Mokṣopāya · Chapter 6.244

tataś cidākāśavapur vyāpy ananto nirāmayaḥ /
dattāvadhāno vapuṣi tadāpaśyam ahaṃ kvacit //

yāvad antargatas sargas saṃsthito 'ṅkurito mama /
kusūlasthasya bījasya siktasyevāṅkuro hṛdi //

udbubhūṣur ivāste 'ntas sekād bīje yathāṅkuraḥ /
ākāravaty anākāraś cittvāc citte tathā jagat //

yathonmiṣati dṛśyaśrīs suṣuptād bodham eyuṣaḥ /
jāgrad vā vigate svapne cinmātrasya svacetanāt //

tathaivātmani sargādāv anubhūtaẖ kharūpiṇi /
hṛdi sargodayo 'nanyarūpas svākārarūpataḥ //

ākāśarūpa ākāśe paramākāśa kathyatām /
bhūyo nipuṇabodhāya kathaṃ sargaḫ pravartate //

śṛṇu rāma yathā tatra svayambhūtvaṃ mayā tadā /
anubhūtam asat sadvad idaṃ svapnanaropamam //

tam ālokya mahākalpasaṃrambhaṃ vyomarūpiṇā /
bhāge 'nyatra śarīrasya saṃvid unmeṣitā mayā //

yadaiva sāmalā saṃvit kiñcid unmeṣitā sthitā /
tadaivāhaṃ kvacit tatra paśyāmy āśyānatām iva //

gatas svabhāvaṃ cidvyoma yathā tvaṃ rāma nidrayā /
jāgrad vā svapnalokaṃ vā viśan vetsi manāg ghanam //

cinmātrākāśam evādau tato 'smīty eva vedanam /
tad ghanaṃ kathyate buddhiḥ sā ghanā mana ucyate //

tad vetti śabdatanmātraṃ tanmātrāṇītarāṇy atha /
pañcendriyāṇi tatsthaulyād itīndriyagaṇodayaḥ //

suṣuptād viśatas svapnaṃ jagaddṛśyavanodayaḥ /
yathā tathaiva sargādau dṛśyaṃ bhāti nimeṣataḥ //

tulyakālam anante 'smin dṛśyajālāvabhāsane /
kathayanti kramaṃ kecit kecin na kathayanti ca //

paramāṇukaṇaṃ kāntaṃ sampannam anubhūtavān /
ahaṃ cetanam ātmānaṃ vastuto 'malam eva kham //

yathā svabhāvato vyomni calaty evāniśaṃ marut /
tathā svabhāvāt sarvatra paśyaty evaṃ vapuś citiḥ //

yādṛśaṃ cetitaṃ rūpaṃ śaktyā paramayānayā /
tac chaknoty anyathā kartuṃ naiṣā yatnena bhūyasā //

tataḫ paśyāmy ahaṃ yāvat sampanno 'smy aṇurūpakaḥ /
cittvāc cetaṃs tad evāśu tathābhūto 'smi saṃsthitaḥ //

tato 'haṃ buddhavān rūpaṃ tanu tejaẖkaṇākṛti /
tad eva bhāvayan paścād gato 'haṃ sthūlatām iva //

prekṣe tāvad ahaṃ kiñcid iti bodhāl laghos tataḥ /
manāg ālokanāyeva sampravṛtto 'nubhūtavān /
yan nāma tatra tat kiñcit tasyehādya raghūdvaha //

śṛṇu nāmāni mukhyāni kalpitāni bhavādṛśaiḥ /
draṣṭuṃ pravṛtto randhreṇa yena tac cakṣur ucyate //

yac ca paśyāmi tad dṛśyaṃ darśanaṃ tu phalaṃ tataḥ /
yadā paśyāmi kālo 'sau yathā paśyāmi sa kramaḥ //

prauḍhā niyatir ity adya yatra paśyāmi tan nabhaḥ /
sthito 'smi yatra deśo 'sāv ity ādyaiṣā prakalpanā //

tadā tv ahaṃ vidunmeṣamātram etasya kāraṇam /
paśyāmīti tatas tatra manāg bodho mamodabhūt //

tato randhradvayenāham apaśyaṃ yat tad asti kham /
yābhyām apaśyaṃ randhrābhyāṃ ta ime locane sthite //

tataẖ kiñcic chṛṇomīti saṃvid abhyuditā mama /
tataẖ kiñcin manāṅmātrajhāṅkāraṃ śrutavān aham //

ādhmātasyeva śaṅkhasya śabdaṃ vyomnas svabhāvajam /
yābhyām aham athāśrauṣaṃ ta ime śravaṇavraṇe //

pradeśābhyāṃ vicaratā marutāviratasvanam /
sparśasaṃvedanaṃ kiñcid aham atrānubhūtavān //

tatsaṃvedanamātrātma so 'yaṃ vāyur iti smṛtaḥ /
sparśanendriyatanmātram asad eveti sat sthitam //

āsvādasaṃvid yābhūn me tad āsvādyarasendriyam /
ghrāṇān me ghrāṇatanmātram uditaṃ vyomarūpiṇaḥ /
itthaṃ na kiñcit sampannaṃ sarvaṃ sampannam atra me //

evam indriyatanmātrajālaṃ cetann ahaṃ sthitaḥ /
yāvat tāvad vidaḫ pañca balād iva mamoditāḥ //

śabdarūparasasparśagandhamātraśarīrikāḥ /
anākārās tathānāmnyaẖ kharūpiṇyo bhramātmikāḥ //

evaṃrūpam ahaṃ jālaṃ bhāvayan yat tadā sthitaḥ /
tad ahaṅkāra ity adya kathyate tvādṛśair janaiḥ //

eṣa eva ghanībhūto buddhir ity abhidhīyate /
sātha buddhir ghanībhūtā mana ity abhidhīyate //

antaẖkaraṇarūpaẖ kham eva tatrāham āsthitaḥ /
ātivāhikadehātmā cinmayavyomarūpavān //

pavanād apy ahaṃ śūnyaẖ kevalākāśamātrakam /
sarveṣām eva bhāvānāṃ śūnyākṛtir arodhakaḥ //

athainaṃ bhāvayann ahaṃ yadā tatra sthiraṃ sthitaḥ /
tadāhaṃ dehavān puṣṭa iti me pratyayo 'bhavat //

tenāhaṃ pratyayenātha śabdaṃ kartuṃ pravṛttavān /
śūnya eva yathā suptas svapnoḍḍīno naro ravam //

atha pūrvaṃ kṛtaś śabdo bāleneva tad om iti /
tatas sa eṣa oṅkāra iti nītaḫ punaḫ prathām //

tatas svapne nareṇeva yat kiñcid gaditaṃ mayā /
tad etad viddhi vācaṃ tvaṃ paścān nītāṃ prathām iha //

brahmaiva so 'smi sampannas sṛṣṭeẖ kartā jagadguruḥ /
tato manomayenaiva kalpitās sṛṣṭayo mayā //

evam asmi samutpanno na tu jāto 'smi kiñcana /
dṛṣṭavān asmi brahmāṇḍaṃ tan na kiñcana kutracit //

evaṃ jagati sampanne mamaitasmin manomaye /
na kiñcit tatra sampannaṃ tac chūnyaṃ vyoma kevalam //

itthaṃ saṃśūnyam evedaṃ sarvaṃ vedanamātrakam /
na manāg api santy ete bhāvāḫ pṛthvyādayaẖ kila //

jaganmṛgatṛḍambūni bhānti saṃvidi saṃvidaḥ /
na bāhyam asti nābāhyaṃ khe tad vyoma tathā sthitam //

marau nāsty eva salilaṃ saṃvit paśyati tat tathā /
nirmūlam antassantaptā svasambhramavatī bhramam //

nāsty eva brahmaṇi jagat saṃvit paśyati tat tathā /
nirmūlam eva saṃvittvād eva bhrānteś ca sambhramam //

asad evedam ābhāti hṛdy eva jagad ātatam /
saṅkalpanamanorājyakathāsvapnapurādivat //

pārśvasuptajanasvapnas taccittāveśanaṃ vinā /
yathā na kiñcit taccittāveśanāt tv anubhūyate //

tathā na kiñcit evedaṃ cittāveśena vedyate /
ādarśabimbitākāraṃ dṛṣṭam apy anyathā tv asat //

ādhibhautikabhāvena netreṇa yadi lakṣyate /
tat tan na dṛśyate kiñcid girir evopadṛśyate //

ātivāhikadehena parabodhadṛśā yadi /
prekṣyate dṛśyate sargaḫ paramātmaiva vāmalaḥ //

sarvatra sarganirmāṇaṃ prajñālokena lakṣyate /
brahmātmaivānyathā tv etan na kiñcid api lakṣyate //

yat paśyaty avadātā dhīs sopapattivicāraṇā /
na tan netrais tribhiś śarvo nendro netraśatair api //

yathā kham āvṛtaṃ sargais tathā bhūr iti buddhavān /
tadāham abhavaṃ dhyātā dharādhāraṇayā yutaḥ //

tayā dharādhāraṇayā dharārūpadharo 'bhavam /
atyajann eva cidvyomavapus samrāḍ ivācirāt //

dharādhāraṇayāśv eva dharādhātūdaraṃ gataḥ /
dvīpādritṛṇavṛkṣādi dehe 'ham anubhūtavān //

sampanno 'smy atha bhūpīṭhaṃ nānāvanatanūruham /
nānāratnāvalīvyāptaṃ nānānagarabhūṣaṇam //

grāmagahvaraparvāḍhyaṃ pātālasuṣirodaram /
kulācalabhujāśliṣṭadvīpābdhivalayānvitam //

tṛṇaughatanuromāḍhyaṃ giriṣaṇḍakagulphakam /
digvāraṇakaṭavyūḍhaṃ dhṛtaṃ śeṣaśiraśśataiḥ //

hriyamāṇaṃ mahīpālaiś śobhamānaṃ tathartubhiḥ /
prāṇibhir bhujyamānāṅgaṃ vardhamānaṃ vyavasthayā //

himavadvindhyasuskandhaṃ sumerūdārakandharam /
gaṅgādisaridāpūramuktāhāraraṇattanu //

guhāgahanakacchādi sāgarādarśamaṇḍalam /
marūṣarasthalaśvaitryam ambarāmbarasundaram //

bhūtapūraiḫ parāpūrṇaṃ paridhūtaṃ mahārṇavaiḥ /
alaṅkṛtaṃ puṣpavanais samālabdhaṃ rajogaṇaiḥ //

nityaṃ kṛṣīvalaiẖ kṛṣṭaṃ vījitaṃ śiśirānilaiḥ /
tāpitaṃ tapanais taptair ukṣitaṃ prāvṛḍambubhiḥ //

vipulāgrasthaloraskaṃ padmākaraśatekṣaṇam /
sitāsitaghanoṣṇīṣaṃ daśāśodaramandiram //

lokālokamahākhātavalayogrāsyabhīṣaṇam /
anantabhūtasaṅghātaparispandaikacetanam //

vyāptam antar bahiś caiva nānābhūtagaṇaiḫ pṛthak /
devadānavagandharvair bahir antas tu kīṭakaiḥ //

pātālendriyarandhreṣu nāgāsurakrimivrajaiḥ /
saptasv arṇavakośeṣu nānājātijalecaraiḥ //

vyāptaṃ nadīvanasamudradigantaśailadvīpābdajantuvijayasthalajaṅgalaughaiḥ /
nānāvanāvalitamaṇḍalakoṭṭaṣaṇḍavallīsarassaridarātiraṇābjaṣaṇḍaiḥ //