મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.176

મુને જીવસ્ય યદ્ રૂપમ્ આકૃતિગ્રહણં તથા ।
યથા ચ પરમાર્થત્વં સ્થાનં યચ્ ચાસ્ય તદ્ વદ ॥

સ્વસઙ્કલ્પાઙ્કચેત્યાઙ્કં ચિદ્ ઇત્ય્ અપરનામકમ્ ।
અનન્તં ચેતનાકાશં જીવશબ્દેન કથ્યતે ॥

ન પરાણુ ન ચ સ્થૂલં ન શૂન્યં ન ચ કિઞ્ચન ।
ચિન્માત્રં સ્વાનુભૂત્યાત્મ સર્વગં જીવ ઉચ્યતે ॥

અણીયસામ્ અણીયાંસં સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ ।
નકિઞ્ચિન્માત્રકં ચૈવ સર્વં જીવં વિદુર્ બુધાઃ ॥

યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યો ભાવસ્ તેન તત્ર તમ્ ।
સ્થિતં વિદ્ધિ તદાભાસં તદાત્મૈકાન્તવેદનાત્ ॥

સ ચેતતિ યથા યત્ર યદ્ યદાશુ તદ્ એવ હિ ।
તથા તત્ર તદા રામ ભવત્ય્ અનુભવાત્મકમ્ ॥

પવનસ્ય યથા સ્પન્દશ્ ચેત્યં જીવસ્ય વૈ તથા ।
સ્વસંવિન્માત્રનિર્ણેયં નોપદેશામયક્ષતમ્ ॥

યથૈવાસ્પન્દનાદ્ વાતસ્ સન્ન્ એવૈત્ય્ અસદાત્મતામ્ ।
તથૈવાચેતનાજ્ જીવો જીવન્ન્ એતિ પરાં ગતિમ્ ॥

જીવશ્ ચિદ્ઘનરૂપત્વાદ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ ચેતનાત્ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશક્તીર્ નિર્માય તિષ્ઠતિ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યચર્ચિતાં ચર્ચિતાં સ્વયમ્ ।
અસત્યાં સત્યવત્ સ્ફારાં તાવન્માત્રશરીરકામ્ ॥

ચેતિતામ્ અસદાકારાં પ્રાલેયપરમાણુતામ્ ।
પશ્યત્ય્ આત્મન્ય્ અથાત્મત્વે સ્વપ્ને સ્વમરણોપમામ્ ॥

સ્વપ્નસ્વાવયવાન્યત્વસદૃશીં તાં વિભાવયન્ ।
વિસ્મૃત્ય ચેતનીં સત્તાં તત્તામ્ એવાશુ ગચ્છતિ ॥

એવંરૂપો બુધ્યમાનḫ પ્રોચ્છૂનત્વમ્ અથાત્મનિ ।
પશ્યત્ય્ આશુ સ્વમ્ આત્માનં ચન્દ્રબિમ્બમ્ ઇવ દ્રુતમ્ ॥

આત્મન્ય્ અથેન્દુબિમ્બાત્મન્ય્ અસૌ સંવિત્તિપઞ્ચકમ્ ।
કાકતાલીયવદ્ ભિન્નમ્ ઉદિતં ચેતતિ સ્વયમ્ ॥

પઞ્ચાનાં સંવિદાં પઞ્ચ ભિન્નાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અસાવ્ અથ ।
બુધ્યતે તાનિ તદ્રૂપરન્ધ્રાણ્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ ॥

સ પઞ્ચાવયવḫ પશ્ચાદ્ રાજતે પુરુષો વિરાટ્ ।
અનન્તાકારસંવિત્તિર્ અવ્યક્તાત્મા નિરામયઃ ॥

મનોમયો ઽસાવ્ ઉદિતḫ પરસ્માત્ પ્રથમોત્થિતઃ ।
આકાશવિશદશ્ શાન્તો નિત્યાનન્તવિભામયઃ ॥

સ ચાપ્ય્ અપઞ્ચભૂતાત્મા પઞ્ચભૂતાત્મકોપમઃ ।
વિરાડાત્મૈકપુરુષḫ પરમḫ પરમેશ્વરઃ ॥

સ્વયમ્ એવાશુ ભવતિ સ્વયમ્ એવ વિલીયતે ।
સ્વયમ્ એવ પ્રસરતિ સ્વયં સઙ્કોચમ્ એતિ ચ ॥

સ્વસઙ્કલ્પકૃતેનાસૌ કલ્પૌઘેન ક્ષણેન વા ।
યદૃચ્છયોદેતિ પુનḫ પુનર્ ભૂત્વોપશામ્યતિ ॥

મનોમાત્રૈકરૂપાત્મા પ્રકૃતેર્ દેહ એષ સઃ ।
એષ પુર્યષ્ટકં પ્રોક્તસ્ સર્વસ્યૈવાતિવાહિકઃ ॥

સ્થૂલસ્ સૂક્ષ્મો ઽમ્બરાત્મૈષ વ્યક્તો ઽવ્યક્તો ઽન્તવર્જિતઃ ।
સર્વસ્ય બહિર્ અન્તશ્ ચ નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ ચ ॥

અઙ્ગાનિ રામ તસ્યાષ્ટૌ મનષ્ષષ્ઠાનિ પઞ્ચ ચ ।
સાહમ્ભાવાનીન્દ્રિયાણિ ભાવાભાવમયાનિ ચ ॥

તેન ગીતા ઇમે વેદાસ્ સહ શબ્દાર્થકલ્પનૈઃ ।
નિયતિસ્ સ્થાપિતા તેન તથાદ્યાપિ યથા સ્થિતા ॥

અનન્તમ્ ઊર્ધ્વં મૂર્ધાસ્ય તથાધḫ પાદયોસ્ તલમ્ ।
અપરાકાશમ્ ઉદરમ્ ઇદં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્ ॥

લોકાન્તરાણ્ય્ અનન્તાનિ પાર્શુકાẖ ક્ષતજં પયઃ ।
માંસપેશ્યẖ ક્ષિતિધરાસ્ સરિતસ્ સન્તતાસ્ સિરાઃ ॥

રક્તધારા જલધયો દ્વિપાન્ય્ એવાન્ત્રવેષ્ટનમ્ ।
બાહવẖ કકુભસ્ સ્ફારાસ્ તારકા રોમસન્તતિઃ ॥

પઞ્ચાશદ્ અનિલસ્કન્ધા એકોનાḫ પ્રાણવાયવઃ ।
માર્તાણ્ડમણ્ડલં ચણ્ડં પિત્તં જઠરપાવકઃ ॥

શશાઙ્કમણ્ડલં જીવશ્ શ્લેષ્મા શુક્રં સિતં બલમ્ ।
મનસ્ સઙ્કલ્પકોશાત્મ સારાત્મ પરમામૃતમ્ ॥

મૂલં શરીરકોશસ્ય બીજં કર્મદ્રુમસ્ય ચ ।
પ્રસવસ્ સર્વભાવાનામ્ ઇન્દુર્ આનન્દકારણમ્ ॥

યદ્ ઇન્દુમણ્ડલં નામ સ સમ્રાડ્ જીવ ઉચ્યતે ।
શરીરકર્મમનસાં બીજં મૂલં ચ કારણમ્ ॥

અસ્માદ્ ઇન્દુનિભાજ્ જીવાત્ પ્રસરન્તિ જગત્ત્રયે ।
જીવા મનાંસિ કર્માણિ સુખાન્ય્ અન્નામૃતાનિ ચ ॥

વિરાજ એતે સઙ્કલ્પા બ્રહ્મવિષ્ણુજિનાદયઃ ।
તસ્ય ચિત્તચમત્કારાસ્ સુરાસુરનભશ્ચરાઃ ॥

ચિત્સ્વભાવો બુધ્યમાનḫ પ્રાલેયપરમાણુતામ્ ।
યદાદૌ ભાવયત્ય્ આશુ તદા તત્રૈવ તિષ્ઠતિ ॥

તેનૈતદ્ એવ જીવસ્ય સ્થાનં વિદ્ધિ રઘૂદ્વહ ।
પઞ્ચાવયવમ્ એતત્ તચ્ છરીરમ્ અનુભૂયતે ॥

વિરાડ્જીવાચ્ ચન્દ્રમસો જીવભૂતાનિ દેહિનામ્ ।
પ્રસરન્ત્ય્ અન્નજાતાનિ પ્રાલેયવિસરાત્મના ॥

તાન્ય્ એવ દેહિદેહેષુ જીવા જીવન્તિ જીવિષુ ।
મનોભૂતા વિચેષ્ટન્તે કર્મ જન્મસુ કારણમ્ ॥

એવં વિરાટ્ સહસ્રાણિ મહાકલ્પશતાનિ ચ ।
ગતાન્ય્ અથ ભવિષ્યન્તિ નાનાચારાણિ સન્તિ ચ ॥

સર્વતો ઽનુભવરૂપયાનયા સત્તયોત્તમપદાદ્ અભિન્નયા ।
અન્તવર્જિતમહાઙ્ગસઙ્ગયા તિષ્ઠતીતિ પુરુષḫ પરં વિરાટ્ ॥