એતે મહાબુદ્ધે રાત્રિન્દિવમ્ અનુસ્મૃતાઃ ।
સ્વભાવાદ્ એવ વાયૂનાં કથિતા મુક્તિદા મયા ॥

ગચ્છતસ્ તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતસ્ સ્વપતો ઽપિ વા ।
એતે ન રોધમ્ આયાન્તિ પ્રકૃત્યા હિ ચલો ઽનિલઃ ॥

યત્ કરોતિ યદ્ અશ્નાતિ બુદ્ધ્યૈતાન્ સમનુસ્મરન્ ।
કુમ્ભકાદીન્ નરસ્ સો ઽન્તસ્ તત્ર કર્તા ન કિઞ્ચન ॥

સુવ્યગ્રમ્ અસ્મિન્ વ્યાપારે બાહ્યં પરિજહન્ મનઃ ।
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ પદમ્ આપ્નોતિ કેવલમ્ ॥

એતદ્ અભ્યસ્યતઃ પુંસો બાહ્યે વિષયવૃત્તિષુ ।
ન બધ્નાતિ રતિં ચેતશ્ શ્વદૃતૌ બ્રાહ્મણો યથા ॥

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય યે સ્થિતાઃ કૃતબુદ્ધયઃ ।
પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમ્ અખિલં તૈર્ અખિન્નાસ્ ત એવ હિ ॥

તિષ્ઠતા ગચ્છતા નિત્યં જાગ્રતા સ્વપતા તથા ।
એષા ચેત્ પ્રેક્ષ્યતે દૃષ્ટિસ્ તન્ ન બન્ધનમ્ આપ્યતે ॥

પ્રાણાપાનાનુસરણાત્ પ્રાપ્તે બોધે નિરામયે ।
સંશાન્તમદમોહેન સ્વસ્થેનાન્તર્ ઇહોષ્યતે ॥

સર્વારમ્ભાંસ્ ત્યજન્ સ્વસ્થઃ કુર્વંશ્ ચાપિ બુધો જનઃ ।
પ્રાણાપાનગતીઃ પ્રાપ્ય સુસ્વસ્થસ્ સુખમ્ એધતે ॥

પ્રાણસ્યાભ્યુદયો બ્રહ્મન્ પદ્મયન્ત્રાદ્ ધૃદિ સ્થિતાત્ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તે પ્રાણો ઽસ્તં યાત્ય્ અયં બહિઃ ॥

અપાનસ્યોદયો બાહ્યાદ્ દ્વાદશાન્તાન્ મહામુને ।
અસ્તઙ્ગતિર્ અથામ્ભોજયન્ત્રે હૃદયસંસ્થિતે ॥

પ્રાણો યત્રાસ્તમ્ આયાતિ દ્વાદશાન્તે નભઃપદે ।
પદાત્ તસ્માદ્ અપાનો ઽયમ્ ઉદેતિ સમનન્તરમ્ ॥

બાહ્યાકાશોન્મુખઃ પ્રાણો વહત્ય્ અગ્નિશિખા યથા ।
હૃદાકાશોન્મુખો ઽપાનો નિમ્ને વહતિ વારિવત્ ॥

અપાનશ્ ચન્દ્રમા દેહમ્ આપ્યાયયતિ બાહ્યતઃ ।
પ્રાણસ્ સૂર્યો ઽગ્નિર્ અથ વા પચત્ય્ અન્તર્ ઇદં વપુઃ ॥

પ્રાણો હિ હૃદયાકાશં તાપયિત્વા પ્રતિક્ષણમ્ ।
મુખાગ્રગગનં પશ્ચાત્ તાપયત્ય્ ઉત્તમો રવિઃ ॥

અપાનેન્દુર્ મુખાગ્રે ખં પ્યાયયિત્વા હૃદમ્બરમ્ ।
પશ્ચાદ્ આપ્યાયયત્ય્ એષ નિમેષસમનન્તરમ્ ॥

અપાનશશિનો ઽન્તસ્સ્થાઃ કલાઃ પ્રાણવિવસ્વતા ।
યત્ર ગ્રસ્તાસ્ તદ્ આસાદ્ય પદં ભૂયો ન શોચ્યતે ॥

પ્રાણાર્કસ્ય કલાન્તસ્સ્થા યત્રાપાનહિમાંશુના ।
ગ્રસ્તા તત્ પદમ્ આસાદ્ય ન ભૂયો જન્મભાઙ્ મનઃ ॥

પ્રાણ એવાર્કતાં યાતિ સબાહ્યાભ્યન્તરે ઽમ્બરે ।
આપ્યાયનકરીં પશ્ચાચ્ છશિતામ્ અધિગચ્છતિ ॥

પ્રાણ એવેન્દુતાં ત્યક્ત્વા શરીરાપ્યાયકારિણીમ્ ।
ક્ષણાદ્ આયાતિ સૂર્યત્વં સંશોષણકરં પરમ્ ॥

અર્કતાં સમ્પરિત્યજ્ય ન યાવચ્ ચન્દ્રતાં ગતઃ ।
પ્રાણસ્ તાવદ્ વિચાર્યાન્તર્ દેશકાલૌ ન શોચ્યતે ॥

હૃદિ ચન્દ્રાર્કયોર્ જ્ઞાત્વા નિત્યમ્ અસ્તમયોદયમ્ ।
આત્મનો નિજમ્ આધારં ન ભૂયો જાયતે મનઃ ॥

સોદયાસ્તમયં સેન્દું સરશ્મિં સસમાગમમ્ ।
હૃદયે ભાસ્કરં દેવં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥

નાક્ષીણં ન પરિક્ષીણં બહિસ્સ્થં સિદ્ધયે તમઃ ।
હાર્દં તુ ક્ષપયેદ્ ધ્વાન્તં યત્ક્ષયે સિદ્ધિર્ ઉત્તમા ॥

બાહ્યે તમસિ સઙ્ક્ષીણે લોકાલોકઃ પ્રજાયતે ।
હાર્દે તુ તમસિ ક્ષીણે સ્વાલોકો જાયતે પરઃ ॥

હાર્દાન્ધકારક્ષયદં પરિજ્ઞાતં વિમુક્તિદમ્ ।
સોદયાસ્તમયં યત્નાત્ પ્રાણાર્કમ્ અવલોકયેત્ ॥

અપાનેન્દુઃ પ્રયાત્ય્ અસ્તં યત્ર હૃત્પદ્મકોટરે ।
પદાત્ તસ્માદ્ ઉદેત્ય્ અન્તઃ પ્રાણાર્કો બહિરુન્મુખઃ ॥

અપાને ઽસ્તઙ્ગતે પ્રાણસ્ સમુદેતિ હૃદમ્બુજાત્ ।
છાયાયાં ગલિતાઙ્ગાયાં તત્રૈવાશુ યથાતપઃ ॥

પ્રાણે ત્વ્ અસ્તઙ્ગતે બાહ્યાદ્ અપાનઃ પ્રોદયેત્ ક્ષણાત્ ।
આતપે પરિતો નષ્ટે છાયેવાશુ પદે નવા ॥

પ્રાણજન્માવનૌ નષ્ટમ્ અપાનં વિદ્ધિ સન્મતે ।
અપાનજન્મભૂમૌ ચ પ્રાણં નષ્ટમ્ અવૈહિ હિ ॥

અસ્તઙ્ગતવતિ પ્રાણે ત્વ્ અપાને ઽભ્યુદયોન્મુખે ।
બહિઃકુમ્ભકમ્ આલમ્બ્ય ચિરં ભૂયો ન શોચ્યતે ॥

અપાને ઽસ્તઙ્ગતે પ્રાણે કિઞ્ચિદ્ અભ્યુદયોન્મુખે ।
અન્તઃકુમ્ભકમ્ આલમ્બ્ય ચિરં ભૂયો ન શોચ્યતે ॥

પ્રાણરેચકમૂલસ્થમ્ અપાનાપૂરકોટિગમ્ ।
સ્વસ્થં કુમ્ભકમ્ અભ્યસ્ય ન ભૂયઃ પરિતપ્યતે ॥

અપાનરેચકાધારં પ્રાણપૂરાન્તસંસ્થિતમ્ ।
સ્વસંસ્થં કુમ્ભકં દૃષ્ટ્વા ન ભૂયઃ પરિતપ્યતે ॥

પ્રાણાપાનાવ્ ઉભાવ્ અન્તર્ યત્રૈતૌ વિલયં ગતૌ ।
તદ્ આલમ્બ્ય પદં શાન્તમ્ આત્મના નાનુતપ્યતે ॥

પ્રાણભક્ષ્યોન્મુખાપાનં દેશં કાલં ચ નિષ્કલમ્ ।
વિચાર્ય બહિર્ અન્તર્ વા ન ભૂયઃ પરિશોચ્યતે ॥

અપાનભક્ષણપરં પ્રાણં હૃદિ તથા બહિઃ ।
દેશં કાલં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય ન ભૂયો જાયતે મનઃ ॥

યત્ર પ્રાણો હ્ય્ અપાનેન પ્રાણેનાપાન એવ ચ ।
નિગીર્ણો બહિર્ અન્તશ્ ચ દેશૌ કાલૌ ચ પશ્ય તૌ ॥

ક્ષણમ્ અસ્તઙ્ગતપ્રાણમ્ અપાનોદયવર્જિતમ્ ।
અયત્નસિદ્ધં બાહ્યસ્થં કુમ્ભકં તત્ પદં વિદુઃ ॥

ક્ષણમ્ અસ્તઙ્ગતાપાનઃ પ્રાણોદયવિવર્જિતઃ ।
અયત્નસિદ્ધો હ્ય્ અન્તસ્સ્થઃ કુમ્ભકઃ પરમં પદમ્ ॥

એતત્ તદ્ આત્મનો રૂપં શુદ્ધૈષા સા પરૈવ ચિત્ ।
એતત્ સદ્ અસદાભાસમ્ એતત્ પ્રાપ્ય ન શોચ્યતે ॥

પુષ્પસ્યાન્તર્ ઇવામોદં પ્રાણસ્યાન્તર્ અવસ્થિતમ્ ।
ન ચ પ્રાણં ન ચાપાનં ચિદાત્માનમ્ ઉપાસ્મહે ॥

પ્રાણક્ષયપદાન્તસ્થમ્ અપાનક્ષયકોટિગમ્ ।
અપાનપ્રાણયોર્ મધ્યં ચિદાત્માનમ્ ઉપાસ્મહે ॥

પ્રાણસ્ય પ્રાણનં પ્રોચ્ચૈઃ પરં જીવસ્ય જીવિતમ્ ।
દેહસ્ય ધારણં ધુર્યં ચિદાત્માનમ્ ઉપાસ્મહે ॥

યસ્મિન્ સર્વં યતસ્ સર્વં યસ્ સર્વં સર્વતશ્ ચ યઃ ।
યશ્ ચ સર્વમયો નિત્યં ચિદાત્માનમ્ ઉપાસ્મહે ॥

આલોકાલોકનં પુણ્યં સર્વપાવનપાવનમ્ ।
ભાવાભાવનમ્ અન્યૂનં ચિદાત્મનમ્ ઉપાસ્મહે ॥

પરસ્પરોપસઙ્ઘટ્ટે હૃદયે મરુતોસ્ સ્થિતમ્ ।
બહિર્ અન્તસ્ તથાકાશે ચિદાત્મનમ્ ઉપાસ્મહે ॥

અપાનો ઽસ્તઙ્ગતો યત્ર પ્રાણો નાભ્યુદિતઃ ક્ષણમ્ ।
કલાકલઙ્કરહિતં તચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ ઉપાસ્મહે ॥

નાપાનો ઽભ્યુદિતો યત્ર પ્રાણશ્ ચાસ્તમ્ ઉપાગતઃ ।
નાસાગ્રગગનાવર્તં તચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ ઉપાસ્મહે ॥

પ્રાણાપાનોદ્ભવસ્થાને બાહ્યાભ્યન્તરસંસ્થિતે ।
યે દ્વે યોગિપદાધારં તચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ ઉપાસ્મહે ॥

પ્રાણાપાનરથારૂઢમ્ અપ્રાણાપાનમ્ આતતમ્ ।
યચ્ છક્તિરૂપં શક્તીનાં તચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ ઉપાસ્મહે ॥

હૃત્પ્રાણકુમ્ભકં દેવં બહિશ્ ચાપાનકુમ્ભકમ્ ।
પૂરકાંશવિમૃષ્ટં યત્ તચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ ઉપાસ્મહે ॥

પ્રાણાપાનપરામર્શસત્તારૂપાવબોધકમ્ ।
યત્ પ્રાપ્યં પ્રાણમનનાત્ તચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ ઉપાસ્મહે ॥

યત્ પ્રાણપવનસ્પન્દો યત્ સ્પન્દાનન્દકારણમ્ ।
કારણં કારણાનાં યત્ તચ્ ચિત્તત્ત્વમ્ ઉપાસ્મહે ॥

યદ્ અખિલકલનાકલઙ્કહીનં પરિવલિતં ચ સદા કલાગણેન ।
અનુભવવિભવં પદં તદ્ અગ્ર્યં સકલસુરાવનતં પરં પ્રપદ્યે ॥