Mokṣopāya · Chapter 6.123

saṅkalponmukhatāṃ yātās satyāś cinmātrasaṃvidaḥ /
āpas taraṅgatvam iva yānti bhūmipa jīvatām //

te jīvās saṃsarantīha saṃsāre pūrvam utthite /
svakarmakaraṇād deheṣv abjeṣv iva madhuvratāḥ //

sarvātmāpi paraṃ brahma kurvad eva karoti no /
jananiṣṭhāni divasakarmāṇīva divākaraḥ //

calaty acetanam ayo yathāyaskāntasannidhau /
tathā sphurati sargo 'yaṃ svasthite paramātmani //

svaparispandajo vāri yathāvartaḫ pravartate /
tathāyaṃ cinmaye jīve dehas sampadyate svayam //

yathālātaparispandād dhemacakraṃ pradṛśyate /
evaṃ svacetanaspandād deho 'yam avalokyate //

yathā nadanadībhedād bahutvaṃ kalpyate 'mbhasaḥ /
evam ākārabhedena nānātvaṃ paramātmanaḥ //

sukhaduẖkhadaśāmoho manasy evāsti nātmani /
keyūrakaṭakāditvaṃ saṅkalpe 'sti na hemani //

mūḍhe jīve manaś cittam ityādikalanaṃ viduḥ /
yathābhūtārthatattvajñe sattvam etad udāhṛtam //

dehād anantaraṃ sattvaṃ vyomatām eti kevalam /
na jarāmaraṇārtīnāṃ bhūyo bhavati kāraṇam //

yathāsphurat sphurad iva pratibimbaṃ girer bhavet /
tathākartaiva karteva lakṣyate cetanas tanau //

śārīreṣu vilāseṣu somya evāśayeśvaraḥ /
pratibimbaṃ vikāreṣu mukhasyevānuvartate //

yathārkaś cañcalo vāri dṛśyate na tu cañcalaḥ /
tathātmā cañcalo dehe dṛśyate na tu cañcalaḥ //

yathā ghaṭeṣu naṣṭeṣu ghaṭākāśaṃ na naśyati /
tathā naṣṭeṣu deheṣu nātmā naśyati kasyacit //

rūpālokamanaskārarahito 'rthānurañjanam /
yathāmalo maṇir dhatte dhatte dehaṃ tatheśvaraḥ //

rūpālokamanaskāraiẖ kiṃ vā madhurasas tarum /
yathollāsayati proccais tathā cid dṛśyamaṇḍalam //

trailokyavartini yathā madhuradravyasañcaye /
sthitaṃ mādhuryam akhile tathātmā vastujālake //

yathārko gacchato yāti jantos tiṣṭhati tiṣṭhataḥ /
mithyaiva na tu satyena tathātmā vapuṣām iha //

pratibimbavināśeṣu yathā na makurādayaḥ /
naśyanti tadvad dehasya nāśe nātmā vinaśyati //

aṅgārādiṣu dagdheṣu yathā hema na dahyate /
tathā deheṣu naṣṭeṣu cinmātraṃ na vinaśyati //

adṛśyo dṛśyate rāhur gṛhītena yathendunā /
tathānubhavamātrātmā cetyenātmāvalokyate //

yadvat prakaṭatām eti pratibimbārhatā maṇau /
pratibimbena tadvad vai cittvaṃ cetyena cetyate //

saṅkalpajālamuktāyāś cito yat svastham āsthitam /
kṣayātiśayanirmuktaṃ tad viddhi paramaṃ padam //

sattvasthe buddhitattve 'ntas svayam ātmopalabhyate /
ādarśe malamukte hi pratibimbaṃ pravartate //

na śāstrair nāpi guruṇā dṛśyate parameśvaraḥ /
dṛśyate svayam evātmā svayā sattvasthayā dhiyā //

ime dehādayas sarve bhāvāḫ prakṛtirūpiṇaḥ /
nāpy asanto na santo 'pi bhramamātrād ṛte 'nagha //

pathikāḫ pathi dṛśyante rāgadveṣavimuktayā /
yathā dhiyā tathaivaite draṣṭavyās svendriyādayaḥ //

eteṣu nādaraẖ kāryas satā naivāvadhīraṇam /
padārthamātratāniṣṭhās tiṣṭhantv ete yathāsthitam //

yad asti tanmayenaiva bhavitavyaṃ vijānatā /
ātmaiva jagatām asti na dehādyarthajālakam //

padārthajātaṃ dehādi vidā santyajya dūrataḥ /
āśītalāntaẖkaraṇo nityam ātmamayo bhava //

ātmaiva hy ātmano bandhur ātmany ātmaiva vidyate /
ātmātmanaivāhriyate sarvātmātmānubhūtitaḥ //

yathā jalād ṛte nāsti samudratvaṃ mahāmbudheḥ /
ātmatattvād ṛte nāsti jagattvaṃ jagatas tathā //

yathārkaẖ kumbhalakṣeṣu tathātmā dehapaṅktiṣu /
nāstam eti na codeti naṣṭānaṣṭāsu tāsv asau //

anātmadhīẖ kvacid api śuktau rajatatā yathā /
yodety anagha mithyā sā sarvagatvād ihātmanaḥ //

deho 'ham iti yā buddhis sā saṃsāranibandhanī /
dehaduẖkhānupātitvād asāratvāc ca vastunaḥ //

nakiñcinmātrarūpo 'smi yathaite gaganādayaḥ /
iti yā śāśvatī buddhis sā na saṃsārabandhanī //

yathā vimalatoyāntar bahir antaś ca bhānujam /
tejas tiṣṭhati sarvatra tathātmā sarvavastuṣu //

bhittau nabhasi pātāle puro dūre ca saṃsthitaḥ /
ātmā triṣv api kāleṣu nāsau naśyati karhicit //

chedādīnām agamyaṃ khaṃ yathaivātmā tathaiva hi /
etāvanmātrako bhedo yac cinmātrātmatātmani //

sanniveśāṃśavaicitryaṃ yathā hemno 'ṅgadāditā /
ātmanas tadatadrūpaṃ tathaiva jagadāditā //

saritām āsamudrāntaṃ yathaivāmbu vivartate /
utpannadhvaṃsinājasraṃ taraṅgaughena vāriṇi //

ātmany ātmasamullāsas tathaivāyaṃ vilokyate /
nānāpadārthajālena vināśābdhiṃ pradhāvatā //

vināśavāḍavākrāntaṃ bhīmaṃ kālamahārṇavam /
jagajjālataraṅgiṇyo yānti sargataraṅgakāḥ //

tasyāpy adyāpy apūrṇasya yaḫ pātā kālavāridheḥ /
tam ātmānaṃ mahāgastyaṃ rājan bhāvaya vindhyavat //

śāstrasaṃvyavahārārthaṃ saṃsārocchedanodyataiḥ /
ātmādikāẖ kṛtās sañjñā vāgatītasya vastunaḥ //

na rajjvām asti sarpatvaṃ tan mithyā kaḫ prapaśyati /
nātmano 'sti kvacid bandho mā mohād bhāvayāṅga tam //

mohas tadbhāvanāmātram āhur mohaharā narāḥ /
tam eva bhāvanātyāgāt tyaktvā vijvaratāṃ vraja //

eṣa evāndhakāro 'sāv etad eva paraṃ malam /
prāg abaddhasya bandhena saṅkalpo yaẖ kilātmanaḥ //

anātmany ātmatām asmin dehādau dṛśyajālake /
tyaktvā sattvam upārūḍho gūḍhas tiṣṭha yathāsukham //

kucakoṭarasaṃsuptaṃ vismṛtya jananī sutam /
yathā roditi putrārthaṃ tathātmārtham ayaṃ janaḥ //

ajarāmaram ātmānam abuddhvā pariroditi /
hā hato 'ham anātho 'haṃ naṣṭo 'smīti jano mudhā //

deśakālakriyābhede dehasthe maraṇābhidhe /
loko 'nuśocaty ātmānam aho nu khalu mūḍhatā //

deśakālakriyābhedaṃ yadi deho 'nudhāvati /
tad anāder anāśasya kim asyāgatam ātmanaḥ //

anyad bhuktaṃ vāntam anyad idaṃ tad yaj janavrajaiḥ /
dehasya nāśino nāśe ātmanāśo 'nuśocyate //

dehātmanor mahīpāla savikārāvikārayoḥ /
suvarṇabhasmopamayos sambandhaẖ ka ivaitayoḥ //

nānākāravikārākhyais svavilāsair ananyagaiḥ /
līlayaiva svam ātmānam ātmāyaṃ gopayan sthitaḥ //

sarganirmāṇasaṃhārair mithaẖ kāraṇatāṃ gataiḥ /
akāraṇasvabhāvena vit sphuraty ātmanātmani //

krīḍaty ātmā śiśur iva saṅkalpair līlayombhitaiḥ /
tṛṇair maṇim ivātmānaṃ svaccham ācchādya cañcalaiḥ //

spandaprabhāṃ cidādityaḫ prasāryālokakāriṇīm /
jagaddināni racayan na kadācana khidyate //

spandamātrātmaciddhātor deha eva jagatkramaḥ /
sanniveśo 'py abhinnātmā padārthasyeva saṃsthitaḥ //

spandamātrāt svabhāvena cit karoti jagatkriyām /
saṃharaty aparispandād vār vīciracanām iva //

padārthān avibhāgena paśyan buddhyādivarjitaḥ /
cinmātrabālo ramate sargakrīḍanakais svayam //

bālaẖ krīḍanake jātaratiś śocati tatkṣaye /
svarūpe vismṛte yadvat tadvad ātmeha saṃsṛtau //

nisspandāspandasaṃvittes svayaṃ sā smaraṇena cit /
vittvam asyā vidus spandaṃ yadi vedyonmukhaṃ ca tat //

aspandā spandavidbhrāntyā cid vismṛtyaiva śocati /
jhagity aspandanāmānaṃ mokṣam etyopaśāmyati //

nijam aspandanaṃ turyaṃ jāgratsvapnasuṣuptakaiḥ /
ācchādya śocati mudhā tad akṛtvā na śocati //

jagajjālāya citspandā manobuddhīndriyādayaḥ /
samudyanti jalaspandā ivormyoghakaṇādayaḥ //

saṅkalpanaṃ hi citspando 'spando 'saṅkalpanaṃ smṛtam /
brahmāsaṅkalpanaṃ viddhi nakiñcid iva yac ca tat //

yathā vāri parispandān nānākāraṃ vilokyate /
tadadvitīyam evaivaṃ cidbrahma paribṛṃhitam //

cito 'spandas tv asaṅkalpas tat turyaṃ brahma tad bhavet /
taṃ mokṣam āhus tasmiṃs tvaṃ nṛpa baddhapado bhava //

saṅkalpena vihīnaś cet spanda eva citer nṛpa /
sā tad aspandanā cit syāt saṅkalpas spanda ucyate //

saṃsthāpya saṅkalpavikalpamuktaṃ cittattvam ātmany upaśāntaśaṅkaḥ /
spande 'py apaspandacidīśvarātmā svasthas sukhī rājyam idaṃ praśādhi //