Mokṣopāya · Chapter 6.200

ahantādi jagac cedaṃ parijñānād asatyatām /
yāti sānubhave mohāt satyam evānyathādhiyām //

ajñānajvaramuktasya bodhaśītalitātmanaḥ /
etad eva bhavec cihnaṃ yad bhogāmbu na rocate //

alam anyaiḫ parijñānair vācyavācakavibhramaiḥ /
anahaṃvedanāmātraṃ nirvāṇaṃ tad vibhāvyatām //

abhijñātā yathā svapne padārthā ramayanti no /
na ca santi tathaivāsmin nāhaṃ jagad iti bhrame //

yathā svabhāvanād yakṣas tarau sasvajanaṃ puram /
paśyaty asatyam evaivaṃ jīvaḫ paśyati saṃsṛtim //

vibhramātmā yathā yakṣo yakṣālokaś ca tau mithaḥ /
sadrūpau saṃsthitau mithyā tathāhantvajagadbhramau //

anāvaraṇato 'raṇye yakṣād vibhramarūpiṇaḥ /
yathā sphuranti bhūtāni tathemāni caturdaśa //

bhramamātram ahaṃ mithyaiveti buddhyā vibhāvayan /
yakṣo 'yakṣatvam āyāti cittaṃ cācittatām idam //

nirastasakalāśaṅkaṃ tyāgagrahaṇavarjitam /
avisārisamastecchaṃ śāntam āssva yathāsthitam //

atyantāsambhavaddṛśyaṃ draṣṭrātmakam idaṃ tatam /
atha vā naiva draṣṭrātma savācyaṃ kim avāpyate //

vasantarasapūrasya yathā viṭapagulmatā /
svarūpamātrabharatas saṃvidas sargatā tathā //

yad idaṃ jagadābhāsaṃ śuddhacinmātravedanam /
kātraikatā dvitā kā vā nirvāṇam alam āsyatām //

bhūyatāṃ cinmayavyomnā pīyatāṃ paramo rasaḥ /
sthīyatāṃ vigatāśaṅkaṃ nirvāṇānandanandane //

kim etāsv atiśūnyāsu saṃsārāraṇyabhūmiṣu /
mānavā vātahariṇā bhramathodbhrāntabuddhayaḥ //

jagattrayamarīcyambuvipralabdhāndhabuddhayaḥ /
mā dhāvata ghanavyagram āśayopahatāśayāḥ //

rūpālokamanaskāramṛgatṛṣṇāmbupāyinaḥ /
vyarthaṃ mā yūyam āyūṃṣi narāẖ kṣapayataiṇakāḥ //

jagadgandharvanagarāgāragardhena naśyatha /
sukharūpāṇi duẖkhāni śāsanāyaiva paśyatha //

jagatkeśoṇḍukaṃ bhrāntyai mā mahāmbaramadhyagam /
avalokayatābhrānte svarūpe pariṇamyatām //

mānavā vātaloloccapattraprāntāmbubhaṅgurāḥ /
mā navāsu navāsv andhagarbhaśayyāsu śayyatām //

avirāmam anādyantaṃ svabhāve śāntam āsyatām /
draṣṭṛdṛśyadaśādoṣād asvabhāvād viramyatām //

ajñāvabuddhas saṃsāras sāhaṃ nāsti manāg api /
aviśiṣṭaṃ tu yat satyaṃ tasya nāma na vidyate //

troṭayitvā tu tṛṣṇāyaśśṛṅkhalāvalitaṃ balāt /
saṃsārapañjaraṃ tiṣṭha sarvasyordhve mṛgendravat //

ātmātmīyagrahabhrāntiśāntimātraṃ vimuktatā /
yathātathāsthitasyāpi sā svasattaiva yoginaḥ //

nirvāṇatāvāsanatā paropaśamatā jñatā /
saṃsārādhvani khinnasya śītā viśramabhūmayaḥ //

tajjñajñāto na mūrkhāṇāṃ mūrkhajñāto na tadvidām /
vidyate jagadartho 'sāv avācyo 'nyas tayor mithaḥ //

viśvatā bhrāntisaṃśāntau saṃsthitaiva na labhyate /
mahārṇavāmbuvalitā putrikeva payomayī //

bhrāntiśāntau vimuktasya vinirvāṇasya viśvatā /
yathā sthitaiva galitā vidyate ca yathāsthitam //

nirdagdhatṛṇabhasmālī kvāpi yāti yathānilaiḥ /
satāṃ svabhāvaviśrāmaiẖ kvāpi yāti tathā jagat //

jagad brahmapadārthasya sanniveśas sa tūttamaḥ /
brahmaśabdārtharūpātmā na jagacchabdakārthabhāk //

navajātasya bālasya padārthā yādṛśā ime /
viduṣas tādṛśā eva tiṣṭhataẖ kṣīṇavāsanam //

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī /
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā rātriḫ paśyato muneḥ //

sthitam eva virāmāya jāgraj jñasya suṣuptavat /
citrāvalokina iva jāgraty asya rasaiṣaṇāḥ //

jātyandharūpānubhavasamaṃ bhuvanavedanam /
bhrāntaprāyam asadrūpaṃ jñasya bhāti na bhāti ca //

vimūḍhabuddhaṃ trijagad vibuddhaviṣayaṃ na sat /
vibuddhabuddhaṃ trijagad vimūḍhaviṣayaṃ na sat //

svapne svapnatayā jñāte rūpālokamanaẖkriyāḥ /
na svadante yathā tadvaj jāgratsvapne sphurantu mā //

nirvibhāgas samāśvasto nirodhaṃ param āgataḥ /
āśītalāntaẖkaraṇo nirvāṇo jño 'vatiṣṭhate //

tajjñasyākliṣṭamuktasya samaṃ dhyānaṃ vinā sthitiḥ /
nimnaṃ vineva toyasya na sambhavati kācana //

artha eva manaskāro mana evārtharañjanam /
eka evaiṣa ābhāsas sabāhyābhyantarātmakaḥ //

āsamudraṃ nadīvāhaśatasaṅgamayātmakam /
yathaikaśleṣapiṇḍātma nayaty ambu taraṅgitam //

sabāhyābhyantarākāram arthānarthamayātmakam /
mana eva sphuraty arthanirbhāsaṃ vyātataṃ tathā //

nāsty arthamanasor dvitvaṃ yathā jalataraṅgayoḥ /
ekābhāve dvayoś śāntiḫ pavanaspandayor iva //

nūnam ekopaśāntyaiva nissāre paramārthataḥ /
ekatvād arthamanasī samam evāśu śāmyataḥ //

arthas saṅkalparūpātmā nehitavyo vijānatā /
manaś ca samyagjñānena śāntir evaṃ bhavet tayoḥ //

anaṣṭe naśyataś caiva jñasyārthamanasī svataḥ /
mṛṇmaye dviṣati jñānād dviṣadbhāvabhaye yathā //

yathāsaṃsthaṃ sthite eva jñasyārthamanasī sadā /
kim apy apūrvam evānyat sampanne 'bhāvarūpiṇī //

sañcitārthajagajjālo 'py ajño jñaviṣaye 'py asan /
pārśvasuptanarasvapna iva kṣīvāgrayakṣavat //

jñasya sājñaṃ jagan nāsti dhīrasyeva piśācadhīḥ /
jñam ajño bhāvayaty ajñaṃ svabhāvaṃ sarvagaṃ viduḥ //

manaśśabdārtharahitaṃ vibhāgāntavivarjitam /
bodhavāri mano viddhi taraṅgam iva nirmalam //

kva sambhavata evātaẖ ke vārthamanasī kila /
nirarthakaiva vidbhrāntis svabhāvamayam āsyatām //

śuddhabodhasvabhāvasthair ākāśair iva śāradaiḥ /
jāgratsvapnasuṣuptāntair manastvaṃ nānubhūyate //

vidhūyānantanānātvam asambhavam anāmaye /
jñeyaṃ raja ivāśeṣaṃ svabhāve tiṣṭha cidghane //

jñaptir evāntaraṃ bāhyaṃ cārthatvam adhitiṣṭhati /
bījaṃ śākhāphalānīva kvāto 'rthamanasī vada //

jñeyāsambhavato jñaptir apy anākhyaṃ padaṃ gatā /
śāntāśeṣaviśeṣātmā tena śeṣo 'si san svabhāḥ //

artha eva manaskāras sa cābhāvātmako bhramaḥ /
mana evārthasaṃskāras sa cābhāvātmako bhramaḥ //

sarvātmatvād ajasyaitad apakāraṇakaṃ manaḥ /
bhramānubhavato 'rthaś ca mithyaivāstīva bhāsate //

akāraṇakam evārthanirbhāsaṃ bhāsate manaḥ /
vidyudvilasitākāram asthiraṃ taralāyate //

tvaṃ manaskāramātrātmā saṃsṛtau vibhramāyase /
svabhāvaikaparijñānān nāsi nāpi bhramāyase //

manastaiva hi saṃsāra ātmabodhena śāmyati /
śuktirupyabhramākāro jano mithyaiva tāmyati //

abhāvabhāvas tu paraṃ bodharūpam asaṃsṛtiḥ /
nirvāṇād itarā sattā duẖkhāyāham iti bhramaḥ //

mṛgatṛṣṇāmburūpo 'ham asac chūnyasvarūpakaḥ /
ity evātmaparijñānād aham ity āśu śāmyati //

jñātvā jñānaparo bhūtvā sabāhyābhyantarārthatām /
gataṃ svam atyajad rūpaṃ taraṅgatvaṃ yathā payaḥ //

mūlaśākhāgraparyantā sattā viṭapino yathā /
nirvikārāmalā jñaptir jñeyāntaikaiva bhāsate //

yathā yojanalakṣābham ekam evāmalaṃ nabhaḥ /
ekam eva tathā jñānaṃ jñeyāntaṃ bhāty akhaṇḍitam //

śūnyatvād ekam amalaṃ yathā sarvagam eva kham /
tathaikam amalaṃ jñatvāj jñānaṃ jñeyadaśāsv api //

ghṛtenātmā ghanībhūya pāṣāṇīkriyate yathā /
citā cetyatayātmaiva svaś cittīkriyate tathā //

deśakālaṃ vinaivātmā bodhād bodhena cittatām /
abuddho nīyate nyāya evam evaiṣa susthitaḥ //

atra yady api bodhādes sambhavo nāsti kaścana /
tathāpi kalpyate 'traivaṃ bodhanāya parasparam //

mahānubhāvā vigatābhimānā vimūḍhabhāvopaśame laganti /
nirbhrāntayo 'nantatayaiva śāntā nityaṃ samādhānamayā bhavanti //