મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.82

વિચાર એવં વિદુષા સંવર્તેન કૃતઃ પુરા ।
કથિતો મમ વિન્ધ્યાદ્રૌ તેનૈવ વિદિતાત્મના ॥

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય વિચારપરયા ધિયા ।
સંસારસાગરાદ્ અસ્માત્ તારતમ્યેન સન્તર ॥

અથેમામ્ અપરાં રામ શૃણુ દૃષ્ટિં પદપ્રદામ્ ।
મુનિના વીતહવ્યેન યથા સ્થિતમ્ અશઙ્કિતમ્ ॥

વીતહવ્યો મહાતેજા બભ્રામાભ્રામ્બરઃ પુરા ।
વિન્ધ્યશૈલદરીર્ દીર્ઘા રવિર્ મેરુદરીર્ ઇવ ॥

અસ્માત્ ક્રિયાક્રમાદ્ ઘોરાત્ સંસારભ્રમદાયિનઃ ।
આધિવ્યાધિમયાકારાત્ કાલેનોદ્વેગમ્ આયયૌ ॥

નિર્વિકલ્પસમાધ્યંશલભ્યોદારપદેચ્છયા ।
સઞ્જહાર જરાજીર્ણસ્ સ્વાં વ્યાપારપરમ્પરામ્ ॥

વિવેશ રમ્ભારચિતં નિજં પર્ણોટજાન્તરમ્ ।
ચૂતગૌરં સસૌગન્ધ્યમ્ અલિર્ નીલમ્ ઇવોત્પલમ્ ॥

તત્રાસને સમે શુદ્ધે સ્વાસ્તીર્ણહરિણાજિને ।
વિશશ્રામાચલે શાન્તે વાન્તવર્ષ ઇવામ્બુદઃ ॥

બદ્ધપદ્માસનઃ કૃત્વા પાર્ષ્ણ્યોર્ અધિ કરાઞ્જલિમ્ ।
શૃઙ્ગિવચ્ છાન્તચલનમ્ અતિષ્ઠદ્ દૃઢકન્ધરમ્ ॥

સઞ્જહારાલમ્ આલોકં દિગ્વિકીર્ણં શનૈશ્ શનૈઃ ।
વિશન્ મેરુદરીં સાયં ભાનુર્ ભાસામ્ ઇવોત્કરમ્ ॥

બાહ્યાન્ આભ્યન્તરાંશ્ ચૈવ સ્પર્શાન્ પરિહરન્ ક્રમાત્ ।
ઇદમ્ આકલયામ્ આસ મનસા વિગતૈનસા ॥

અહો નુ ચઞ્ચલમ્ ઇદં પ્રત્યાહૃતમ્ અપિ ક્ષણાત્ ।
ન મનસ્ સ્થૈર્યમ્ આયાતિ તરઙ્ગપ્રૌઢપર્ણવત્ ॥

ચક્ષુરાદિભિર્ ઉદ્દામૈ રૂપૈર્ આહિતસમ્ભ્રમૈઃ ।
અજસ્રમ્ ઉત્ફલત્ય્ એવ વીટેવ તલતાડિતા ॥

ત્યજદ્ એવાશુ ગૃહ્ણાતિ વૃત્તીર્ ઇન્દ્રિયવર્ધિતાઃ ।
યસ્માન્ નિવાર્યતે તસ્મિન્ પ્રોન્મત્ત ઇવ ધાવતિ ॥

ઘટાત્ પટમ્ ઉપાયાતિ પટાચ્ છકટમ્ ઉત્કટમ્ ।
ચિત્તમ્ અર્થેષુ ચરતિ પાદપેષ્વ્ ઇવ મર્કતઃ ॥

પઞ્ચદ્વારાણિ મનસશ્ ચક્ષુરાદીન્ય્ અમૂન્ય્ અલમ્ ।
દગ્ધેન્દ્રિયાભિધાનાનિ તાવદ્ આલોકયામ્ય્ અહમ્ ॥

હંહો હતેન્દ્રિયગણાઃ કિમ્ એષોદ્દામતેહ વઃ ।
વેલા વિલુલિતામ્બૂનામ્ અબ્ધીનામ્ ઇવ ચઞ્ચલા ॥

મા કુરુધ્વમ્ અનર્થાય ચાપલં ચઞ્ચલાશયાઃ ।
સ્મરતાતીતવૃત્તીનિ દુઃખજાલાનિ ભૂરિશઃ ॥

રૂપાણિ મનસો યૂયં જડા એવ કિલાધમાઃ ।
જડિમ્નોત્સુકતાત્યર્થં મૃગતૃષ્ણેવ વલ્ગતિ ॥

અસારાત્મસ્વરૂપાણામ્ અનાલોકવતાં સદા ।
અન્ધાનામ્ ઉદ્ધતિર્ યેયં સા હાસાયૈવ જાયતે ॥

ચિદાત્મા ભગવાન્ સર્વં સાક્ષિત્વેન કરોત્ય્ અજઃ ।
હતેન્દ્રિયગણા યૂયં કિં નિરર્થકમ્ આગતાઃ ॥

મિથ્યૈવૈતે વિવલ્ગન્તિ નીરૂપા નયનાદયઃ ।
અલાતચક્રપ્રતિમાસ્ સર્પરજ્જુભ્રમોપમાઃ ॥

તેનાત્મના બહુજ્ઞેન નિર્જ્ઞાનાશ્ ચક્ષુરાદયઃ ।
મનાગ્ અપિ ન સમ્બદ્ધા દ્યુપાતાલતલાદ્રિવત્ ॥

ભીતઃ પાન્થ ઇવાહિભ્યઃ પુક્કસેભ્ય ઇવ દ્વિજઃ ।
દૂરે તિષ્ઠતિ ચિન્માત્રમ્ ઇન્દ્રિયેભ્યસ્ ત્વ્ અનામયમ્ ॥

ચિત્સત્તામાત્રકેણાયં સઙ્ક્ષોભો ભવતાં મિથઃ ।
તિષ્ઠતિ સ્વૈરમ્ આદિત્યે દિનકાર્યવતામ્ ઇવ ॥

ચિત્ત ચારણચાર્વાક ચતુર્દિક્કુક્ષિભિક્ષુક ।
શ્વેવ વ્યર્થમ્ અનર્થાય મેદં વિહર હે જગત્ ॥

અહં ચિદ્વદ્ ઇતિ વ્યર્થમ્ અસત્યા તવ વાસના ।
અત્યન્તભિન્નયોર્ ઐક્યં નાસ્તિ ચિન્મનસોશ્ શઠ ॥

જીવામ્ય્ એવાહમ્ ઇત્ય્ એષા તવાહઙ્કારદુન્દુભિઃ ।
મિથ્યૈવ જાતા દુઃખાય ન સત્યા સત્યવર્જિતા ॥

અહઙ્કારાદ્ અહં સો ઽસ્મીત્ય્ એતાં સંરબ્ધતાં ત્યજ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ મૂર્ખ ત્વં કિં વ્યર્થં તરલાયસે ॥

સંવિચ્ ચિત્તમ્ અનાદ્યન્તં સંવિદો ઽન્યન્ ન વિદ્યતે ।
દેહે ઽસ્મિંસ્ તન્ મહામૂર્ખ કિં તત્ સ્યાચ્ ચિત્તનામકમ્ ॥

વિષપર્યવસાનેયં રસાયનવદ્ ઉત્થિતા ।
ભોક્તૃતાકર્તૃતાશઙ્કા તવ ચિત્ત મુધૈવ હિ ॥

મોપહાસપદં ગચ્છ મૂર્ખેન્દ્રિયગણ સ્વયમ્ ।
ન કર્તા ત્વં ન ભોક્તા ત્વં જડો ઽસ્ય્ અન્યેન બોધ્યસે ॥

કસ્ ત્વં ભવસિ ભોગાનાં કે વા ભોગા ભવન્તિ તે ।
જડસ્યાત્મૈવ તે નાસ્તિ બન્ધુમિત્રાદિ તત્ કુતઃ ॥

યજ્ જડં તદ્ ધિ નાસ્ત્ય્ એવ સદ્ એવાસત્તયાન્વિતમ્ ।
જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વમન્તૃત્વાનામ્ અસમ્ભવાત્ ॥

પ્રત્યક્ચેતનરૂપં ચેત્ ત્વં તદ્ આત્મૈવ તે વપુઃ ।
ભાવાભાવમયી ચિત્ત સત્તા તે કેવ દુઃખદા ॥

યે વા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે મિથ્યૈવાધિગતે ત્વયા ।
મયા તે હિ પ્રમાર્જ્યેતે શૃણુ યુક્ત્યા કથં શઠ ॥

સ્વયં તાવદ્ ભવાન્ એષ જડો નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ ।
જડસ્ય કીદૃક્ કર્તૃત્વં નૃત્યન્તિ હિ કથં શિલાઃ ॥

ઉપજીવ્ય ચિરં તસ્માચ્ છુદ્ધં તદ્ભાગમ્ ઐશ્વરમ્ ।
જીવસીચ્છસિ હંસિ ત્વં પ્લવસે યાસિ વલ્ગસિ ॥

ક્રિયતે યત્ તુ યચ્છક્ત્યા તત્ તેનૈવ કૃતં ભવેત્ ।
લુનાતિ દાત્રં પુંશક્ત્યા હન્તૈવ પ્રોચ્યતે પુમાન્ ॥

પીયતે યત્ તુ યચ્છક્ત્યા પીતં તેનૈવ તદ્ ભવેત્ ।
પાત્રેણ પીયતે પાનં પાનપસ્ તૂચ્યતે નરઃ ॥

પ્રકૃત્યૈવાસિ સુજડમ્ અસકૃજ્ જ્ઞેન બોધ્યસે ।
તેનાત્મૈવાત્મનાત્માનં ચિનોતીદં હિ નો ભવેત્ ॥

અનારતં બોધયતિ ત્વામ્ આત્મા પરમેશ્વરઃ ।
બોધનીયા બુધૈર્ મૂઢાઃ કિલાવૃત્તિશતૈર્ અપિ ॥

આત્મસત્તૈવ બોધૈકરૂપિણી સ્ફુરતીહ હિ ।
તયૈવ ચિત્ત શબ્દાર્થાન્ અઙ્ગીકૃત્ય લઘુ સ્થિતમ્ ॥

એવં ચિત્ત ત્વમ્ અજ્ઞાનાદ્ આત્મશક્તેર્ ઉપાગતમ્ ।
જ્ઞાને ત્વ્ અદ્યાવગલિતં તીવ્રે હિમમ્ ઇવાતપે ॥

તસ્માન્ મૃતં ત્વં મૂઢં ત્વં નાસિ ત્વં પરમાર્થતઃ ।
તદ્ એવાહમ્ ઇતિ વ્યર્થં માનો માસ્ત્વ્ અસુખાય તે ॥

અસત્યાશ્ ચિત્તકલના ઇન્દ્રજાલલતા ઇવ ।
વિજ્ઞાનમાત્રમ્ એવેહ બ્રાહ્મમ્ અઙ્ગ વિજૃમ્ભતે ॥

નરામરજગદ્રૂપૈર્ બ્રાહ્મી શક્તિર્ ઉદેત્ય્ અલમ્ ।
સામુદ્રી કણકલ્લોલજાલૈર્ વેલેવ વલ્ગતિ ॥

ચિન્મયં ચિદ્ભવન્ મૂઢ તત્ તસ્માત્ પરમાત્ પદાત્ ।
નિત્યમ્ અવ્યતિરિક્તં ત્વં કિમ્ અન્યત્ પરિશોચસિ ॥

સર્વગં સર્વભાવસ્થં સર્વરૂપં હિ તત્ પદં ।
તત્પ્રાપ્તૌ સર્વમ્ એવાશુ પ્રાપ્તં ભવતિ સર્વદા ॥

ન ત્વમ્ અસ્તિ ન દેહો ઽસ્તિ બ્રહ્માસ્તીહ મહત્ સ્ફુરત્ ।
અહં ત્વમ્ ઇતિ નિષ્ષ્યન્દૈસ્ સ્ફુરત્ય્ આર્તિર્ હિ કસ્ય કા ॥

આત્મા ચેત્ ત્વં તદ્ આત્મૈવ સર્વગો ઽસ્તીહ નેતરઃ ।
આત્મનો ઽન્યજ્ જડં ત્વં ચેત્ તત્ ત્વં નાસ્ત્ય્ અસ્ય્ અવિદ્વપુઃ ॥

આત્મૈવ સર્વં ત્રિજગત્ તદન્યત્ તુ નકિઞ્ચન ।
તન્ નકિઞ્ચિત્ ત્વમ્ આત્માન્યદ્ યદિ તત્ ત્વં નકિઞ્ચન ॥

અહં ત્વ્ ઇદમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ વ્યર્થં કિમ્ ઈહસે ।
અસદ્વપુઃ કિં સ્ફુરતિ શશશૃઙ્ગેણ કો હતઃ ॥

તૃતીયા કલ્પના નાસ્તિ ચિજ્જડાંશેતરા શઠ ।
છાયાહસનયોર્ મધ્યે તૃતીયેવાનુરઞ્જના ॥

સત્યાવલોકનાજ્ જાતે ચિત્ત્વજાડ્યદૃશોઃ ક્ષયે ।
સમ્પદ્યતે યત્ તત્ ત્વ્ અજ્ઞ સ્વસંવેદનમાત્રકમ્ ॥

તેન મૂઢ ન કર્તૃ ત્વં ન ભોક્તૃ ત્વં ન ચાપ્ય્ અસિ ।
તદ્ એવાસિ પરં બ્રહ્મ ત્યજ મૌર્ખ્યં ભવાત્મકમ્ ॥

કેવલં ત્વ્ અજ્ઞવિષયમ્ ઉપદેશાર્થસિદ્ધયે ।
ત્વયા કરણભૂતેન કરોત્ય્ આત્મેતિ કથ્યતે ॥

અસત્સ્વરૂપં કરણં જડં નિરવલમ્બનમ્ ।
ન સ્પન્દતે ન પ્લવતે કર્તૃસમ્બોધનં વિના ॥

અકર્તુઃ કરણસ્યાજ્ઞ શક્તિઃ કાચિન્ ન વિદ્યતે ।
દાત્રસ્ય લાવકાભાવે કર્તું કિમ્ ઇવ શક્તતા ॥

ખડ્ગપ્રહારવિચ્છેદક્રિયાયાં પુંસિ શક્તતા ।
ન ખડ્ગે સુજડે કૃત્તસર્વાઙ્ગે ઽપ્ય્ અસ્તિ શક્તતા ॥

તસ્માન્ નાસિ સખે કર્તૃ મા વ્યર્થં દુઃખભાગ્ ભવ ।
પરાર્થં ક્લેશિતા મૂર્ખ પ્રાકૃતેષુ ન શોભતે ॥

ઈશ્વરો નેદૃશશ્ શોચ્યો યસ્ ત્વયોપકૃતો ભવેત્ ।
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ॥

સર્વં તૂપકરોમ્ય્ એનમ્ ઇતિ કેવલમ્ અલ્પધીઃ ।
ક્લિશ્યતે ચ સતાં ત્વ્ અર્થો ન કશ્ચિદ્ ઉપયુજ્યતે ॥

કર્તુર્ ભોગેશ્વરસ્યૈવમ્ અથ ચેદ્ અનુવર્તસે ।
તદ્ અસ્ય કાચિન્ નેચ્છેહ તૃપ્તત્વાત્ સર્વદૈવ હિ ॥

અકૃત્રિમાવભાસેન સર્વગેન ચિદાત્મના ।
એકેનૈવેદમ્ આપૂર્ણં કલ્પનૈવાસ્તિ નેતરા ॥

એકાનેકાવભાસેન સમસ્તેન તતાત્મના ।
આત્મન્ય્ એવાત્મનૈવાન્તઃ ક્રિયતે કિં કિમ્ ઇષ્યતે ॥

ત્વાદૃશસ્ય તુ દૃષ્ટ્યૈવ ક્ષુબ્ધતા જાયતે મુધા ।
આલોક્ય રાજમહિષીં મનો મદમયીં યથા ॥

આત્મના તવ સમ્બન્ધશ્ ચેત્ તત્ કર્ત્ર્ અસિ સુન્દર ।
કિં તુ નાસ્યાસિ સમ્બન્ધઃ કુસુમસ્યોપલો યથા ॥

દ્વિતીયેન સમં યૈષા તત્તા તદ્ભાવતૈકતા ।
સા સમ્બન્ધગતિઃ પ્રોક્તા પ્રાગ્દ્વિત્વાદ્ અધુનૈકતા ॥

નાનાપ્રકારરચના નાનારૂપક્રિયામુખી ।
સુખદુઃખદશાહેતુસ્ સા ચાનેકવિધા સ્મૃતા ॥

સમ્બન્ધસ્ સમયોર્ દૃષ્ટસ્ તથાર્ધસમયોર્ અપિ ।
સુવિલક્ષણયોશ્ ચાન્યસ્ તસ્મિન્ સતિ જગત્ત્રયે ॥

દ્રવ્યાન્તરગુણં દ્રવ્યાણ્ય્ આશ્રયન્તિ બહૂન્ય્ અલમ્ ।
શશિશૈત્યં યથૌષધ્યો યથોષ્માણં મહાશિલાઃ ॥

ઇત્થં યદિ તુ સમ્બન્ધો ભવતઃ પરમાત્મના ।
અસ્તુ તત્ સંસૃતેર્ બીજમ્ અન્યોઽન્યગુણસઙ્કરઃ ॥

મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાત્મના ।
ઈદૃશો ઽસ્તિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાણુના ॥

અન્યશ્ ચ દૃશ્યતે લોકે સમ્બન્ધસ્ સમયોસ્ સ્ફુટઃ ।
યથા જ્વલનયોર્ ઐક્યે તેજસોઃ પયસોર્ અપિ ॥

મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાણુના ।
ઈદૃશો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાત્મના ॥

અન્યશ્ ચ ચૌર સમ્બન્ધો દૃષ્ટો ઽર્ધસમયોર્ અપિ ।
એકાવયવવૈચિત્ર્યાદ્ યથા સ્ત્રીપુંસયોર્ ઇહ ॥

કિઞ્ચિદન્યતયા ચૈવ સલિલક્ષીરયોર્ ઇવ ।
અથ વા વારિમધુનોર્ મધુનોર્ ઇવ ચિત્રયોઃ ।
પાણ્ડુરારુણયોર્ વાપિ તેજસોર્ અરુણાર્કયોઃ ॥

મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાત્મના ।
ઈદૃશો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાણુના ॥

અન્યો ઽસ્તિ ચૌર સમ્બન્ધો યો ઽત્યન્તાસમયોર્ અપિ ।
યથેહ કાષ્ઠજતુનોસ્ તથા પુરુષદન્તિનોઃ ॥

તાદૃશો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાણુના ।
મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાત્મના ॥

અન્યો બીજાઙ્કુરન્યાયે પિતૃપુત્રક્રમે તથા ।
કાર્યકારણરૂપો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવાત્મના ॥

અન્યો ઽપિ કલનામાત્રસઙ્કેતરચિતો ભવેત્ ।
તવાહં ત્વં મમેત્ય્ અન્તર્નિશ્ચયેન કિલ દ્વયોઃ ॥

અન્યે ચ બહવો લોકેષ્વ્ આધારાધેયતાદયઃ ।
સમ્ભવન્તીહ સમ્બન્ધાસ્ સુષ્ઠુ સમ્બન્ધકારિણામ્ ॥

મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાણુના ।
તથાપિ નૈવ સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાત્મના ॥

આત્મના ભવતઃ કો ઽયં ઘોરસ્ સંસારદુઃખદઃ ।
સમ્બન્ધસ્ સ્યાદ્ વદાસ્માભિર્ યો ન દૃષ્ટો ન દૃશ્યતે ॥

નાસૌ સુસમનિર્માણો ન ચાર્ધસમનિર્મિતિઃ ।
ન વિલક્ષણનિર્માણસ્ સમ્બન્ધઃ ક ઇવેદૃશઃ ॥

શશમસ્તકશૃઙ્ગેણ રસાયનમયશ્ શશી ।
કથં સંશ્લિષ્યતે સાધો નિત્યં સન્ન્ અસતા કિલ ॥

નિત્યં સદસતોર્ ઐક્યં કથમ્ અક્ષગણાત્મનોઃ ।
પ્રકાશજડયોર્ મૂર્ખ સકલઙ્કાકલઙ્કયોઃ ॥

દ્વયોર્ વાપ્ય્ અસતોર્ એવં સઙ્ગસ્ સમ્ભવતીહ કઃ ।
શશમસ્તકશૃઙ્ગાદ્રિશિલાશકલયોર્ ઇવ ॥

શૃણ્વ્ ઇમં નિશ્ચયં ચિત્ત સત્યમ્ એવ મયોચ્યતે ।
આત્મના તવ સમ્બન્ધસ્ સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ન વિદ્યતે ॥

યદ્ અનાત્મમયં તચ્ ચ ન સમ્ભવતિ કુત્રચિત્ ।
આત્મનસ્ સર્વરૂપત્વાત્ તેન ત્વં નાસિ ચિત્તક ॥

ચિત્ત ચેત્યવિમુક્તેયં જગજ્જાલવિજૃમ્ભિતૈઃ ।
અહં ત્વમ્ ઇત્યાદિમયી બ્રહ્મસત્તૈવ વલ્ગતિ ॥

સકલકલ્પનયા સ્વસમુત્થયા પરિવૃતો ઽપ્ય્ અભિતશ્ ચ વિવર્જિતઃ ।
તવ ન સઙ્ગમ્ ઉપૈતિ શઠાકૃતે હતમનસ્ સકલામલદૃગ્ વિભુઃ ॥