મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.123

સઙ્કલ્પોન્મુખતાં યાતાસ્ સત્યાશ્ ચિન્માત્રસંવિદઃ ।
આપસ્ તરઙ્ગત્વમ્ ઇવ યાન્તિ ભૂમિપ જીવતામ્ ॥

તે જીવાસ્ સંસરન્તીહ સંસારે પૂર્વમ્ ઉત્થિતે ।
સ્વકર્મકરણાદ્ દેહેષ્વ્ અબ્જેષ્વ્ ઇવ મધુવ્રતાઃ ॥

સર્વાત્માપિ પરં બ્રહ્મ કુર્વદ્ એવ કરોતિ નો ।
જનનિષ્ઠાનિ દિવસકર્માણીવ દિવાકરઃ ॥

ચલત્ય્ અચેતનમ્ અયો યથાયસ્કાન્તસન્નિધૌ ।
તથા સ્ફુરતિ સર્ગો ઽયં સ્વસ્થિતે પરમાત્મનિ ॥

સ્વપરિસ્પન્દજો વારિ યથાવર્તḫ પ્રવર્તતે ।
તથાયં ચિન્મયે જીવે દેહસ્ સમ્પદ્યતે સ્વયમ્ ॥

યથાલાતપરિસ્પન્દાદ્ ધેમચક્રં પ્રદૃશ્યતે ।
એવં સ્વચેતનસ્પન્દાદ્ દેહો ઽયમ્ અવલોક્યતે ॥

યથા નદનદીભેદાદ્ બહુત્વં કલ્પ્યતે ઽમ્ભસઃ ।
એવમ્ આકારભેદેન નાનાત્વં પરમાત્મનઃ ॥

સુખદુẖખદશામોહો મનસ્ય્ એવાસ્તિ નાત્મનિ ।
કેયૂરકટકાદિત્વં સઙ્કલ્પે ઽસ્તિ ન હેમનિ ॥

મૂઢે જીવે મનશ્ ચિત્તમ્ ઇત્યાદિકલનં વિદુઃ ।
યથાભૂતાર્થતત્ત્વજ્ઞે સત્ત્વમ્ એતદ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

દેહાદ્ અનન્તરં સત્ત્વં વ્યોમતામ્ એતિ કેવલમ્ ।
ન જરામરણાર્તીનાં ભૂયો ભવતિ કારણમ્ ॥

યથાસ્ફુરત્ સ્ફુરદ્ ઇવ પ્રતિબિમ્બં ગિરેર્ ભવેત્ ।
તથાકર્તૈવ કર્તેવ લક્ષ્યતે ચેતનસ્ તનૌ ॥

શારીરેષુ વિલાસેષુ સોમ્ય એવાશયેશ્વરઃ ।
પ્રતિબિમ્બં વિકારેષુ મુખસ્યેવાનુવર્તતે ॥

યથાર્કશ્ ચઞ્ચલો વારિ દૃશ્યતે ન તુ ચઞ્ચલઃ ।
તથાત્મા ચઞ્ચલો દેહે દૃશ્યતે ન તુ ચઞ્ચલઃ ॥

યથા ઘટેષુ નષ્ટેષુ ઘટાકાશં ન નશ્યતિ ।
તથા નષ્ટેષુ દેહેષુ નાત્મા નશ્યતિ કસ્યચિત્ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારરહિતો ઽર્થાનુરઞ્જનમ્ ।
યથામલો મણિર્ ધત્તે ધત્તે દેહં તથેશ્વરઃ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારૈẖ કિં વા મધુરસસ્ તરુમ્ ।
યથોલ્લાસયતિ પ્રોચ્ચૈસ્ તથા ચિદ્ દૃશ્યમણ્ડલમ્ ॥

ત્રૈલોક્યવર્તિનિ યથા મધુરદ્રવ્યસઞ્ચયે ।
સ્થિતં માધુર્યમ્ અખિલે તથાત્મા વસ્તુજાલકે ॥

યથાર્કો ગચ્છતો યાતિ જન્તોસ્ તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતઃ ।
મિથ્યૈવ ન તુ સત્યેન તથાત્મા વપુષામ્ ઇહ ॥

પ્રતિબિમ્બવિનાશેષુ યથા ન મકુરાદયઃ ।
નશ્યન્તિ તદ્વદ્ દેહસ્ય નાશે નાત્મા વિનશ્યતિ ॥

અઙ્ગારાદિષુ દગ્ધેષુ યથા હેમ ન દહ્યતે ।
તથા દેહેષુ નષ્ટેષુ ચિન્માત્રં ન વિનશ્યતિ ॥

અદૃશ્યો દૃશ્યતે રાહુર્ ગૃહીતેન યથેન્દુના ।
તથાનુભવમાત્રાત્મા ચેત્યેનાત્માવલોક્યતે ॥

યદ્વત્ પ્રકટતામ્ એતિ પ્રતિબિમ્બાર્હતા મણૌ ।
પ્રતિબિમ્બેન તદ્વદ્ વૈ ચિત્ત્વં ચેત્યેન ચેત્યતે ॥

સઙ્કલ્પજાલમુક્તાયાશ્ ચિતો યત્ સ્વસ્થમ્ આસ્થિતમ્ ।
ક્ષયાતિશયનિર્મુક્તં તદ્ વિદ્ધિ પરમં પદમ્ ॥

સત્ત્વસ્થે બુદ્ધિતત્ત્વે ઽન્તસ્ સ્વયમ્ આત્મોપલભ્યતે ।
આદર્શે મલમુક્તે હિ પ્રતિબિમ્બં પ્રવર્તતે ॥

ન શાસ્ત્રૈર્ નાપિ ગુરુણા દૃશ્યતે પરમેશ્વરઃ ।
દૃશ્યતે સ્વયમ્ એવાત્મા સ્વયા સત્ત્વસ્થયા ધિયા ॥

ઇમે દેહાદયસ્ સર્વે ભાવાḫ પ્રકૃતિરૂપિણઃ ।
નાપ્ય્ અસન્તો ન સન્તો ઽપિ ભ્રમમાત્રાદ્ ઋતે ઽનઘ ॥

પથિકાḫ પથિ દૃશ્યન્તે રાગદ્વેષવિમુક્તયા ।
યથા ધિયા તથૈવૈતે દ્રષ્ટવ્યાસ્ સ્વેન્દ્રિયાદયઃ ॥

એતેષુ નાદરẖ કાર્યસ્ સતા નૈવાવધીરણમ્ ।
પદાર્થમાત્રતાનિષ્ઠાસ્ તિષ્ઠન્ત્વ્ એતે યથાસ્થિતમ્ ॥

યદ્ અસ્તિ તન્મયેનૈવ ભવિતવ્યં વિજાનતા ।
આત્મૈવ જગતામ્ અસ્તિ ન દેહાદ્યર્થજાલકમ્ ॥

પદાર્થજાતં દેહાદિ વિદા સન્ત્યજ્ય દૂરતઃ ।
આશીતલાન્તẖકરણો નિત્યમ્ આત્મમયો ભવ ॥

આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ આત્મન્ય્ આત્મૈવ વિદ્યતે ।
આત્માત્મનૈવાહ્રિયતે સર્વાત્માત્માનુભૂતિતઃ ॥

યથા જલાદ્ ઋતે નાસ્તિ સમુદ્રત્વં મહામ્બુધેઃ ।
આત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે નાસ્તિ જગત્ત્વં જગતસ્ તથા ॥

યથાર્કẖ કુમ્ભલક્ષેષુ તથાત્મા દેહપઙ્ક્તિષુ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ નષ્ટાનષ્ટાસુ તાસ્વ્ અસૌ ॥

અનાત્મધીẖ ક્વચિદ્ અપિ શુક્તૌ રજતતા યથા ।
યોદેત્ય્ અનઘ મિથ્યા સા સર્વગત્વાદ્ ઇહાત્મનઃ ॥

દેહો ઽહમ્ ઇતિ યા બુદ્ધિસ્ સા સંસારનિબન્ધની ।
દેહદુẖખાનુપાતિત્વાદ્ અસારત્વાચ્ ચ વસ્તુનઃ ॥

નકિઞ્ચિન્માત્રરૂપો ઽસ્મિ યથૈતે ગગનાદયઃ ।
ઇતિ યા શાશ્વતી બુદ્ધિસ્ સા ન સંસારબન્ધની ॥

યથા વિમલતોયાન્તર્ બહિર્ અન્તશ્ ચ ભાનુજમ્ ।
તેજસ્ તિષ્ઠતિ સર્વત્ર તથાત્મા સર્વવસ્તુષુ ॥

ભિત્તૌ નભસિ પાતાલે પુરો દૂરે ચ સંસ્થિતઃ ।
આત્મા ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ નાસૌ નશ્યતિ કર્હિચિત્ ॥

છેદાદીનામ્ અગમ્યં ખં યથૈવાત્મા તથૈવ હિ ।
એતાવન્માત્રકો ભેદો યચ્ ચિન્માત્રાત્મતાત્મનિ ॥

સન્નિવેશાંશવૈચિત્ર્યં યથા હેમ્નો ઽઙ્ગદાદિતા ।
આત્મનસ્ તદતદ્રૂપં તથૈવ જગદાદિતા ॥

સરિતામ્ આસમુદ્રાન્તં યથૈવામ્બુ વિવર્તતે ।
ઉત્પન્નધ્વંસિનાજસ્રં તરઙ્ગૌઘેન વારિણિ ॥

આત્મન્ય્ આત્મસમુલ્લાસસ્ તથૈવાયં વિલોક્યતે ।
નાનાપદાર્થજાલેન વિનાશાબ્ધિં પ્રધાવતા ॥

વિનાશવાડવાક્રાન્તં ભીમં કાલમહાર્ણવમ્ ।
જગજ્જાલતરઙ્ગિણ્યો યાન્તિ સર્ગતરઙ્ગકાઃ ॥

તસ્યાપ્ય્ અદ્યાપ્ય્ અપૂર્ણસ્ય યḫ પાતા કાલવારિધેઃ ।
તમ્ આત્માનં મહાગસ્ત્યં રાજન્ ભાવય વિન્ધ્યવત્ ॥

શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં સંસારોચ્છેદનોદ્યતૈઃ ।
આત્માદિકાẖ કૃતાસ્ સઞ્જ્ઞા વાગતીતસ્ય વસ્તુનઃ ॥

ન રજ્જ્વામ્ અસ્તિ સર્પત્વં તન્ મિથ્યા કḫ પ્રપશ્યતિ ।
નાત્મનો ઽસ્તિ ક્વચિદ્ બન્ધો મા મોહાદ્ ભાવયાઙ્ગ તમ્ ॥

મોહસ્ તદ્ભાવનામાત્રમ્ આહુર્ મોહહરા નરાઃ ।
તમ્ એવ ભાવનાત્યાગાત્ ત્યક્ત્વા વિજ્વરતાં વ્રજ ॥

એષ એવાન્ધકારો ઽસાવ્ એતદ્ એવ પરં મલમ્ ।
પ્રાગ્ અબદ્ધસ્ય બન્ધેન સઙ્કલ્પો યẖ કિલાત્મનઃ ॥

અનાત્મન્ય્ આત્મતામ્ અસ્મિન્ દેહાદૌ દૃશ્યજાલકે ।
ત્યક્ત્વા સત્ત્વમ્ ઉપારૂઢો ગૂઢસ્ તિષ્ઠ યથાસુખમ્ ॥

કુચકોટરસંસુપ્તં વિસ્મૃત્ય જનની સુતમ્ ।
યથા રોદિતિ પુત્રાર્થં તથાત્માર્થમ્ અયં જનઃ ॥

અજરામરમ્ આત્માનમ્ અબુદ્ધ્વા પરિરોદિતિ ।
હા હતો ઽહમ્ અનાથો ઽહં નષ્ટો ઽસ્મીતિ જનો મુધા ॥

દેશકાલક્રિયાભેદે દેહસ્થે મરણાભિધે ।
લોકો ઽનુશોચત્ય્ આત્માનમ્ અહો નુ ખલુ મૂઢતા ॥

દેશકાલક્રિયાભેદં યદિ દેહો ઽનુધાવતિ ।
તદ્ અનાદેર્ અનાશસ્ય કિમ્ અસ્યાગતમ્ આત્મનઃ ॥

અન્યદ્ ભુક્તં વાન્તમ્ અન્યદ્ ઇદં તદ્ યજ્ જનવ્રજૈઃ ।
દેહસ્ય નાશિનો નાશે આત્મનાશો ઽનુશોચ્યતે ॥

દેહાત્મનોર્ મહીપાલ સવિકારાવિકારયોઃ ।
સુવર્ણભસ્મોપમયોસ્ સમ્બન્ધẖ ક ઇવૈતયોઃ ॥

નાનાકારવિકારાખ્યૈસ્ સ્વવિલાસૈર્ અનન્યગૈઃ ।
લીલયૈવ સ્વમ્ આત્માનમ્ આત્માયં ગોપયન્ સ્થિતઃ ॥

સર્ગનિર્માણસંહારૈર્ મિથẖ કારણતાં ગતૈઃ ।
અકારણસ્વભાવેન વિત્ સ્ફુરત્ય્ આત્મનાત્મનિ ॥

ક્રીડત્ય્ આત્મા શિશુર્ ઇવ સઙ્કલ્પૈર્ લીલયોમ્ભિતૈઃ ।
તૃણૈર્ મણિમ્ ઇવાત્માનં સ્વચ્છમ્ આચ્છાદ્ય ચઞ્ચલૈઃ ॥

સ્પન્દપ્રભાં ચિદાદિત્યḫ પ્રસાર્યાલોકકારિણીમ્ ।
જગદ્દિનાનિ રચયન્ ન કદાચન ખિદ્યતે ॥

સ્પન્દમાત્રાત્મચિદ્ધાતોર્ દેહ એવ જગત્ક્રમઃ ।
સન્નિવેશો ઽપ્ય્ અભિન્નાત્મા પદાર્થસ્યેવ સંસ્થિતઃ ॥

સ્પન્દમાત્રાત્ સ્વભાવેન ચિત્ કરોતિ જગત્ક્રિયામ્ ।
સંહરત્ય્ અપરિસ્પન્દાદ્ વાર્ વીચિરચનામ્ ઇવ ॥

પદાર્થાન્ અવિભાગેન પશ્યન્ બુદ્ધ્યાદિવર્જિતઃ ।
ચિન્માત્રબાલો રમતે સર્ગક્રીડનકૈસ્ સ્વયમ્ ॥

બાલẖ ક્રીડનકે જાતરતિશ્ શોચતિ તત્ક્ષયે ।
સ્વરૂપે વિસ્મૃતે યદ્વત્ તદ્વદ્ આત્મેહ સંસૃતૌ ॥

નિસ્સ્પન્દાસ્પન્દસંવિત્તેસ્ સ્વયં સા સ્મરણેન ચિત્ ।
વિત્ત્વમ્ અસ્યા વિદુસ્ સ્પન્દં યદિ વેદ્યોન્મુખં ચ તત્ ॥

અસ્પન્દા સ્પન્દવિદ્ભ્રાન્ત્યા ચિદ્ વિસ્મૃત્યૈવ શોચતિ ।
ઝગિત્ય્ અસ્પન્દનામાનં મોક્ષમ્ એત્યોપશામ્યતિ ॥

નિજમ્ અસ્પન્દનં તુર્યં જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તકૈઃ ।
આચ્છાદ્ય શોચતિ મુધા તદ્ અકૃત્વા ન શોચતિ ॥

જગજ્જાલાય ચિત્સ્પન્દા મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદયઃ ।
સમુદ્યન્તિ જલસ્પન્દા ઇવોર્મ્યોઘકણાદયઃ ॥

સઙ્કલ્પનં હિ ચિત્સ્પન્દો ઽસ્પન્દો ઽસઙ્કલ્પનં સ્મૃતમ્ ।
બ્રહ્માસઙ્કલ્પનં વિદ્ધિ નકિઞ્ચિદ્ ઇવ યચ્ ચ તત્ ॥

યથા વારિ પરિસ્પન્દાન્ નાનાકારં વિલોક્યતે ।
તદદ્વિતીયમ્ એવૈવં ચિદ્બ્રહ્મ પરિબૃંહિતમ્ ॥

ચિતો ઽસ્પન્દસ્ ત્વ્ અસઙ્કલ્પસ્ તત્ તુર્યં બ્રહ્મ તદ્ ભવેત્ ।
તં મોક્ષમ્ આહુસ્ તસ્મિંસ્ ત્વં નૃપ બદ્ધપદો ભવ ॥

સઙ્કલ્પેન વિહીનશ્ ચેત્ સ્પન્દ એવ ચિતેર્ નૃપ ।
સા તદ્ અસ્પન્દના ચિત્ સ્યાત્ સઙ્કલ્પસ્ સ્પન્દ ઉચ્યતે ॥

સંસ્થાપ્ય સઙ્કલ્પવિકલ્પમુક્તં ચિત્તત્ત્વમ્ આત્મન્ય્ ઉપશાન્તશઙ્કઃ ।
સ્પન્દે ઽપ્ય્ અપસ્પન્દચિદીશ્વરાત્મા સ્વસ્થસ્ સુખી રાજ્યમ્ ઇદં પ્રશાધિ ॥