Mokṣopāya · Chapter 6.176

mune jīvasya yad rūpam ākṛtigrahaṇaṃ tathā /
yathā ca paramārthatvaṃ sthānaṃ yac cāsya tad vada //

svasaṅkalpāṅkacetyāṅkaṃ cid ity aparanāmakam /
anantaṃ cetanākāśaṃ jīvaśabdena kathyate //

na parāṇu na ca sthūlaṃ na śūnyaṃ na ca kiñcana /
cinmātraṃ svānubhūtyātma sarvagaṃ jīva ucyate //

aṇīyasām aṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām /
nakiñcinmātrakaṃ caiva sarvaṃ jīvaṃ vidur budhāḥ //

yasya yasya padārthasya yo bhāvas tena tatra tam /
sthitaṃ viddhi tadābhāsaṃ tadātmaikāntavedanāt //

sa cetati yathā yatra yad yadāśu tad eva hi /
tathā tatra tadā rāma bhavaty anubhavātmakam //

pavanasya yathā spandaś cetyaṃ jīvasya vai tathā /
svasaṃvinmātranirṇeyaṃ nopadeśāmayakṣatam //

yathaivāspandanād vātas sann evaity asadātmatām /
tathaivācetanāj jīvo jīvann eti parāṃ gatim //

jīvaś cidghanarūpatvād aham ity eva cetanāt /
deśakālakriyādravyaśaktīr nirmāya tiṣṭhati //

deśakālakriyādravyacarcitāṃ carcitāṃ svayam /
asatyāṃ satyavat sphārāṃ tāvanmātraśarīrakām //

cetitām asadākārāṃ prāleyaparamāṇutām /
paśyaty ātmany athātmatve svapne svamaraṇopamām //

svapnasvāvayavānyatvasadṛśīṃ tāṃ vibhāvayan /
vismṛtya cetanīṃ sattāṃ tattām evāśu gacchati //

evaṃrūpo budhyamānaḫ procchūnatvam athātmani /
paśyaty āśu svam ātmānaṃ candrabimbam iva drutam //

ātmany athendubimbātmany asau saṃvittipañcakam /
kākatālīyavad bhinnam uditaṃ cetati svayam //

pañcānāṃ saṃvidāṃ pañca bhinnāny aṅgāny asāv atha /
budhyate tāni tadrūparandhrāṇy anubhavaty api //

sa pañcāvayavaḫ paścād rājate puruṣo virāṭ /
anantākārasaṃvittir avyaktātmā nirāmayaḥ //

manomayo 'sāv uditaḫ parasmāt prathamotthitaḥ /
ākāśaviśadaś śānto nityānantavibhāmayaḥ //

sa cāpy apañcabhūtātmā pañcabhūtātmakopamaḥ /
virāḍātmaikapuruṣaḫ paramaḫ parameśvaraḥ //

svayam evāśu bhavati svayam eva vilīyate /
svayam eva prasarati svayaṃ saṅkocam eti ca //

svasaṅkalpakṛtenāsau kalpaughena kṣaṇena vā /
yadṛcchayodeti punaḫ punar bhūtvopaśāmyati //

manomātraikarūpātmā prakṛter deha eṣa saḥ /
eṣa puryaṣṭakaṃ proktas sarvasyaivātivāhikaḥ //

sthūlas sūkṣmo 'mbarātmaiṣa vyakto 'vyakto 'ntavarjitaḥ /
sarvasya bahir antaś ca nakiñcit kiñcid eva ca //

aṅgāni rāma tasyāṣṭau manaṣṣaṣṭhāni pañca ca /
sāhambhāvānīndriyāṇi bhāvābhāvamayāni ca //

tena gītā ime vedās saha śabdārthakalpanaiḥ /
niyatis sthāpitā tena tathādyāpi yathā sthitā //

anantam ūrdhvaṃ mūrdhāsya tathādhaḫ pādayos talam /
aparākāśam udaram idaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam //

lokāntarāṇy anantāni pārśukāẖ kṣatajaṃ payaḥ /
māṃsapeśyaẖ kṣitidharās saritas santatās sirāḥ //

raktadhārā jaladhayo dvipāny evāntraveṣṭanam /
bāhavaẖ kakubhas sphārās tārakā romasantatiḥ //

pañcāśad anilaskandhā ekonāḫ prāṇavāyavaḥ /
mārtāṇḍamaṇḍalaṃ caṇḍaṃ pittaṃ jaṭharapāvakaḥ //

śaśāṅkamaṇḍalaṃ jīvaś śleṣmā śukraṃ sitaṃ balam /
manas saṅkalpakośātma sārātma paramāmṛtam //

mūlaṃ śarīrakośasya bījaṃ karmadrumasya ca /
prasavas sarvabhāvānām indur ānandakāraṇam //

yad indumaṇḍalaṃ nāma sa samrāḍ jīva ucyate /
śarīrakarmamanasāṃ bījaṃ mūlaṃ ca kāraṇam //

asmād indunibhāj jīvāt prasaranti jagattraye /
jīvā manāṃsi karmāṇi sukhāny annāmṛtāni ca //

virāja ete saṅkalpā brahmaviṣṇujinādayaḥ /
tasya cittacamatkārās surāsuranabhaścarāḥ //

citsvabhāvo budhyamānaḫ prāleyaparamāṇutām /
yadādau bhāvayaty āśu tadā tatraiva tiṣṭhati //

tenaitad eva jīvasya sthānaṃ viddhi raghūdvaha /
pañcāvayavam etat tac charīram anubhūyate //

virāḍjīvāc candramaso jīvabhūtāni dehinām /
prasaranty annajātāni prāleyavisarātmanā //

tāny eva dehideheṣu jīvā jīvanti jīviṣu /
manobhūtā viceṣṭante karma janmasu kāraṇam //

evaṃ virāṭ sahasrāṇi mahākalpaśatāni ca /
gatāny atha bhaviṣyanti nānācārāṇi santi ca //

sarvato 'nubhavarūpayānayā sattayottamapadād abhinnayā /
antavarjitamahāṅgasaṅgayā tiṣṭhatīti puruṣaḫ paraṃ virāṭ //