મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.78

યથાલાતપરિસ્પન્દાદ્ અગ્નિચક્રં પ્રવર્તતે ।
અસદ્ એવ સદાભાસં ચિત્તસ્પન્દાત્ તથા જગત્ ॥

યથા જલપરિસ્પન્દાદ્ વ્યતિરિક્ત ઇવામ્ભસઃ ।
દૃશ્યતે વર્તુલાવર્તશ્ ચિત્તસ્પન્દાત્ તથા જગત્ ॥

યથા વ્યોમ્નીક્ષિતસ્પન્દાત્ પિઞ્છમૌક્તિકમણ્ડલમ્ ।
દૃશ્યતે સદ્ ઇવાસત્યં ચિત્તસ્પન્દાત્ તથા જગત્ ॥

યેન પ્રસ્પન્દતે ચિત્તં યેન ન સ્પન્દતે ઽથ વા ।
તદ્ બ્રહ્મન્ બ્રૂહિ મે યેન ચિકિત્સ્યેત તદ્ એવ હિ ॥

યથા શૌક્લ્યહિમે રામ તિલતૈલલવૌ યથા ।
યથા કુસુમસૌગન્ધ્યે તથૌષ્ણ્યદહનૌ યથા ॥

રઘુનન્દન સંશ્લિષ્ટૌ ચિત્તસ્પન્દૌ તથૈવ હિ ।
અભિન્નૌ કેવલં મિથ્યા ભેદઃ કલ્પિત એતયોઃ ॥

ચિત્તચિત્તપરિસ્પન્દપક્ષયોર્ એકસઙ્ક્ષયે ।
સ્વયં ગુણગુણિસ્થિત્યા નશ્યતો દ્વૌ ન સંશયઃ ॥

દ્વૌ ક્રમૌ ચિત્તનાશસ્ય યોગો જ્ઞાનં ચ રાઘવ ।
યોગસ્ તદ્વૃત્તિરોધો હિ જ્ઞાનં સમ્યગવેક્ષણમ્ ॥

કયા કીદૃક્ષયા વૃત્ત્યા પ્રાણાપાનનિબદ્ધયા ।
યોગનામ્ન્યા મનશ્ શાન્તિમ્ એત્ય્ અનન્તસુખપ્રદામ્ ॥

દેહે ઽસ્મિન્ દેહનાડીષુ વાતસ્ સ્ફુરતિ યો ઽભિતઃ ।
સ્ખદાસ્વ્ ઇવ ભુવો વારિ સ પ્રાણ ઇતિ કીર્તિતઃ ॥

તસ્ય સ્પન્દવશાદ્ અન્તઃ ક્રિયાવૈચિત્ર્યમ્ ઈયુષઃ ।
અપાનાદીનિ નામાનિ કલ્પિતાનિ કૃતાત્મભિઃ ॥

આમોદસ્ય યથા પુષ્પં શૌક્લ્યસ્ય તુહિનં યથા ।
તથૈષ રથ આધારશ્ ચિત્તસ્યાભિન્નતાં ગતઃ ॥

અન્તઃપ્રાણપરિસ્પન્દાત્ સઙ્કલ્પકલનોન્મુખી ।
સંવિત્ સઞ્જાયતે યૈષા તચ્ ચિત્તં વિદ્ધિ રાઘવ ॥

પ્રાણસ્પન્દં વિદુસ્ સ્પન્દં તત્સ્પન્દાદ્ એવ સંવિદઃ ।
ચક્રાવર્તવિધાયિન્યો જલસ્પન્દાદ્ ઇવોર્મયઃ ॥

ચિત્તં પ્રાણપરિસ્પન્દમ્ આહુર્ આગમભૂષણાઃ ।
તસ્મિન્ સંરોધિતે નૂનમ્ ઉપશાન્તં ભવેન્ મનઃ ॥

મનસ્સ્પન્દોપશાન્ત્યાયં સંસારઃ પ્રવિલીયતે ।
સૂર્યાલોકપરિસ્પન્દશાન્તૌ વ્યવહૃતિર્ યથા ॥

અનિશં ચરતાં દેહગેહે ગહનગામિનામ્ ।
પ્રાણાદીનાં પરિસ્પન્દો વાયૂનાં રોધ્યતે કથમ્ ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસમ્પર્કાદ્ વૈરાગ્યાભ્યાસયોગતઃ ।
અનાસ્થાયાં કૃતાસ્થાયાં પૂર્વં સંસારવૃત્તિષુ ॥

યથાભિવાઞ્છિતધ્યાનાચ્ ચિરમ્ એકતયોદિતાત્ ।
એતત્તત્ત્વઘનાભ્યાસાત્ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

પૂરકાદિનિજાયામદૃઢાભ્યાસાદ્ અખેદજાત્ ।
એકાન્તધ્યાનસંયોગાત્ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

ઓઙ્કારોચ્ચારણપ્રાન્તશબ્દતત્ત્વાનુધાવનાત્ ।
સુષુપ્તે સંવિદો જાતે પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

રેચકે નૂનમ્ અભ્યસ્તે પ્રાણે સ્ફારં ખમ્ આગતે ।
ન સ્પૃશત્ય્ અઙ્ગરન્ધ્રાણિ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

કુમ્ભકે પૂર્વવત્ કાલમ્ અનન્તં પરિતિષ્ઠતિ ।
અભ્યાસાત્ સ્તમ્ભિતે પ્રાણે પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

તાલુમૂલગતાં યત્નાજ્ જિહ્વયાક્રમ્ય ઘણ્ટિકામ્ ।
ઊર્ધ્વરન્ધ્રગતે પ્રાણે પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

સમસ્તકલનોન્મુક્તે નકિઞ્ચિન્નામ્નિ સૂક્ષ્મખે ।
ધ્યાનાત્ સંવિદિ લીનાયાં પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તે નાસાગ્રે વિમલામ્બરે ।
સમ્યગ્ દૃશોઃ પ્રશામ્યન્ત્યોઃ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

અભ્યાસાદ્ ઊર્ધ્વરન્ધ્રેણ તાલૂર્ધ્વદ્વાદશાન્તગે ।
પ્રાણે ગલિતસંવિત્તૌ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

ભ્રૂમધ્યે તારકાલોકશાન્તાવ્ અસ્તમ્ ઉપાગતે ।
ચેતને કેતને બુદ્ધેઃ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

ચિરં કાલં હૃદેકાન્તવ્યોમસંવેદનાન્ મુનેઃ ।
અવાસનમનોધ્યાનાત્ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

બ્રહ્મઞ્ જગતિ ભૂતાનાં હૃદયં તત્ કિમ્ ઉચ્યતે ।
ઇદં સર્વં મહાદર્શે યસ્મિંસ્ તત્ પ્રતિબિમ્બતિ ॥

સાધો જગતિ ભૂતાનાં દ્વિવિધં હૃદયં સ્થિતમ્ ।
ઉપાદેયં ચ હેયં ચ વિભાગો ઽયં તયોશ્ શૃણુ ॥

ઇયત્તયા પરિચ્છિન્ને દેહે યદ્ વક્ષસો ઽન્તરે ।
હેયં તદ્ ધૃદયં વિદ્ધિ તનાવ્ એકતટે સ્થિતમ્ ॥

સંવિન્માત્રં તુ હૃદયમ્ ઉપાદેયં નૃણાં સ્મૃતમ્ ।
તદ્ અન્તરે ચ બાહ્યે ચ ન ચ બાહ્યે ન ચાન્તરે ॥

તત્ તત્પ્રધાનં હૃદયં તત્રેદં સમવસ્થિતમ્ ।
તદ્ આદર્શઃ પદાર્થાનાં તત્ કોશસ્ સર્વસમ્પદામ્ ॥

સર્વેષામ્ એવ જન્તૂનાં સંવિદ્ ધૃદયમ્ ઉચ્યતે ।
ન દેહાવયવૈકાંશો જડો જીર્ણોપલોપમઃ ॥

તસ્માત્ સંવિન્મયે શુદ્ધે હૃદયે ઽત્ર વિવાસનમ્ ।
બલાન્ નિયોજિતે ચિત્તે પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

એભિઃ ક્રમૈર્ અથાન્યૈશ્ ચ નાનાસઙ્કલ્પકલ્પિતૈઃ ।
નાનાદૈશિકવક્ત્રસ્થૈઃ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥

અભ્યાસેન નિરાબાધમ્ એતાસ્ તા યોગયુક્તયઃ ।
ઉપાયતામ્ ઉપાયાન્તિ ભવ્યસ્ય ભવભેદને ॥

અભ્યાસાદ્ દૃઢતાં યાતાદ્ વૈરાગ્યપરિલાઞ્છિતાત્ ।
યથાવાસનમ્ આયામઃ પ્રાણાનાં સફલસ્ સ્મૃતઃ ॥

ભ્રૂનાસાતાલુસંસ્થાસુ દ્વાદશાઙ્ગુલકોટિષુ ।
અભ્યાસાચ્ છામ્યતિ પ્રાણો દૂરે ગિરિનદી યથા ॥

ભૂયો ભૂયશ્ ચિરાભ્યાસાજ્ જિહ્વાપ્રાન્તેન તાલુનિ ।
ઘણ્ટિકા સ્પૃશ્યતે પ્રાણા યેનોર્ધ્વેન વહન્ત્ય્ અલમ્ ॥

વિકલ્પબહુલાસ્ ત્વ્ એતે સ્વભ્યાસેન સમાધયઃ ।
પરમોપશમાયાશુ સમ્પ્રયાન્ત્ય્ અવિકલ્પતામ્ ॥

આત્મારામો વીતશોકો ભવત્ય્ અન્તસ્સુખઃ પુમાન્ ।
અભ્યાસાદ્ એવ નાન્યસ્માત્ તસ્માદ્ અભ્યાસવાન્ ભવ ॥

અભ્યાસેન પરિસ્પન્દે પ્રાણાનાં ક્ષયમ્ આગતે ।
મનઃ પ્રશમમ્ આયાતિ નિર્વાણમ્ અવશિષ્યતે ॥

વાસનાવલિતં જન્મ મોક્ષો નિર્વાસનં મનઃ ।
પ્રાણશ્ ચ રામ ગૃહ્ણાતિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

પ્રાણસ્પન્દો મનોરૂપં તસ્માત્ સંસૃતિસમ્ભ્રમઃ ।
તસ્મિન્ન્ એવ શમં યાતે ક્ષીયતે સંસૃતિજ્વરઃ ॥

વિકલ્પસઙ્ક્ષયાજ્ જન્તોઃ પદં તદ્ અવશિષ્યતે ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે સમસ્તકલનાન્વિતાઃ ॥

યત્ર સર્વં યતસ્ સર્વં યત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ યત્ ।
યત્ર નેદં યતો નેદં યન્ નેદં નેદૃશં ચ યત્ ॥

વિનાશિત્વાદ્ વિકલ્પિત્વાદ્ ગુણિત્વાન્ નિર્ગુણાત્મનઃ ।
યસ્ય નો સદૃશો દૃશ્યે દૃષ્ટાન્તઃ કશ્ચિદ્ એવ હિ ॥

સ્વાદની સર્વશાલીનાં દીપિકા સર્વતેજસામ્ ।
કલના સર્વકામાનાં યતશ્ ચિચ્ચન્દ્રિકોદિતા ॥

યત્સઙ્કલ્પતરોર્ બહ્વ્યસ્ સંસારફલપઙ્ક્તયઃ ।
અનારતં બહુરસા જાયન્તે ચ પતન્તિ ચ ॥

તત્ પદં સર્વસીમાન્તમ્ અવલમ્બ્ય મહામતિઃ ।
યસ્ સ્થિતસ્ સ્થિરધીસ્ તજ્જ્ઞસ્ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

વિગતસર્વસમીહિતકૌતુકસ્ સમુપશાન્તહિતાહિતકલ્પનઃ ।
સકલસંવ્યવહારસમાશયો ભવતિ મુક્તમનાઃ પુરુષોત્તમઃ ॥