Mokṣopāya · Chapter 5.82

vicāra evaṃ viduṣā saṃvartena kṛtaḥ purā /
kathito mama vindhyādrau tenaiva viditātmanā //

etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya vicāraparayā dhiyā /
saṃsārasāgarād asmāt tāratamyena santara //

athemām aparāṃ rāma śṛṇu dṛṣṭiṃ padapradām /
muninā vītahavyena yathā sthitam aśaṅkitam //

vītahavyo mahātejā babhrāmābhrāmbaraḥ purā /
vindhyaśailadarīr dīrghā ravir merudarīr iva //

asmāt kriyākramād ghorāt saṃsārabhramadāyinaḥ /
ādhivyādhimayākārāt kālenodvegam āyayau //

nirvikalpasamādhyaṃśalabhyodārapadecchayā /
sañjahāra jarājīrṇas svāṃ vyāpāraparamparām //

viveśa rambhāracitaṃ nijaṃ parṇoṭajāntaram /
cūtagauraṃ sasaugandhyam alir nīlam ivotpalam //

tatrāsane same śuddhe svāstīrṇahariṇājine /
viśaśrāmācale śānte vāntavarṣa ivāmbudaḥ //

baddhapadmāsanaḥ kṛtvā pārṣṇyor adhi karāñjalim /
śṛṅgivac chāntacalanam atiṣṭhad dṛḍhakandharam //

sañjahārālam ālokaṃ digvikīrṇaṃ śanaiś śanaiḥ /
viśan merudarīṃ sāyaṃ bhānur bhāsām ivotkaram //

bāhyān ābhyantarāṃś caiva sparśān pariharan kramāt /
idam ākalayām āsa manasā vigatainasā //

aho nu cañcalam idaṃ pratyāhṛtam api kṣaṇāt /
na manas sthairyam āyāti taraṅgaprauḍhaparṇavat //

cakṣurādibhir uddāmai rūpair āhitasambhramaiḥ /
ajasram utphalaty eva vīṭeva talatāḍitā //

tyajad evāśu gṛhṇāti vṛttīr indriyavardhitāḥ /
yasmān nivāryate tasmin pronmatta iva dhāvati //

ghaṭāt paṭam upāyāti paṭāc chakaṭam utkaṭam /
cittam artheṣu carati pādapeṣv iva markataḥ //

pañcadvārāṇi manasaś cakṣurādīny amūny alam /
dagdhendriyābhidhānāni tāvad ālokayāmy aham //

haṃho hatendriyagaṇāḥ kim eṣoddāmateha vaḥ /
velā vilulitāmbūnām abdhīnām iva cañcalā //

mā kurudhvam anarthāya cāpalaṃ cañcalāśayāḥ /
smaratātītavṛttīni duḥkhajālāni bhūriśaḥ //

rūpāṇi manaso yūyaṃ jaḍā eva kilādhamāḥ /
jaḍimnotsukatātyarthaṃ mṛgatṛṣṇeva valgati //

asārātmasvarūpāṇām anālokavatāṃ sadā /
andhānām uddhatir yeyaṃ sā hāsāyaiva jāyate //

cidātmā bhagavān sarvaṃ sākṣitvena karoty ajaḥ /
hatendriyagaṇā yūyaṃ kiṃ nirarthakam āgatāḥ //

mithyaivaite vivalganti nīrūpā nayanādayaḥ /
alātacakrapratimās sarparajjubhramopamāḥ //

tenātmanā bahujñena nirjñānāś cakṣurādayaḥ /
manāg api na sambaddhā dyupātālatalādrivat //

bhītaḥ pāntha ivāhibhyaḥ pukkasebhya iva dvijaḥ /
dūre tiṣṭhati cinmātram indriyebhyas tv anāmayam //

citsattāmātrakeṇāyaṃ saṅkṣobho bhavatāṃ mithaḥ /
tiṣṭhati svairam āditye dinakāryavatām iva //

citta cāraṇacārvāka caturdikkukṣibhikṣuka /
śveva vyartham anarthāya medaṃ vihara he jagat //

ahaṃ cidvad iti vyartham asatyā tava vāsanā /
atyantabhinnayor aikyaṃ nāsti cinmanasoś śaṭha //

jīvāmy evāham ity eṣā tavāhaṅkāradundubhiḥ /
mithyaiva jātā duḥkhāya na satyā satyavarjitā //

ahaṅkārād ahaṃ so 'smīty etāṃ saṃrabdhatāṃ tyaja /
na kiñcid api mūrkha tvaṃ kiṃ vyarthaṃ taralāyase //

saṃvic cittam anādyantaṃ saṃvido 'nyan na vidyate /
dehe 'smiṃs tan mahāmūrkha kiṃ tat syāc cittanāmakam //

viṣaparyavasāneyaṃ rasāyanavad utthitā /
bhoktṛtākartṛtāśaṅkā tava citta mudhaiva hi //

mopahāsapadaṃ gaccha mūrkhendriyagaṇa svayam /
na kartā tvaṃ na bhoktā tvaṃ jaḍo 'sy anyena bodhyase //

kas tvaṃ bhavasi bhogānāṃ ke vā bhogā bhavanti te /
jaḍasyātmaiva te nāsti bandhumitrādi tat kutaḥ //

yaj jaḍaṃ tad dhi nāsty eva sad evāsattayānvitam /
jñatvakartṛtvabhoktṛtvamantṛtvānām asambhavāt //

pratyakcetanarūpaṃ cet tvaṃ tad ātmaiva te vapuḥ /
bhāvābhāvamayī citta sattā te keva duḥkhadā //

ye vā kartṛtvabhoktṛtve mithyaivādhigate tvayā /
mayā te hi pramārjyete śṛṇu yuktyā kathaṃ śaṭha //

svayaṃ tāvad bhavān eṣa jaḍo nāsty atra saṃśayaḥ /
jaḍasya kīdṛk kartṛtvaṃ nṛtyanti hi kathaṃ śilāḥ //

upajīvya ciraṃ tasmāc chuddhaṃ tadbhāgam aiśvaram /
jīvasīcchasi haṃsi tvaṃ plavase yāsi valgasi //

kriyate yat tu yacchaktyā tat tenaiva kṛtaṃ bhavet /
lunāti dātraṃ puṃśaktyā hantaiva procyate pumān //

pīyate yat tu yacchaktyā pītaṃ tenaiva tad bhavet /
pātreṇa pīyate pānaṃ pānapas tūcyate naraḥ //

prakṛtyaivāsi sujaḍam asakṛj jñena bodhyase /
tenātmaivātmanātmānaṃ cinotīdaṃ hi no bhavet //

anārataṃ bodhayati tvām ātmā parameśvaraḥ /
bodhanīyā budhair mūḍhāḥ kilāvṛttiśatair api //

ātmasattaiva bodhaikarūpiṇī sphuratīha hi /
tayaiva citta śabdārthān aṅgīkṛtya laghu sthitam //

evaṃ citta tvam ajñānād ātmaśakter upāgatam /
jñāne tv adyāvagalitaṃ tīvre himam ivātape //

tasmān mṛtaṃ tvaṃ mūḍhaṃ tvaṃ nāsi tvaṃ paramārthataḥ /
tad evāham iti vyarthaṃ māno māstv asukhāya te //

asatyāś cittakalanā indrajālalatā iva /
vijñānamātram eveha brāhmam aṅga vijṛmbhate //

narāmarajagadrūpair brāhmī śaktir udety alam /
sāmudrī kaṇakallolajālair veleva valgati //

cinmayaṃ cidbhavan mūḍha tat tasmāt paramāt padāt /
nityam avyatiriktaṃ tvaṃ kim anyat pariśocasi //

sarvagaṃ sarvabhāvasthaṃ sarvarūpaṃ hi tat padaṃ /
tatprāptau sarvam evāśu prāptaṃ bhavati sarvadā //

na tvam asti na deho 'sti brahmāstīha mahat sphurat /
ahaṃ tvam iti niṣṣyandais sphuraty ārtir hi kasya kā //

ātmā cet tvaṃ tad ātmaiva sarvago 'stīha netaraḥ /
ātmano 'nyaj jaḍaṃ tvaṃ cet tat tvaṃ nāsty asy avidvapuḥ //

ātmaiva sarvaṃ trijagat tadanyat tu nakiñcana /
tan nakiñcit tvam ātmānyad yadi tat tvaṃ nakiñcana //

ahaṃ tv idam idaṃ tan me iti vyarthaṃ kim īhase /
asadvapuḥ kiṃ sphurati śaśaśṛṅgeṇa ko hataḥ //

tṛtīyā kalpanā nāsti cijjaḍāṃśetarā śaṭha /
chāyāhasanayor madhye tṛtīyevānurañjanā //

satyāvalokanāj jāte cittvajāḍyadṛśoḥ kṣaye /
sampadyate yat tat tv ajña svasaṃvedanamātrakam //

tena mūḍha na kartṛ tvaṃ na bhoktṛ tvaṃ na cāpy asi /
tad evāsi paraṃ brahma tyaja maurkhyaṃ bhavātmakam //

kevalaṃ tv ajñaviṣayam upadeśārthasiddhaye /
tvayā karaṇabhūtena karoty ātmeti kathyate //

asatsvarūpaṃ karaṇaṃ jaḍaṃ niravalambanam /
na spandate na plavate kartṛsambodhanaṃ vinā //

akartuḥ karaṇasyājña śaktiḥ kācin na vidyate /
dātrasya lāvakābhāve kartuṃ kim iva śaktatā //

khaḍgaprahāravicchedakriyāyāṃ puṃsi śaktatā /
na khaḍge sujaḍe kṛttasarvāṅge 'py asti śaktatā //

tasmān nāsi sakhe kartṛ mā vyarthaṃ duḥkhabhāg bhava /
parārthaṃ kleśitā mūrkha prākṛteṣu na śobhate //

īśvaro nedṛśaś śocyo yas tvayopakṛto bhavet /
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana //

sarvaṃ tūpakaromy enam iti kevalam alpadhīḥ /
kliśyate ca satāṃ tv artho na kaścid upayujyate //

kartur bhogeśvarasyaivam atha ced anuvartase /
tad asya kācin neccheha tṛptatvāt sarvadaiva hi //

akṛtrimāvabhāsena sarvagena cidātmanā /
ekenaivedam āpūrṇaṃ kalpanaivāsti netarā //

ekānekāvabhāsena samastena tatātmanā /
ātmany evātmanaivāntaḥ kriyate kiṃ kim iṣyate //

tvādṛśasya tu dṛṣṭyaiva kṣubdhatā jāyate mudhā /
ālokya rājamahiṣīṃ mano madamayīṃ yathā //

ātmanā tava sambandhaś cet tat kartr asi sundara /
kiṃ tu nāsyāsi sambandhaḥ kusumasyopalo yathā //

dvitīyena samaṃ yaiṣā tattā tadbhāvataikatā /
sā sambandhagatiḥ proktā prāgdvitvād adhunaikatā //

nānāprakāraracanā nānārūpakriyāmukhī /
sukhaduḥkhadaśāhetus sā cānekavidhā smṛtā //

sambandhas samayor dṛṣṭas tathārdhasamayor api /
suvilakṣaṇayoś cānyas tasmin sati jagattraye //

dravyāntaraguṇaṃ dravyāṇy āśrayanti bahūny alam /
śaśiśaityaṃ yathauṣadhyo yathoṣmāṇaṃ mahāśilāḥ //

itthaṃ yadi tu sambandho bhavataḥ paramātmanā /
astu tat saṃsṛter bījam anyo'nyaguṇasaṅkaraḥ //

manomanananirmāṇakalātītātmanātmanā /
īdṛśo 'sti na sambandhas tavendriyagaṇāṇunā //

anyaś ca dṛśyate loke sambandhas samayos sphuṭaḥ /
yathā jvalanayor aikye tejasoḥ payasor api //

manomanananirmāṇakalātītātmanāṇunā /
īdṛśo 'pi na sambandhas tavendriyagaṇātmanā //

anyaś ca caura sambandho dṛṣṭo 'rdhasamayor api /
ekāvayavavaicitryād yathā strīpuṃsayor iha //

kiñcidanyatayā caiva salilakṣīrayor iva /
atha vā vārimadhunor madhunor iva citrayoḥ /
pāṇḍurāruṇayor vāpi tejasor aruṇārkayoḥ //

manomanananirmāṇakalātītātmanātmanā /
īdṛśo 'pi na sambandhas tavendriyagaṇāṇunā //

anyo 'sti caura sambandho yo 'tyantāsamayor api /
yatheha kāṣṭhajatunos tathā puruṣadantinoḥ //

tādṛśo 'pi na sambandhas tavendriyagaṇāṇunā /
manomanananirmāṇakalātītātmanātmanā //

anyo bījāṅkuranyāye pitṛputrakrame tathā /
kāryakāraṇarūpo 'pi na sambandhas tavātmanā //

anyo 'pi kalanāmātrasaṅketaracito bhavet /
tavāhaṃ tvaṃ mamety antarniścayena kila dvayoḥ //

anye ca bahavo lokeṣv ādhārādheyatādayaḥ /
sambhavantīha sambandhās suṣṭhu sambandhakāriṇām //

manomanananirmāṇakalātītātmanāṇunā /
tathāpi naiva sambandhas tavendriyagaṇātmanā //

ātmanā bhavataḥ ko 'yaṃ ghoras saṃsāraduḥkhadaḥ /
sambandhas syād vadāsmābhir yo na dṛṣṭo na dṛśyate //

nāsau susamanirmāṇo na cārdhasamanirmitiḥ /
na vilakṣaṇanirmāṇas sambandhaḥ ka ivedṛśaḥ //

śaśamastakaśṛṅgeṇa rasāyanamayaś śaśī /
kathaṃ saṃśliṣyate sādho nityaṃ sann asatā kila //

nityaṃ sadasator aikyaṃ katham akṣagaṇātmanoḥ /
prakāśajaḍayor mūrkha sakalaṅkākalaṅkayoḥ //

dvayor vāpy asator evaṃ saṅgas sambhavatīha kaḥ /
śaśamastakaśṛṅgādriśilāśakalayor iva //

śṛṇv imaṃ niścayaṃ citta satyam eva mayocyate /
ātmanā tava sambandhas svapneṣv api na vidyate //

yad anātmamayaṃ tac ca na sambhavati kutracit /
ātmanas sarvarūpatvāt tena tvaṃ nāsi cittaka //

citta cetyavimukteyaṃ jagajjālavijṛmbhitaiḥ /
ahaṃ tvam ityādimayī brahmasattaiva valgati //

sakalakalpanayā svasamutthayā parivṛto 'py abhitaś ca vivarjitaḥ /
tava na saṅgam upaiti śaṭhākṛte hatamanas sakalāmaladṛg vibhuḥ //