મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.244

તતશ્ ચિદાકાશવપુર્ વ્યાપ્ય્ અનન્તો નિરામયઃ ।
દત્તાવધાનો વપુષિ તદાપશ્યમ્ અહં ક્વચિત્ ॥

યાવદ્ અન્તર્ગતસ્ સર્ગસ્ સંસ્થિતો ઽઙ્કુરિતો મમ ।
કુસૂલસ્થસ્ય બીજસ્ય સિક્તસ્યેવાઙ્કુરો હૃદિ ॥

ઉદ્બુભૂષુર્ ઇવાસ્તે ઽન્તસ્ સેકાદ્ બીજે યથાઙ્કુરઃ ।
આકારવત્ય્ અનાકારશ્ ચિત્ત્વાચ્ ચિત્તે તથા જગત્ ॥

યથોન્મિષતિ દૃશ્યશ્રીસ્ સુષુપ્તાદ્ બોધમ્ એયુષઃ ।
જાગ્રદ્ વા વિગતે સ્વપ્ને ચિન્માત્રસ્ય સ્વચેતનાત્ ॥

તથૈવાત્મનિ સર્ગાદાવ્ અનુભૂતẖ ખરૂપિણિ ।
હૃદિ સર્ગોદયો ઽનન્યરૂપસ્ સ્વાકારરૂપતઃ ॥

આકાશરૂપ આકાશે પરમાકાશ કથ્યતામ્ ।
ભૂયો નિપુણબોધાય કથં સર્ગḫ પ્રવર્તતે ॥

શૃણુ રામ યથા તત્ર સ્વયમ્ભૂત્વં મયા તદા ।
અનુભૂતમ્ અસત્ સદ્વદ્ ઇદં સ્વપ્નનરોપમમ્ ॥

તમ્ આલોક્ય મહાકલ્પસંરમ્ભં વ્યોમરૂપિણા ।
ભાગે ઽન્યત્ર શરીરસ્ય સંવિદ્ ઉન્મેષિતા મયા ॥

યદૈવ સામલા સંવિત્ કિઞ્ચિદ્ ઉન્મેષિતા સ્થિતા ।
તદૈવાહં ક્વચિત્ તત્ર પશ્યામ્ય્ આશ્યાનતામ્ ઇવ ॥

ગતસ્ સ્વભાવં ચિદ્વ્યોમ યથા ત્વં રામ નિદ્રયા ।
જાગ્રદ્ વા સ્વપ્નલોકં વા વિશન્ વેત્સિ મનાગ્ ઘનમ્ ॥

ચિન્માત્રાકાશમ્ એવાદૌ તતો ઽસ્મીત્ય્ એવ વેદનમ્ ।
તદ્ ઘનં કથ્યતે બુદ્ધિઃ સા ઘના મન ઉચ્યતે ॥

તદ્ વેત્તિ શબ્દતન્માત્રં તન્માત્રાણીતરાણ્ય્ અથ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તત્સ્થૌલ્યાદ્ ઇતીન્દ્રિયગણોદયઃ ॥

સુષુપ્તાદ્ વિશતસ્ સ્વપ્નં જગદ્દૃશ્યવનોદયઃ ।
યથા તથૈવ સર્ગાદૌ દૃશ્યં ભાતિ નિમેષતઃ ॥

તુલ્યકાલમ્ અનન્તે ઽસ્મિન્ દૃશ્યજાલાવભાસને ।
કથયન્તિ ક્રમં કેચિત્ કેચિન્ ન કથયન્તિ ચ ॥

પરમાણુકણં કાન્તં સમ્પન્નમ્ અનુભૂતવાન્ ।
અહં ચેતનમ્ આત્માનં વસ્તુતો ઽમલમ્ એવ ખમ્ ॥

યથા સ્વભાવતો વ્યોમ્નિ ચલત્ય્ એવાનિશં મરુત્ ।
તથા સ્વભાવાત્ સર્વત્ર પશ્યત્ય્ એવં વપુશ્ ચિતિઃ ॥

યાદૃશં ચેતિતં રૂપં શક્ત્યા પરમયાનયા ।
તચ્ છક્નોત્ય્ અન્યથા કર્તું નૈષા યત્નેન ભૂયસા ॥

તતḫ પશ્યામ્ય્ અહં યાવત્ સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અણુરૂપકઃ ।
ચિત્ત્વાચ્ ચેતંસ્ તદ્ એવાશુ તથાભૂતો ઽસ્મિ સંસ્થિતઃ ॥

તતો ઽહં બુદ્ધવાન્ રૂપં તનુ તેજẖકણાકૃતિ ।
તદ્ એવ ભાવયન્ પશ્ચાદ્ ગતો ઽહં સ્થૂલતામ્ ઇવ ॥

પ્રેક્ષે તાવદ્ અહં કિઞ્ચિદ્ ઇતિ બોધાલ્ લઘોસ્ તતઃ ।
મનાગ્ આલોકનાયેવ સમ્પ્રવૃત્તો ઽનુભૂતવાન્ ।
યન્ નામ તત્ર તત્ કિઞ્ચિત્ તસ્યેહાદ્ય રઘૂદ્વહ ॥

શૃણુ નામાનિ મુખ્યાનિ કલ્પિતાનિ ભવાદૃશૈઃ ।
દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તો રન્ધ્રેણ યેન તચ્ ચક્ષુર્ ઉચ્યતે ॥

યચ્ ચ પશ્યામિ તદ્ દૃશ્યં દર્શનં તુ ફલં તતઃ ।
યદા પશ્યામિ કાલો ઽસૌ યથા પશ્યામિ સ ક્રમઃ ॥

પ્રૌઢા નિયતિર્ ઇત્ય્ અદ્ય યત્ર પશ્યામિ તન્ નભઃ ।
સ્થિતો ઽસ્મિ યત્ર દેશો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આદ્યૈષા પ્રકલ્પના ॥

તદા ત્વ્ અહં વિદુન્મેષમાત્રમ્ એતસ્ય કારણમ્ ।
પશ્યામીતિ તતસ્ તત્ર મનાગ્ બોધો મમોદભૂત્ ॥

તતો રન્ધ્રદ્વયેનાહમ્ અપશ્યં યત્ તદ્ અસ્તિ ખમ્ ।
યાભ્યામ્ અપશ્યં રન્ધ્રાભ્યાં ત ઇમે લોચને સ્થિતે ॥

તતẖ કિઞ્ચિચ્ છૃણોમીતિ સંવિદ્ અભ્યુદિતા મમ ।
તતẖ કિઞ્ચિન્ મનાઙ્માત્રઝાઙ્કારં શ્રુતવાન્ અહમ્ ॥

આધ્માતસ્યેવ શઙ્ખસ્ય શબ્દં વ્યોમ્નસ્ સ્વભાવજમ્ ।
યાભ્યામ્ અહમ્ અથાશ્રૌષં ત ઇમે શ્રવણવ્રણે ॥

પ્રદેશાભ્યાં વિચરતા મરુતાવિરતસ્વનમ્ ।
સ્પર્શસંવેદનં કિઞ્ચિદ્ અહમ્ અત્રાનુભૂતવાન્ ॥

તત્સંવેદનમાત્રાત્મ સો ઽયં વાયુર્ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સ્પર્શનેન્દ્રિયતન્માત્રમ્ અસદ્ એવેતિ સત્ સ્થિતમ્ ॥

આસ્વાદસંવિદ્ યાભૂન્ મે તદ્ આસ્વાદ્યરસેન્દ્રિયમ્ ।
ઘ્રાણાન્ મે ઘ્રાણતન્માત્રમ્ ઉદિતં વ્યોમરૂપિણઃ ।
ઇત્થં ન કિઞ્ચિત્ સમ્પન્નં સર્વં સમ્પન્નમ્ અત્ર મે ॥

એવમ્ ઇન્દ્રિયતન્માત્રજાલં ચેતન્ન્ અહં સ્થિતઃ ।
યાવત્ તાવદ્ વિદḫ પઞ્ચ બલાદ્ ઇવ મમોદિતાઃ ॥

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધમાત્રશરીરિકાઃ ।
અનાકારાસ્ તથાનામ્ન્યẖ ખરૂપિણ્યો ભ્રમાત્મિકાઃ ॥

એવંરૂપમ્ અહં જાલં ભાવયન્ યત્ તદા સ્થિતઃ ।
તદ્ અહઙ્કાર ઇત્ય્ અદ્ય કથ્યતે ત્વાદૃશૈર્ જનૈઃ ॥

એષ એવ ઘનીભૂતો બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
સાથ બુદ્ધિર્ ઘનીભૂતા મન ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

અન્તẖકરણરૂપẖ ખમ્ એવ તત્રાહમ્ આસ્થિતઃ ।
આતિવાહિકદેહાત્મા ચિન્મયવ્યોમરૂપવાન્ ॥

પવનાદ્ અપ્ય્ અહં શૂન્યẖ કેવલાકાશમાત્રકમ્ ।
સર્વેષામ્ એવ ભાવાનાં શૂન્યાકૃતિર્ અરોધકઃ ॥

અથૈનં ભાવયન્ન્ અહં યદા તત્ર સ્થિરં સ્થિતઃ ।
તદાહં દેહવાન્ પુષ્ટ ઇતિ મે પ્રત્યયો ઽભવત્ ॥

તેનાહં પ્રત્યયેનાથ શબ્દં કર્તું પ્રવૃત્તવાન્ ।
શૂન્ય એવ યથા સુપ્તસ્ સ્વપ્નોડ્ડીનો નરો રવમ્ ॥

અથ પૂર્વં કૃતશ્ શબ્દો બાલેનેવ તદ્ ઓમ્ ઇતિ ।
તતસ્ સ એષ ઓઙ્કાર ઇતિ નીતḫ પુનḫ પ્રથામ્ ॥

તતસ્ સ્વપ્ને નરેણેવ યત્ કિઞ્ચિદ્ ગદિતં મયા ।
તદ્ એતદ્ વિદ્ધિ વાચં ત્વં પશ્ચાન્ નીતાં પ્રથામ્ ઇહ ॥

બ્રહ્મૈવ સો ઽસ્મિ સમ્પન્નસ્ સૃષ્ટેẖ કર્તા જગદ્ગુરુઃ ।
તતો મનોમયેનૈવ કલ્પિતાસ્ સૃષ્ટયો મયા ॥

એવમ્ અસ્મિ સમુત્પન્નો ન તુ જાતો ઽસ્મિ કિઞ્ચન ।
દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ બ્રહ્માણ્ડં તન્ ન કિઞ્ચન કુત્રચિત્ ॥

એવં જગતિ સમ્પન્ને મમૈતસ્મિન્ મનોમયે ।
ન કિઞ્ચિત્ તત્ર સમ્પન્નં તચ્ છૂન્યં વ્યોમ કેવલમ્ ॥

ઇત્થં સંશૂન્યમ્ એવેદં સર્વં વેદનમાત્રકમ્ ।
ન મનાગ્ અપિ સન્ત્ય્ એતે ભાવાḫ પૃથ્વ્યાદયẖ કિલ ॥

જગન્મૃગતૃડમ્બૂનિ ભાન્તિ સંવિદિ સંવિદઃ ।
ન બાહ્યમ્ અસ્તિ નાબાહ્યં ખે તદ્ વ્યોમ તથા સ્થિતમ્ ॥

મરૌ નાસ્ત્ય્ એવ સલિલં સંવિત્ પશ્યતિ તત્ તથા ।
નિર્મૂલમ્ અન્તસ્સન્તપ્તા સ્વસમ્ભ્રમવતી ભ્રમમ્ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ બ્રહ્મણિ જગત્ સંવિત્ પશ્યતિ તત્ તથા ।
નિર્મૂલમ્ એવ સંવિત્ત્વાદ્ એવ ભ્રાન્તેશ્ ચ સમ્ભ્રમમ્ ॥

અસદ્ એવેદમ્ આભાતિ હૃદ્ય્ એવ જગદ્ આતતમ્ ।
સઙ્કલ્પનમનોરાજ્યકથાસ્વપ્નપુરાદિવત્ ॥

પાર્શ્વસુપ્તજનસ્વપ્નસ્ તચ્ચિત્તાવેશનં વિના ।
યથા ન કિઞ્ચિત્ તચ્ચિત્તાવેશનાત્ ત્વ્ અનુભૂયતે ॥

તથા ન કિઞ્ચિત્ એવેદં ચિત્તાવેશેન વેદ્યતે ।
આદર્શબિમ્બિતાકારં દૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અન્યથા ત્વ્ અસત્ ॥

આધિભૌતિકભાવેન નેત્રેણ યદિ લક્ષ્યતે ।
તત્ તન્ ન દૃશ્યતે કિઞ્ચિદ્ ગિરિર્ એવોપદૃશ્યતે ॥

આતિવાહિકદેહેન પરબોધદૃશા યદિ ।
પ્રેક્ષ્યતે દૃશ્યતે સર્ગḫ પરમાત્મૈવ વામલઃ ॥

સર્વત્ર સર્ગનિર્માણં પ્રજ્ઞાલોકેન લક્ષ્યતે ।
બ્રહ્માત્મૈવાન્યથા ત્વ્ એતન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ લક્ષ્યતે ॥

યત્ પશ્યત્ય્ અવદાતા ધીસ્ સોપપત્તિવિચારણા ।
ન તન્ નેત્રૈસ્ ત્રિભિશ્ શર્વો નેન્દ્રો નેત્રશતૈર્ અપિ ॥

યથા ખમ્ આવૃતં સર્ગૈસ્ તથા ભૂર્ ઇતિ બુદ્ધવાન્ ।
તદાહમ્ અભવં ધ્યાતા ધરાધારણયા યુતઃ ॥

તયા ધરાધારણયા ધરારૂપધરો ઽભવમ્ ।
અત્યજન્ન્ એવ ચિદ્વ્યોમવપુસ્ સમ્રાડ્ ઇવાચિરાત્ ॥

ધરાધારણયાશ્વ્ એવ ધરાધાતૂદરં ગતઃ ।
દ્વીપાદ્રિતૃણવૃક્ષાદિ દેહે ઽહમ્ અનુભૂતવાન્ ॥

સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અથ ભૂપીઠં નાનાવનતનૂરુહમ્ ।
નાનારત્નાવલીવ્યાપ્તં નાનાનગરભૂષણમ્ ॥

ગ્રામગહ્વરપર્વાઢ્યં પાતાલસુષિરોદરમ્ ।
કુલાચલભુજાશ્લિષ્ટદ્વીપાબ્ધિવલયાન્વિતમ્ ॥

તૃણૌઘતનુરોમાઢ્યં ગિરિષણ્ડકગુલ્ફકમ્ ।
દિગ્વારણકટવ્યૂઢં ધૃતં શેષશિરશ્શતૈઃ ॥

હ્રિયમાણં મહીપાલૈશ્ શોભમાનં તથર્તુભિઃ ।
પ્રાણિભિર્ ભુજ્યમાનાઙ્ગં વર્ધમાનં વ્યવસ્થયા ॥

હિમવદ્વિન્ધ્યસુસ્કન્ધં સુમેરૂદારકન્ધરમ્ ।
ગઙ્ગાદિસરિદાપૂરમુક્તાહારરણત્તનુ ॥

ગુહાગહનકચ્છાદિ સાગરાદર્શમણ્ડલમ્ ।
મરૂષરસ્થલશ્વૈત્ર્યમ્ અમ્બરામ્બરસુન્દરમ્ ॥

ભૂતપૂરૈḫ પરાપૂર્ણં પરિધૂતં મહાર્ણવૈઃ ।
અલઙ્કૃતં પુષ્પવનૈસ્ સમાલબ્ધં રજોગણૈઃ ॥

નિત્યં કૃષીવલૈẖ કૃષ્ટં વીજિતં શિશિરાનિલૈઃ ।
તાપિતં તપનૈસ્ તપ્તૈર્ ઉક્ષિતં પ્રાવૃડમ્બુભિઃ ॥

વિપુલાગ્રસ્થલોરસ્કં પદ્માકરશતેક્ષણમ્ ।
સિતાસિતઘનોષ્ણીષં દશાશોદરમન્દિરમ્ ॥

લોકાલોકમહાખાતવલયોગ્રાસ્યભીષણમ્ ।
અનન્તભૂતસઙ્ઘાતપરિસ્પન્દૈકચેતનમ્ ॥

વ્યાપ્તમ્ અન્તર્ બહિશ્ ચૈવ નાનાભૂતગણૈḫ પૃથક્ ।
દેવદાનવગન્ધર્વૈર્ બહિર્ અન્તસ્ તુ કીટકૈઃ ॥

પાતાલેન્દ્રિયરન્ધ્રેષુ નાગાસુરક્રિમિવ્રજૈઃ ।
સપ્તસ્વ્ અર્ણવકોશેષુ નાનાજાતિજલેચરૈઃ ॥

વ્યાપ્તં નદીવનસમુદ્રદિગન્તશૈલદ્વીપાબ્દજન્તુવિજયસ્થલજઙ્ગલૌઘૈઃ ।
નાનાવનાવલિતમણ્ડલકોટ્ટષણ્ડવલ્લીસરસ્સરિદરાતિરણાબ્જષણ્ડૈઃ ॥