Mokṣopāya · Chapter 6.11

punaḥ punar idaṃ rāma prabodhārthaṃ mayocyate /
abhyāsena vinā sādho nābhyudety ātmabhāvanam //

ajñānam etad balavad avidyetaranāmakam /
janmāntaraśataprauḍhaṃ nūnaṃ sthitim upāgatam //

sabāhyābhyantaraṃ sarvair indriyair anubhūyate /
bhāvābhāveṣu dehasya tenātighanatāṃ gatam //

ātmajñānaṃ tu sarveṣām indriyāṇām agocaram /
sattāṃ kevalam āyāti manaṣṣaṣṭhendriyakṣaye //

prollaṅghyendriyajāś śaktīr yat sthitaṃ tat kathaṃ kila /
yāti pratyakṣatāṃ jantoḥ pratyakṣātītavṛttimat //

nityam ajñānam evātas svabhyastaṃ sarvadehinām /
na kadācana vijñānam iha vāmutra vānagha //

tasmād avidyābhāgena pradhānenetaraṃ dahet /
tāvad yāvan mithogharṣāt svayaṃ śāmyec chivaṃ bhavet //

na hy abhyāsaṃ vinā kiñcit phaladaṃ bhavati kvacit /
yad yad āsādyate yatra tad abhyāsataroḥ phalam //

avidyāṃ sucirābhyastāṃ prarūḍhām api yatnataḥ /
ātmajñānadṛḍhābhyāsād anudvegāc chamaṃ nayet //

tvam avidyālatām etāṃ prarūḍhāṃ hṛdayadrume /
jñānābhyāsavilāsāsipātena cchinddhi siddhaye //

yathā viharati jñātajñeyo janakabhūpatiḥ /
ātmajñānaghanābhyāsas tathā vihara rāghava //

niścayo yo maruttasya kāryākāryavicāraṇe /
jāgratas tiṣṭhato vāpi taj jñānaṃ tena satyatā //

niścayena harir yena vividhācārakāraṇāt /
yoniṣv avataraty urvyāṃ tat tajjñatvam udāhṛtam //

niścayo yas trinetrasya kāntayā saha tiṣṭhataḥ /
brahmaṇo vāpy arāgasya sa te bhavatu rāghava //

yo niścayas suraguror vākpater bhārgavasya ca /
divākarasya śaśinaḥ pavanasyānalasya ca //

nāradasya pulastyasya mama vāṅgirasas tathā /
pracetaso bhṛgoś caiva krator atreś śukasya ca //

anyeṣāṃ devaviprendrarājarṣīṇāṃ ca rāghava /
yo niścayo 'ntarmuktānāṃ jīvatāṃ te bhavatv asau //

yenaite bhagavan vīrā niścayena mahādhiyaḥ /
viśokās saṃsthitās taṃ me brahman prabrūhi tattvataḥ //

rājaputra mahābāho viditākhilavedya he /
sphuṭaṃ śṛṇu yathāpṛṣṭam ayam eteṣu niścayaḥ //

yad idaṃ kiñcid ābhogi jagajjālaṃ pradṛśyate /
tat sarvam amalaṃ brahma bṛṃhayetthaṃ vyavasthitam //

brahma dig brahma bhuvanaṃ brahma bhūtaparamparā /
brahmāhaṃ brahma macchatrur brahma manmitrabāndhavāḥ //

brahma khānilatejāṃsi brahma bhūmir jalādi vā /
brahma kālatrayaṃ tac ca brahmaṇy eva vyavasthitam //

taraṅgamālayāmbhodhir yathātmani vivardhate /
tathā padārthalakṣmyettham idaṃ brahma vivardhate //

gṛhyate brahmaṇā brahma bhujyate brahma brahmaṇā /
brahma brahmaṇi bṛṃhābhir brahmaśaktyaiva bṛṃhati //

brahma macchatrurūpaṃ ced brahma me priyakṛd yadi /
tad brahma brahmaṇi śliṣṭaṃ kim anyat kasya kiṃ kṛtaṃ //

rāgādīnām avastūnāṃ kalpitānāṃ khavṛkṣavat /
asaṅkalpananaṣṭānāṃ kaḥ prasaṅgo 'tra vardhane //

brahmaṇy eva hi sarvasmiṃś calanaspandanādikam /
sphurati brahma sakalaṃ sukhitāduḥkhite kutaḥ //

brahma brahmaṇi saṃvettṛ brahma brahmaṇi saṃsthitam /
sphurati brahmaṇi brahma nāyam astītarātmakaḥ //

ghaṭo brahma paṭo brahma brahmāham idam ātatam /
ato rāgavirāgāṇāṃ mudhaiva kalanaiva kā //

maraṇabrahmaṇi svairaṃ dehabrahmaṇi saṅgate /
duḥkhitā nāma keva syād rajjusarpabhramopamā //

sambhogādau sukhe brahmaṇy āsthite dehabrahmaṇi /
sampannam etan ma iti mudhā syāt kalanā kutaḥ //

vīcyambhasos spandavator na stas tvanmanmatī yathā /
tvattāmatte tathā na sto brahmaṇi spandarūpiṇi //

yathāvarte mṛte toye na kiñcin mriyate kvacit /
mṛte brahmatvam āyāte dehabrahmaṇi vai tathā //

yathā calācale toye tvattāmatte na tiṣṭhataḥ /
tathā jaḍājaḍe rūpe na sthite paramātmani //

kaṭakatvaṃ yathā hemno yathāvarto jalasya ca /
tadatadbhāvarūpeyaṃ tathā prakṛtir ātmanaḥ //

idaṃ hi bhūtaṃ jīvātma jaḍarūpam idaṃ bhavet /
ity ajñātātmano moho na tu jñātātmanaḥ kvacit //

ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat /
andhaṃ bhuvanam andhasya prakāśaṃ tu sacakṣuṣaḥ //

jagad ekātmakaṃ jñasya jaḍasya dvaitaduḥkhadam /
śiśor eva sphuradyakṣā niśā puṃsas tu kevalā //

asmin brahmaghane nityam ekasmin sarvatas sthite /
na kiñcin mriyate rāma na ca kiñcana jīvati //

yathollāsavilāseṣu na naśyati na jāyate /
taraṅgādi mahāmbhodhau bhūtavṛndaṃ tathātmani //

idaṃ nāstīdam astīti bhrāntināmnātmanātmani /
śaktir nirhetukaivāntas sphurati sphaṭikāṃśuvat //

jagacchaktyātmanātmaiva brahma svātmani saṃsthitam /
taraṅgakaṇajālena payasīva payoghanam //

śarīranāśena kathaṃ brahmaṇo mṛtadhīr bhavet /
brahmaṇo vyatiriktaṃ hi na śarīrādi vidyate /
payaso vyatirekeṇa taraṅgādi yathārṇave //

yaḥ kaṇo yā ca kaṇikā yā vīcī yas taraṅgakaḥ /
yaḥ pheno yā ca laharī tad yathā vāri vāriṇi //

yo deho yā ca kalanā yad dṛśyaṃ yau kṣayāvyayau /
yehā yā racanā yo 'rthas tat tathā brahma brahmaṇi //

saṃsthānaracanā citrā brahmaṇaḥ kanakād iva /
nānyarūpā vimūḍhānāṃ mudhaiva dvitvabhāvanam //

mano buddhir ahaṅkāras tanmātrāṇīndriyāṇi ca /
brahmaiva sarvaṃ nānyātma sukhaduḥkhādi vidyate //

ayaṃ so 'ham ayaṃ ca tvam ityādyarthotthayā girā /
śabdaḥ pratiśraveṇādrāv ivātmātmani jṛmbhate //

brahmaivājñātam ajñatvam abhyāgatam iva sthitam /
tathā hi dṛśyate svapnacetasātmātmanā mṛtaḥ //

abhāvitaṃ brahmatayā brahmājñānamayaṃ bhavet /
abhāvitaṃ hematayā yathā hemaiva mṛd bhavet //

jñātaṃ brahmatayā brahma brahmaiva bhavati kṣaṇāt /
jñātaṃ hematayā hema hemaiva bhavati kṣaṇāt //

brahmātmā sarvaśaktir hi yad yathā bhāvayaty alam /
nirhetukaṃ svayaṃ śaktyā tat tathāśu prapaśyati //

akarmakartṛkaraṇam akāraṇam anāmayam /
svayaṃprabhu mahātmaitad brahma brahmavido viduḥ //

aparijñātam ajñānam ajñānam iti kathyate /
parijñātaṃ bhavej jñānam ajñānaparināśanam //

bandhur evāparijñāto hy abandhur iti kathyate /
parijñāto bhaved bandhur abandhubhramanāśanāt //

idaṃ tv ayuktam ity antar jñāte sodeti bhāvanā /
tasmād ayuktād vairasyād yayā kila virajyate //

dvaitaṃ tv asatyam ity antar jñāte sodeti bhāvanā /
tasmād dvaitāt suvairasyād yayā kila virajyate //

ayaṃ nāham iti jñāte sphuṭaṃ sodeti bhāvanā /
mithyāhaṅkāratādātmyād yayā nūnaṃ virajyate //

brahmaivāham iti jñāte satyaṃ sodeti bhāvanā /
tasmin satye nije rūpe yayāntaḥ parilīyate //

sarvam eveha brahmeti jñāte brahmaiva śiṣyate /
pīte 'mṛte 'mṛtamayaḥ ko nāma na bhavet kila //

ceto yad evāharati tad evāśu bhavaty alam /
brahmaikābhyavahāreṇa brahmaiva bhavati kṣaṇāt //

yan mithyā tan mudhaiveti jñāte sodeti bhāvanā /
mithyāpratītir akhilā yayā nūnaṃ pramārjyate //

sarvaṃ sad eveti tate jñāte sodeti bhāvanā /
tasmin satye tate sphāre yayāntaḥ prāpyate sthitiḥ //

yathābhūte yathātattve yathārūpe yathāsthite /
bhāvanā sthitim āyāti nānyatrāṅga kadācana //

samāśatopayāte 'pi vismṛte 'pi nije jane /
abandhuvat sthite 'py antas snihyaty eva balān manaḥ //

janmāntaraśatābhyaste sthite 'pi hi bhavabhrame /
ātmātmany eva vimale nirvṛtiṃ vindate parāṃ //

nityam antikasaṃsthe 'pi pare bandhāv ivāśrite /
bandhubhāvaṃ gate 'py antar mano yāti na nirvṛtim //

atyantagupte 'pi viṣe bhojanasthe nanu smṛtiḥ /
nivṛttāpi pravṛttāpi sphuraty eva cakoravat //

janmāntaraśatābhyaste 'py āgate sauhṛdaṃ param /
anātmabhūte dṛśye 'smin nāyam ātmā prasīdati //

atyantagupte 'py amṛte bhojanasthe nanu smṛtiḥ /
rājate rajanī meghacchanne 'pīva niśākare //

nitye satye tathābhūta ātmātmany eva hṛṣyati /
nānātāciragupte 'pi lupte 'pi kalanāmalaiḥ //

tāvad ātmātmanā yatnāt prakṣālyedaṃ malaṃ malaiḥ /
durbhāvanamalaś śāstraiś śodhyo yāvad bhavet sitaḥ //

śāntadurvāsane jñānaṃ puṇyaṃ lagati cetasi /
niṣkalaṅke site vastre yathā kuṅkumarañjanam //

sarvaṃ sakalanirmāṇaṃ kāleṣu triṣv api sthitam /
nityam ekaṃ samaṃ śuddhaṃ brahmaiveti suniścayaḥ //

sarvathā sarvadā sārvaṃ sarvaṃ ghaṭapaṭādimat /
jagajjanitavistāraṃ brahmedam iti vedmy aham //

na me duḥkhaṃ na karmāṇi na mamehā na vāñchitam /
samas svastho viśoko 'smi brahmāham iti satyatā //

ahaṃ raktam ahaṃ māṃsam aham asthīny ahaṃ vapuḥ /
cid ahaṃ cetanaṃ cāhaṃ brahmāham iti satyatā //

ahaṃ tṛṇam ahaṃ vallī gulmo 'haṃ kānanāny aham /
śailasāgarasārtho 'haṃ brahmaivetthaṃ kila sthitam //

ādānadānasaṅkocapūrvikā bhūtaśaktayaḥ /
sarvam eva cidātmāsmi brahma vyātatarūpadhṛt //

latāgulmāṅkurādīnām aham udbhāvanaiṣaṇāḥ /
cidātmāntargataṃ śāntaṃ paraṃ brahma rasātmakam //

yasmin sarvaṃ yatas sarvaṃ yas sarvaṃ sarvataś ca yaḥ /
so 'yaṃ cid aham ekātmā paraṃ brahmeti niścayaḥ //

cid ātmā brahma sat satyam ṛtaṃ jña iti nāmabhiḥ /
procyate sarvagaṃ tattvaṃ cinmātraṃ cetyavarjitam //

ābhāsamātram amalaṃ sarvabhūtāvabodhakam /
sarvatrāvasthitaṃ śāntaṃ cidbrahmety anubhūyate //

manobuddhīndriyavrātasamastakalanācitam /
bhedaṃ tyaktvā svam ābhāsaṃ cidbrahmāham anāmayam //

śabdādīnām aśeṣāṇāṃ kāraṇānāṃ jagatsthiteḥ /
tattvāvabhāsakaṃ svacchaṃ cidbrahmāsmi na me kṣayaḥ //

anāratagalatsvacchaciddhārāvahanātmakam /
ālokas samanomaunaṃ cidbrahmāsmy amṛtaṃ param //

anāratagaladrūpaṃ nityaṃ cānubhavāmṛtam /
aharniśaṃ kacatkānti cidbrahmāham alepakaḥ //

suṣuptasadṛśaṃ śāntam ālokavimalātmakam /
sambhogāntasamābhāsaṃ cidbrahmāsmi vivāsanaḥ //

khaṇḍādisvādusaṃvittir īṣad yatrānutiṣṭhati /
cittādiṣv apy abuddheṣu tac cidbrahmāham acyutaḥ //

kāntāsaṃsaktacittasya candre samudite sati /
candrapratyayasattātma cidbrahmāham anāmayam //

bhūmiṣṭhanaradṛṣṭīnāṃ lagnānāṃ khe niśākare /
yā khasthā tantuvac chaktis tac cidbrahmāsmi nirmalam //

sukhaduḥkhādikalanāvikalaṃ nirmanas tathā /
satyānubhavarūpātma cidbrahmātmāsmi śāśvatam //

asaṃstutādhvagāloke manasy anyatra saṃsthite /
yā pratītir anāgaskā tac cidbrahmāsmi sarvagaḥ //

bhūvāryanilabījānāṃ sambandhe 'ṅkurakarmasu /
śaktir udgamanī yāntas tac cidbrahmāham ātatam //

kharjūranimbabimbānāṃ svayam ātmani tiṣṭhatām /
yāsvādasattā līnāntas tad brahma cid ahaṃ samam //

khedānandavimuktāntas saṃvin nirmananodayā /
lābhālābhavidhau tulyā cidbrahmāsmi nirāmayam //

yāvad bhūmer dhruvas tāvad dṛṣṭisūtraṃ yad ātatam /
tanmadhyasadṛśaṃ śāntaṃ nirmalaṃ cid ahaṃ tatam //

jāgraty api suṣupte 'pi svapne 'pi satatoditam /
turyarūpam anādyantaṃ cidbrahmāham anāmayaḥ //

puṃsāṃ kṣetraśatotthānām ikṣūṇāṃ svāduvat sthitaḥ /
sarveṣām ekarūpo 'ntaś cidbrahmāsmi samas sthitaḥ //

sarvagā prakṛtau sūkṣmarūpā bhānor iva prabhā /
ālokakāriṇī kāntā cidbrahmedam ahaṃ tatam //

sambhogānandalavavad amṛtāsvādaśaktivat /
svānubhūtyekamāno 'ntaś cidbrahmāsmi sad avyayaḥ //

protāṅgam api guptasthaṃ dehe tantur bise yathā /
chedabhede sphuradrūpaṃ cidbrahmāham anāmayaḥ //

ākrāntabhuvanāpy abhramāleva spandaśālinī /
durlakṣyāṇumayākārā cicchaktir aham ātatā //

anubhūtimayāntassthasnehamātropalakṣitā /
kṣīrāntarghṛtasatteva cid ahaṃ kṣayavarjitā //

kaṭakāṅgadakeyūraracanā tadatanmayī /
hemnīva saṃsthitā dehe cid brahmātmāsmi sarvagam //

padārthaughasya śailāder bahir antaś ca saṃsthitā /
sattāsāmānyarūpeṇa yā cit sāham alepakaḥ //

sarvāsām anubhūtīnām ādarśo yo hy akṛtrimaḥ /
agamyo malalekhānāṃ tac cittattvam ahaṃ mahat //

sarvasaṅkalpaphaladaṃ sarvatejaḥprakāśakam /
sarvopādeyasīmāntaṃ cidātmānam upāsmahe //

sarvāvayavaviśrāntaṃ samastāvayavātigam /
anārataṃ kacadrūpaṃ cidātmānam upāsmahe //

ghaṭe paṭe taṭe kuḍye svadamānaṃ sadā tanau /
jāgraty api suṣuptasthaṃ cidātmānam upāsmahe //

uṣṇam agnau hime śītaṃ mṛṣṭam anne śitaṃ kṣure /
kṛṣṇaṃ dhvānte sitaṃ candre cidātmānam upāsmahe //

madhurādiṣu mādhuryaṃ tīkṣṇādiṣu ca tīkṣṇatām /
gataṃ padārthaśaktyarthaṃ cidātmānam upāsmahe //

jāgratsvapnasuṣupteṣu turye turyātige pade /
samaṃ sadaiva sarvatra cidātmānam upāsmahe //

praśāntasarvasaṅkalpaṃ vigatākhilakautukam /
viratāśeṣasaṃrambhaṃ cidātmānam upāsmahe //

niṣkautukaṃ nirālambaṃ nirīhaṃ sarvam eva ca /
niraṃśaṃ nirahaṅkāraṃ cidātmānam upāsmahe //

sarvasyānte sthitaṃ sarvam apy apāraikarūpiṇam /
aparyantaṃ cidārambhaṃ cidātmānam upāsmahe //

trailokyadehamuktānāṃ tantum uttamam ātatam /
prasārasaṅkocakaraṃ cidātmānam upāsmahe //

līnam antar bahiś cograṃ kroḍīkṛtya jagatkhagam /
citraṃ bṛhajjālam iva cidātmānam upāsmahe //

sarvaṃ yatredam asty eva nāsty eva ca manāg api /
sadasadbhūtam ekaṃ tac cidātmānam upāsmahe //

paramaṃ pratyayaṃ pūrṇam āspadaṃ sarvasaṃvidām /
sarvākāravihārasthaṃ cidātmānam upāsmahe //

carmamarmasirābaddhadehaduryantravāhakam /
akalaṃ sakalādhāraṃ cidātmānam upāsmahe //

niṣkalaṃ ṣoḍaśakalaṃ kalanākāravarjitam /
sarvākāraṃ nakiñcic ca cidātmānam upāsmahe //

hṛtkaṇṭhatālumadhyasthaṃ bhrūnāsāpuṭakoṭigam /
gamāgamotkaprāṇasthaṃ cidātmānam upāsmahe //

hṛtpadmakoṭarāntassthaṃ sarvāvayavakośagam /
bhuvanāḍambarādarśaṃ cidātmānam upāsmahe //

aśiraskahakārāntam ābhāsvaram akhaṇḍitam /
bhūṣaṇaṃ sarvabhūtīnāṃ cidātmānam upāsmahe //

snehādhāradaśāśāntimukhavātāhatibhramaiḥ /
yuktaṃ muktaṃ ca ciddīpaṃ bahir antar upāsmahe //

hṛtsaraḥpadminīkandatantuṃ sarvāṅgarañjakam /
janatājīvitopāyaṃ cidātmānam upāsmahe //

akṣīrārṇavasambhūtam aśaśāṅkāśayasthitam /
ahāryam amṛtaṃ satyaṃ cidātmānam upāsmahe //

śabdarūparasasparśagandhair ābhāsam āgatam /
tenaiva rahitaṃ śāntaṃ cidātmānam upāsmahe //

mahāmahimnā sahitam ahataṃ sarvakartṛbhiḥ /
kartṛtvenāpy akartāraṃ cidātmānam upāsmahe //

akhilam idam ahaṃ mamaiva sarvaṃ tv aham api nāham athetarac ca nāham /
iti viditavato jagat kṣataṃ me sthiram atha vāstu gatajvaro bhavāmi //