Mokṣopāya · Chapter 5.78

yathālātaparispandād agnicakraṃ pravartate /
asad eva sadābhāsaṃ cittaspandāt tathā jagat //

yathā jalaparispandād vyatirikta ivāmbhasaḥ /
dṛśyate vartulāvartaś cittaspandāt tathā jagat //

yathā vyomnīkṣitaspandāt piñchamauktikamaṇḍalam /
dṛśyate sad ivāsatyaṃ cittaspandāt tathā jagat //

yena praspandate cittaṃ yena na spandate 'tha vā /
tad brahman brūhi me yena cikitsyeta tad eva hi //

yathā śauklyahime rāma tilatailalavau yathā /
yathā kusumasaugandhye tathauṣṇyadahanau yathā //

raghunandana saṃśliṣṭau cittaspandau tathaiva hi /
abhinnau kevalaṃ mithyā bhedaḥ kalpita etayoḥ //

cittacittaparispandapakṣayor ekasaṅkṣaye /
svayaṃ guṇaguṇisthityā naśyato dvau na saṃśayaḥ //

dvau kramau cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava /
yogas tadvṛttirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam //

kayā kīdṛkṣayā vṛttyā prāṇāpānanibaddhayā /
yoganāmnyā manaś śāntim ety anantasukhapradām //

dehe 'smin dehanāḍīṣu vātas sphurati yo 'bhitaḥ /
skhadāsv iva bhuvo vāri sa prāṇa iti kīrtitaḥ //

tasya spandavaśād antaḥ kriyāvaicitryam īyuṣaḥ /
apānādīni nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ //

āmodasya yathā puṣpaṃ śauklyasya tuhinaṃ yathā /
tathaiṣa ratha ādhāraś cittasyābhinnatāṃ gataḥ //

antaḥprāṇaparispandāt saṅkalpakalanonmukhī /
saṃvit sañjāyate yaiṣā tac cittaṃ viddhi rāghava //

prāṇaspandaṃ vidus spandaṃ tatspandād eva saṃvidaḥ /
cakrāvartavidhāyinyo jalaspandād ivormayaḥ //

cittaṃ prāṇaparispandam āhur āgamabhūṣaṇāḥ /
tasmin saṃrodhite nūnam upaśāntaṃ bhaven manaḥ //

manasspandopaśāntyāyaṃ saṃsāraḥ pravilīyate /
sūryālokaparispandaśāntau vyavahṛtir yathā //

aniśaṃ caratāṃ dehagehe gahanagāminām /
prāṇādīnāṃ parispando vāyūnāṃ rodhyate katham //

śāstrasajjanasamparkād vairāgyābhyāsayogataḥ /
anāsthāyāṃ kṛtāsthāyāṃ pūrvaṃ saṃsāravṛttiṣu //

yathābhivāñchitadhyānāc ciram ekatayoditāt /
etattattvaghanābhyāsāt prāṇaspando nirudhyate //

pūrakādinijāyāmadṛḍhābhyāsād akhedajāt /
ekāntadhyānasaṃyogāt prāṇaspando nirudhyate //

oṅkāroccāraṇaprāntaśabdatattvānudhāvanāt /
suṣupte saṃvido jāte prāṇaspando nirudhyate //

recake nūnam abhyaste prāṇe sphāraṃ kham āgate /
na spṛśaty aṅgarandhrāṇi prāṇaspando nirudhyate //

kumbhake pūrvavat kālam anantaṃ paritiṣṭhati /
abhyāsāt stambhite prāṇe prāṇaspando nirudhyate //

tālumūlagatāṃ yatnāj jihvayākramya ghaṇṭikām /
ūrdhvarandhragate prāṇe prāṇaspando nirudhyate //

samastakalanonmukte nakiñcinnāmni sūkṣmakhe /
dhyānāt saṃvidi līnāyāṃ prāṇaspando nirudhyate //

dvādaśāṅgulaparyante nāsāgre vimalāmbare /
samyag dṛśoḥ praśāmyantyoḥ prāṇaspando nirudhyate //

abhyāsād ūrdhvarandhreṇa tālūrdhvadvādaśāntage /
prāṇe galitasaṃvittau prāṇaspando nirudhyate //

bhrūmadhye tārakālokaśāntāv astam upāgate /
cetane ketane buddheḥ prāṇaspando nirudhyate //

ciraṃ kālaṃ hṛdekāntavyomasaṃvedanān muneḥ /
avāsanamanodhyānāt prāṇaspando nirudhyate //

brahmañ jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ tat kim ucyate /
idaṃ sarvaṃ mahādarśe yasmiṃs tat pratibimbati //

sādho jagati bhūtānāṃ dvividhaṃ hṛdayaṃ sthitam /
upādeyaṃ ca heyaṃ ca vibhāgo 'yaṃ tayoś śṛṇu //

iyattayā paricchinne dehe yad vakṣaso 'ntare /
heyaṃ tad dhṛdayaṃ viddhi tanāv ekataṭe sthitam //

saṃvinmātraṃ tu hṛdayam upādeyaṃ nṛṇāṃ smṛtam /
tad antare ca bāhye ca na ca bāhye na cāntare //

tat tatpradhānaṃ hṛdayaṃ tatredaṃ samavasthitam /
tad ādarśaḥ padārthānāṃ tat kośas sarvasampadām //

sarveṣām eva jantūnāṃ saṃvid dhṛdayam ucyate /
na dehāvayavaikāṃśo jaḍo jīrṇopalopamaḥ //

tasmāt saṃvinmaye śuddhe hṛdaye 'tra vivāsanam /
balān niyojite citte prāṇaspando nirudhyate //

ebhiḥ kramair athānyaiś ca nānāsaṅkalpakalpitaiḥ /
nānādaiśikavaktrasthaiḥ prāṇaspando nirudhyate //

abhyāsena nirābādham etās tā yogayuktayaḥ /
upāyatām upāyānti bhavyasya bhavabhedane //

abhyāsād dṛḍhatāṃ yātād vairāgyaparilāñchitāt /
yathāvāsanam āyāmaḥ prāṇānāṃ saphalas smṛtaḥ //

bhrūnāsātālusaṃsthāsu dvādaśāṅgulakoṭiṣu /
abhyāsāc chāmyati prāṇo dūre girinadī yathā //

bhūyo bhūyaś cirābhyāsāj jihvāprāntena tāluni /
ghaṇṭikā spṛśyate prāṇā yenordhvena vahanty alam //

vikalpabahulās tv ete svabhyāsena samādhayaḥ /
paramopaśamāyāśu samprayānty avikalpatām //

ātmārāmo vītaśoko bhavaty antassukhaḥ pumān /
abhyāsād eva nānyasmāt tasmād abhyāsavān bhava //

abhyāsena parispande prāṇānāṃ kṣayam āgate /
manaḥ praśamam āyāti nirvāṇam avaśiṣyate //

vāsanāvalitaṃ janma mokṣo nirvāsanaṃ manaḥ /
prāṇaś ca rāma gṛhṇāti yathecchasi tathā kuru //

prāṇaspando manorūpaṃ tasmāt saṃsṛtisambhramaḥ /
tasminn eva śamaṃ yāte kṣīyate saṃsṛtijvaraḥ //

vikalpasaṅkṣayāj jantoḥ padaṃ tad avaśiṣyate /
yato vāco nivartante samastakalanānvitāḥ //

yatra sarvaṃ yatas sarvaṃ yat sarvaṃ sarvataś ca yat /
yatra nedaṃ yato nedaṃ yan nedaṃ nedṛśaṃ ca yat //

vināśitvād vikalpitvād guṇitvān nirguṇātmanaḥ /
yasya no sadṛśo dṛśye dṛṣṭāntaḥ kaścid eva hi //

svādanī sarvaśālīnāṃ dīpikā sarvatejasām /
kalanā sarvakāmānāṃ yataś ciccandrikoditā //

yatsaṅkalpataror bahvyas saṃsāraphalapaṅktayaḥ /
anārataṃ bahurasā jāyante ca patanti ca //

tat padaṃ sarvasīmāntam avalambya mahāmatiḥ /
yas sthitas sthiradhīs tajjñas sa jīvanmukta ucyate //

vigatasarvasamīhitakautukas samupaśāntahitāhitakalpanaḥ /
sakalasaṃvyavahārasamāśayo bhavati muktamanāḥ puruṣottamaḥ //