મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.200

અહન્તાદિ જગચ્ ચેદં પરિજ્ઞાનાદ્ અસત્યતામ્ ।
યાતિ સાનુભવે મોહાત્ સત્યમ્ એવાન્યથાધિયામ્ ॥

અજ્ઞાનજ્વરમુક્તસ્ય બોધશીતલિતાત્મનઃ ।
એતદ્ એવ ભવેચ્ ચિહ્નં યદ્ ભોગામ્બુ ન રોચતે ॥

અલમ્ અન્યૈḫ પરિજ્ઞાનૈર્ વાચ્યવાચકવિભ્રમૈઃ ।
અનહંવેદનામાત્રં નિર્વાણં તદ્ વિભાવ્યતામ્ ॥

અભિજ્ઞાતા યથા સ્વપ્ને પદાર્થા રમયન્તિ નો ।
ન ચ સન્તિ તથૈવાસ્મિન્ નાહં જગદ્ ઇતિ ભ્રમે ॥

યથા સ્વભાવનાદ્ યક્ષસ્ તરૌ સસ્વજનં પુરમ્ ।
પશ્યત્ય્ અસત્યમ્ એવૈવં જીવḫ પશ્યતિ સંસૃતિમ્ ॥

વિભ્રમાત્મા યથા યક્ષો યક્ષાલોકશ્ ચ તૌ મિથઃ ।
સદ્રૂપૌ સંસ્થિતૌ મિથ્યા તથાહન્ત્વજગદ્ભ્રમૌ ॥

અનાવરણતો ઽરણ્યે યક્ષાદ્ વિભ્રમરૂપિણઃ ।
યથા સ્ફુરન્તિ ભૂતાનિ તથેમાનિ ચતુર્દશ ॥

ભ્રમમાત્રમ્ અહં મિથ્યૈવેતિ બુદ્ધ્યા વિભાવયન્ ।
યક્ષો ઽયક્ષત્વમ્ આયાતિ ચિત્તં ચાચિત્તતામ્ ઇદમ્ ॥

નિરસ્તસકલાશઙ્કં ત્યાગગ્રહણવર્જિતમ્ ।
અવિસારિસમસ્તેચ્છં શાન્તમ્ આસ્સ્વ યથાસ્થિતમ્ ॥

અત્યન્તાસમ્ભવદ્દૃશ્યં દ્રષ્ટ્રાત્મકમ્ ઇદં તતમ્ ।
અથ વા નૈવ દ્રષ્ટ્રાત્મ સવાચ્યં કિમ્ અવાપ્યતે ॥

વસન્તરસપૂરસ્ય યથા વિટપગુલ્મતા ।
સ્વરૂપમાત્રભરતસ્ સંવિદસ્ સર્ગતા તથા ॥

યદ્ ઇદં જગદાભાસં શુદ્ધચિન્માત્રવેદનમ્ ।
કાત્રૈકતા દ્વિતા કા વા નિર્વાણમ્ અલમ્ આસ્યતામ્ ॥

ભૂયતાં ચિન્મયવ્યોમ્ના પીયતાં પરમો રસઃ ।
સ્થીયતાં વિગતાશઙ્કં નિર્વાણાનન્દનન્દને ॥

કિમ્ એતાસ્વ્ અતિશૂન્યાસુ સંસારારણ્યભૂમિષુ ।
માનવા વાતહરિણા ભ્રમથોદ્ભ્રાન્તબુદ્ધયઃ ॥

જગત્ત્રયમરીચ્યમ્બુવિપ્રલબ્ધાન્ધબુદ્ધયઃ ।
મા ધાવત ઘનવ્યગ્રમ્ આશયોપહતાશયાઃ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારમૃગતૃષ્ણામ્બુપાયિનઃ ।
વ્યર્થં મા યૂયમ્ આયૂંષિ નરાẖ ક્ષપયતૈણકાઃ ॥

જગદ્ગન્ધર્વનગરાગારગર્ધેન નશ્યથ ।
સુખરૂપાણિ દુẖખાનિ શાસનાયૈવ પશ્યથ ॥

જગત્કેશોણ્ડુકં ભ્રાન્ત્યૈ મા મહામ્બરમધ્યગમ્ ।
અવલોકયતાભ્રાન્તે સ્વરૂપે પરિણમ્યતામ્ ॥

માનવા વાતલોલોચ્ચપત્ત્રપ્રાન્તામ્બુભઙ્ગુરાઃ ।
મા નવાસુ નવાસ્વ્ અન્ધગર્ભશય્યાસુ શય્યતામ્ ॥

અવિરામમ્ અનાદ્યન્તં સ્વભાવે શાન્તમ્ આસ્યતામ્ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાદોષાદ્ અસ્વભાવાદ્ વિરમ્યતામ્ ॥

અજ્ઞાવબુદ્ધસ્ સંસારસ્ સાહં નાસ્તિ મનાગ્ અપિ ।
અવિશિષ્ટં તુ યત્ સત્યં તસ્ય નામ ન વિદ્યતે ॥

ત્રોટયિત્વા તુ તૃષ્ણાયશ્શૃઙ્ખલાવલિતં બલાત્ ।
સંસારપઞ્જરં તિષ્ઠ સર્વસ્યોર્ધ્વે મૃગેન્દ્રવત્ ॥

આત્માત્મીયગ્રહભ્રાન્તિશાન્તિમાત્રં વિમુક્તતા ।
યથાતથાસ્થિતસ્યાપિ સા સ્વસત્તૈવ યોગિનઃ ॥

નિર્વાણતાવાસનતા પરોપશમતા જ્ઞતા ।
સંસારાધ્વનિ ખિન્નસ્ય શીતા વિશ્રમભૂમયઃ ॥

તજ્જ્ઞજ્ઞાતો ન મૂર્ખાણાં મૂર્ખજ્ઞાતો ન તદ્વિદામ્ ।
વિદ્યતે જગદર્થો ઽસાવ્ અવાચ્યો ઽન્યસ્ તયોર્ મિથઃ ॥

વિશ્વતા ભ્રાન્તિસંશાન્તૌ સંસ્થિતૈવ ન લભ્યતે ।
મહાર્ણવામ્બુવલિતા પુત્રિકેવ પયોમયી ॥

ભ્રાન્તિશાન્તૌ વિમુક્તસ્ય વિનિર્વાણસ્ય વિશ્વતા ।
યથા સ્થિતૈવ ગલિતા વિદ્યતે ચ યથાસ્થિતમ્ ॥

નિર્દગ્ધતૃણભસ્માલી ક્વાપિ યાતિ યથાનિલૈઃ ।
સતાં સ્વભાવવિશ્રામૈẖ ક્વાપિ યાતિ તથા જગત્ ॥

જગદ્ બ્રહ્મપદાર્થસ્ય સન્નિવેશસ્ સ તૂત્તમઃ ।
બ્રહ્મશબ્દાર્થરૂપાત્મા ન જગચ્છબ્દકાર્થભાક્ ॥

નવજાતસ્ય બાલસ્ય પદાર્થા યાદૃશા ઇમે ।
વિદુષસ્ તાદૃશા એવ તિષ્ઠતẖ ક્ષીણવાસનમ્ ॥

યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા રાત્રિḫ પશ્યતો મુનેઃ ॥

સ્થિતમ્ એવ વિરામાય જાગ્રજ્ જ્ઞસ્ય સુષુપ્તવત્ ।
ચિત્રાવલોકિન ઇવ જાગ્રત્ય્ અસ્ય રસૈષણાઃ ॥

જાત્યન્ધરૂપાનુભવસમં ભુવનવેદનમ્ ।
ભ્રાન્તપ્રાયમ્ અસદ્રૂપં જ્ઞસ્ય ભાતિ ન ભાતિ ચ ॥

વિમૂઢબુદ્ધં ત્રિજગદ્ વિબુદ્ધવિષયં ન સત્ ।
વિબુદ્ધબુદ્ધં ત્રિજગદ્ વિમૂઢવિષયં ન સત્ ॥

સ્વપ્ને સ્વપ્નતયા જ્ઞાતે રૂપાલોકમનẖક્રિયાઃ ।
ન સ્વદન્તે યથા તદ્વજ્ જાગ્રત્સ્વપ્ને સ્ફુરન્તુ મા ॥

નિર્વિભાગસ્ સમાશ્વસ્તો નિરોધં પરમ્ આગતઃ ।
આશીતલાન્તẖકરણો નિર્વાણો જ્ઞો ઽવતિષ્ઠતે ॥

તજ્જ્ઞસ્યાક્લિષ્ટમુક્તસ્ય સમં ધ્યાનં વિના સ્થિતિઃ ।
નિમ્નં વિનેવ તોયસ્ય ન સમ્ભવતિ કાચન ॥

અર્થ એવ મનસ્કારો મન એવાર્થરઞ્જનમ્ ।
એક એવૈષ આભાસસ્ સબાહ્યાભ્યન્તરાત્મકઃ ॥

આસમુદ્રં નદીવાહશતસઙ્ગમયાત્મકમ્ ।
યથૈકશ્લેષપિણ્ડાત્મ નયત્ય્ અમ્બુ તરઙ્ગિતમ્ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરાકારમ્ અર્થાનર્થમયાત્મકમ્ ।
મન એવ સ્ફુરત્ય્ અર્થનિર્ભાસં વ્યાતતં તથા ॥

નાસ્ત્ય્ અર્થમનસોર્ દ્વિત્વં યથા જલતરઙ્ગયોઃ ।
એકાભાવે દ્વયોશ્ શાન્તિḫ પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ ॥

નૂનમ્ એકોપશાન્ત્યૈવ નિસ્સારે પરમાર્થતઃ ।
એકત્વાદ્ અર્થમનસી સમમ્ એવાશુ શામ્યતઃ ॥

અર્થસ્ સઙ્કલ્પરૂપાત્મા નેહિતવ્યો વિજાનતા ।
મનશ્ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનેન શાન્તિર્ એવં ભવેત્ તયોઃ ॥

અનષ્ટે નશ્યતશ્ ચૈવ જ્ઞસ્યાર્થમનસી સ્વતઃ ।
મૃણ્મયે દ્વિષતિ જ્ઞાનાદ્ દ્વિષદ્ભાવભયે યથા ॥

યથાસંસ્થં સ્થિતે એવ જ્ઞસ્યાર્થમનસી સદા ।
કિમ્ અપ્ય્ અપૂર્વમ્ એવાન્યત્ સમ્પન્ને ઽભાવરૂપિણી ॥

સઞ્ચિતાર્થજગજ્જાલો ઽપ્ય્ અજ્ઞો જ્ઞવિષયે ઽપ્ય્ અસન્ ।
પાર્શ્વસુપ્તનરસ્વપ્ન ઇવ ક્ષીવાગ્રયક્ષવત્ ॥

જ્ઞસ્ય સાજ્ઞં જગન્ નાસ્તિ ધીરસ્યેવ પિશાચધીઃ ।
જ્ઞમ્ અજ્ઞો ભાવયત્ય્ અજ્ઞં સ્વભાવં સર્વગં વિદુઃ ॥

મનશ્શબ્દાર્થરહિતં વિભાગાન્તવિવર્જિતમ્ ।
બોધવારિ મનો વિદ્ધિ તરઙ્ગમ્ ઇવ નિર્મલમ્ ॥

ક્વ સમ્ભવત એવાતẖ કે વાર્થમનસી કિલ ।
નિરર્થકૈવ વિદ્ભ્રાન્તિસ્ સ્વભાવમયમ્ આસ્યતામ્ ॥

શુદ્ધબોધસ્વભાવસ્થૈર્ આકાશૈર્ ઇવ શારદૈઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાન્તૈર્ મનસ્ત્વં નાનુભૂયતે ॥

વિધૂયાનન્તનાનાત્વમ્ અસમ્ભવમ્ અનામયે ।
જ્ઞેયં રજ ઇવાશેષં સ્વભાવે તિષ્ઠ ચિદ્ઘને ॥

જ્ઞપ્તિર્ એવાન્તરં બાહ્યં ચાર્થત્વમ્ અધિતિષ્ઠતિ ।
બીજં શાખાફલાનીવ ક્વાતો ઽર્થમનસી વદ ॥

જ્ઞેયાસમ્ભવતો જ્ઞપ્તિર્ અપ્ય્ અનાખ્યં પદં ગતા ।
શાન્તાશેષવિશેષાત્મા તેન શેષો ઽસિ સન્ સ્વભાઃ ॥

અર્થ એવ મનસ્કારસ્ સ ચાભાવાત્મકો ભ્રમઃ ।
મન એવાર્થસંસ્કારસ્ સ ચાભાવાત્મકો ભ્રમઃ ॥

સર્વાત્મત્વાદ્ અજસ્યૈતદ્ અપકારણકં મનઃ ।
ભ્રમાનુભવતો ઽર્થશ્ ચ મિથ્યૈવાસ્તીવ ભાસતે ॥

અકારણકમ્ એવાર્થનિર્ભાસં ભાસતે મનઃ ।
વિદ્યુદ્વિલસિતાકારમ્ અસ્થિરં તરલાયતે ॥

ત્વં મનસ્કારમાત્રાત્મા સંસૃતૌ વિભ્રમાયસે ।
સ્વભાવૈકપરિજ્ઞાનાન્ નાસિ નાપિ ભ્રમાયસે ॥

મનસ્તૈવ હિ સંસાર આત્મબોધેન શામ્યતિ ।
શુક્તિરુપ્યભ્રમાકારો જનો મિથ્યૈવ તામ્યતિ ॥

અભાવભાવસ્ તુ પરં બોધરૂપમ્ અસંસૃતિઃ ।
નિર્વાણાદ્ ઇતરા સત્તા દુẖખાયાહમ્ ઇતિ ભ્રમઃ ॥

મૃગતૃષ્ણામ્બુરૂપો ઽહમ્ અસચ્ છૂન્યસ્વરૂપકઃ ।
ઇત્ય્ એવાત્મપરિજ્ઞાનાદ્ અહમ્ ઇત્ય્ આશુ શામ્યતિ ॥

જ્ઞાત્વા જ્ઞાનપરો ભૂત્વા સબાહ્યાભ્યન્તરાર્થતામ્ ।
ગતં સ્વમ્ અત્યજદ્ રૂપં તરઙ્ગત્વં યથા પયઃ ॥

મૂલશાખાગ્રપર્યન્તા સત્તા વિટપિનો યથા ।
નિર્વિકારામલા જ્ઞપ્તિર્ જ્ઞેયાન્તૈકૈવ ભાસતે ॥

યથા યોજનલક્ષાભમ્ એકમ્ એવામલં નભઃ ।
એકમ્ એવ તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયાન્તં ભાત્ય્ અખણ્ડિતમ્ ॥

શૂન્યત્વાદ્ એકમ્ અમલં યથા સર્વગમ્ એવ ખમ્ ।
તથૈકમ્ અમલં જ્ઞત્વાજ્ જ્ઞાનં જ્ઞેયદશાસ્વ્ અપિ ॥

ઘૃતેનાત્મા ઘનીભૂય પાષાણીક્રિયતે યથા ।
ચિતા ચેત્યતયાત્મૈવ સ્વશ્ ચિત્તીક્રિયતે તથા ॥

દેશકાલં વિનૈવાત્મા બોધાદ્ બોધેન ચિત્તતામ્ ।
અબુદ્ધો નીયતે ન્યાય એવમ્ એવૈષ સુસ્થિતઃ ॥

અત્ર યદ્ય્ અપિ બોધાદેસ્ સમ્ભવો નાસ્તિ કશ્ચન ।
તથાપિ કલ્પ્યતે ઽત્રૈવં બોધનાય પરસ્પરમ્ ॥

મહાનુભાવા વિગતાભિમાના વિમૂઢભાવોપશમે લગન્તિ ।
નિર્ભ્રાન્તયો ઽનન્તતયૈવ શાન્તા નિત્યં સમાધાનમયા ભવન્તિ ॥