મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.75

જનકસ્ સંસ્થિતો રાજ્યે વ્યવહારપરો ઽપિ સન્ ।
વિગતજ્વર એવાન્તર્ અનાકુલમતિસ્ સદા ॥

પિતામહો દિલીપસ્ તે સર્વારમ્ભપરો ઽપ્ય્ અલમ્ ।
વીતરાગતયૈવાન્તર્ બુભુજે મેદિનીં ચિરમ્ ॥

જીવન્મુક્તાકૃતિર્ નિત્યમ્ અજો રાજ્યમ્ અપાલયત્ ॥

વિચિત્રબલયુદ્ધેષુ વ્યવહારેષુ ભૂરિષુ ।
માન્ધાતા સુચિરં તિષ્ઠંસ્ ત્યક્તવાન્ ન પરં પદમ્ ॥

બડિઃ પાતાલપીઠસ્થઃ કુર્વન્ સ્વાં દિવસસ્થિતિમ્ ।
સદાત્યાગી સદાસક્તો જીવન્મુક્તપદે સ્થિતઃ ॥

નમુચિર્ દાનવાધીશો દેવદ્વન્દ્વપરસ્ સદા ।
નાનાચારવિહારેષુ ક્વચિન્ નાન્તર્ અતપ્યત ॥

વાસવાજૌ તનુત્યાગી વૃત્રો વિતતમાનસઃ ।
અન્તશ્શીતમના માની ચકાર સુરસઙ્ગરમ્ ॥

કુર્વન્ દાનવકાર્યાણિ પાતાલતલપાલકઃ ।
અનપાયં નિરાક્રોશં પ્રહ્લાદો હ્લાદમ્ આગતઃ ॥

શમ્બરૈકપરો ઽપ્ય્ અન્તશ્ શમ્બરૈકતયોદિતઃ ।
સંસારશમ્બરં રામ શમ્બરસ્ ત્યક્તવાન્ ઇદમ્ ॥

અસક્તબુદ્ધિર્ હરિણા કુર્વન્ દાનવસઙ્ગરમ્ ।
પરાં સંવિદમ્ આસાદ્ય મુસલસ્ ત્યક્તવાંસ્ તનુમ્ ॥

સર્વામરમુખં વહ્નિઃ ક્રિયાજાલપરો ઽપ્ય્ અતિ ।
યજ્ઞલક્ષ્મીં ચિરં ભોક્તું મુક્ત એવેહ તિષ્ઠતિ ॥

પીયમાનસ્ સુરૈસ્ સર્વૈસ્ સોમસ્ સમરસાશયઃ ।
ક્વચિદ્ એતિ ન સંસઙ્ગમ્ આક્રાન્તો ઽપ્ય્ અમ્બરં યથા ॥

બૃહસ્પતિર્ દેવગુરુર્ દારાર્થં ચન્દ્રયોધ્ય્ અપિ ।
આચરન્ દિવિ ચિત્રેહામુક્ત એવ વ્યવસ્થિતઃ ॥

શુક્રો ઽમ્બરતલોદ્દ્યોતી લબ્ધસર્વાર્થપાલકઃ ।
નિર્વિકારમતિઃ કાલં નયત્ય્ અસુરદૈશિકઃ ॥

જગદ્ભૂતગણાઙ્ગાનિ ચિરં સઞ્ચારયન્ન્ અપિ ।
સર્વદા સર્વસઞ્ચારી મુક્ત એવ સમીરણઃ ॥

લોકાજવઞ્જવીભાવે પ્રોદ્વેગાર્હો ઽપ્ય્ અખિન્નધીઃ ।
બ્રહ્મા સમમના રામ ક્ષપયત્ય્ આયુર્ આયતમ્ ॥

જરામરણયુદ્ધાદિદ્વન્દ્વપઞ્જરલીલયા ।
ચરતીહ ચિરં કાલં મુક્તો ઽપિ ભગવાન્ હરિઃ ॥

મુક્તેનાપિ ત્રિનેત્રેણ સૌન્દર્યતરુમઞ્જરી ।
દેહાર્ધે ધાર્યતે ગૌરી કામુકેનેવ કામુકી ॥

મુક્તયાપિ ગલે બદ્ધો ગૌર્યા ગૌરસ્ ત્રિલોચનઃ ।
સુશુદ્ધ ઇવ મુક્તાનાં ગણશ્ શશિકલામલઃ ॥

ગુહો ગહનધીર્ વીરસ્ તારકાદિરણક્રમમ્ ।
મુક્તો ઽપિ કૃતવાન્ સર્વજ્ઞાનરત્નૈકસાગરઃ ॥

ભૃઙ્ગીશો રક્તમાંસં સ્વં સ્વમાત્રે પ્રવિતીર્ણવાન્ ।
મુક્તયૈવ ધિયા રામ ધીરયા ધ્યાનધૌતયા ॥

મુનિર્ મુક્તસ્વભાવો ઽપિ જગજ્જઙ્ગલખણ્ડકમ્ ।
નારદો વિજહારેમં લીલયા કાર્યશીલયા ॥

જીવન્મુક્તમના માની વિશ્વામિત્રસ્ સ્વયં પ્રભુઃ ।
વેદોક્તાં મખનિર્માણક્રિયાં સમધિતિષ્ઠતિ ॥

ધારયત્ય્ અવનિં શેષઃ કરોત્ય્ અર્કો દિનાવલીમ્ ।
યમો યમત્વં કુરુતે જીવન્મુક્તતયૈવ હિ ॥

અન્યે ઽપ્ય્ અસ્મિંસ્ ત્રિભુવને યક્ષામરનરાસુરાઃ ।
શતશો મુક્તતાં યાતાસ્ સન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ સંસૃતૌ ॥

સંસ્થિતા વ્યવહારેષુ વિવિધાચારધારિષુ ।
અન્તરાશીતલાઃ કેચિત્ કેચિન્ મૂઢાશ્ શિલાસમાઃ ॥

પરમં બોધમ્ આસાદ્ય કેચિત્ કાનનમ્ આગતાઃ ।
યથા ભૃગુભરદ્વાજવિશ્વામિત્રસહાદયઃ ॥

કેચિત્ રાજ્યેષુ તિષ્ઠન્તિ ચ્છત્ત્રચામરમાલિતાઃ ।
યથા જનકશર્યાતિમાન્ધાતૃમગધાદયઃ ॥

કેચિદ્ વ્યોમનિ તિષ્ઠન્તિ ધિષ્ણ્યચક્રાન્તરસ્થિતાઃ ।
યથા બૃહસ્પત્યુશનશ્ચન્દ્રસૂર્યમુનીશ્વરાઃ ॥

કેચિત્ સુરપદં યાતા વિમાનાવલિમ્ આસ્થિતાઃ ।
યથાગ્નિવાયુવરુણયમતુમ્બુરુનારદાઃ ॥

કેચિત્ પાતાલકુહરે જીવન્મુક્તા વ્યવસ્થિતાઃ ।
યથા બડિસુહોત્રાન્ધપ્રહ્લાદહ્લાદપૂર્વકાઃ ॥

તિર્યગ્યોનિષ્વ્ અપિ સદા વર્તન્તે કૃતબુદ્ધયઃ ।
દેવયોનિષ્વ્ અપિ પ્રાજ્ઞ વર્તન્તે મૂર્ખબુદ્ધયઃ ॥

સર્વં સર્વેણ સર્વત્ર સર્વથા સર્વદૈવ હિ ।
સમ્ભવત્ય્ એવ સર્વાત્મન્ય્ આત્મનાત્મસ્વરૂપિણિ ॥

વિધેર્ વિચિત્રા નિયતિર્ અનન્તારમ્ભમન્થરા ।
સન્નિવેશાંશવૈચિત્ર્યાત્ સર્વં સર્વત્ર દૃશ્યતે ॥

વિધિર્ દૈવં વિભુર્ ધાતા સર્વેશશ્ શિવ ઈશ્વરઃ ।
ઇતિ નામભિર્ આત્માન્તઃ પ્રત્યક્ચેતન ઉચ્યતે ॥

અસ્ત્ય્ અવસ્તુનિ વસ્ત્વ્ અન્તઃ કાઞ્ચનં સિકતાસ્વ્ ઇવ ।
અસ્તિ વસ્તુન્ય્ અવસ્ત્વ્ અન્તર્ મલં હેમકણેષ્વ્ ઇવ ॥

અયુક્તે યુક્તતા યુક્ત્યા પ્રેક્ષ્યમાણા પ્રદૃશ્યતે ।
પાપસ્ય હિ ભયાલ્ લોકો ધર્મે રામ પ્રવર્તતે ॥

અસત્યે સત્યતા સાધો શાશ્વતી પરિલક્ષ્યતે ।
શૂન્યેન ધ્યાનયોગેન શાશ્વતં પદમ્ આપ્યતે ॥

યન્ નાસ્તિ તદ્ ઉદેત્ય્ આશુ દેશકાલવિલાસતઃ ।
શશકાશ્ શૃઙ્ગવન્તો હિ દૃશ્યન્તે શમ્બરસ્થિતૌ ॥

યે વજ્રસારાસ્ સુદૃઢા દૃશ્યન્તે તે ક્ષયં ગતાઃ ।
કલ્પસ્યાન્તે યથેન્દ્વર્કધરાબ્ધિવિબુધાદ્રયઃ ॥

ઇતિ પશ્યન્ મહાબાહો ભાવાભાવભવક્રમમ્ ।
હર્ષામર્ષવિષાદેહાસ્ સન્ત્યજ્ય સમતાં વ્રજ ॥

અસત્ સદ્ અવભાતીહ સદ્ અસચ્ ચાપિ દૃશ્યતે ।
આસ્થાનાસ્થે પરિત્યજ્ય તેનાશુ સમતાં વ્રજ ॥

મુક્તૌ રાઘવ લોકે ઽસ્મિન્ ન પ્રાપ્તિસ્ સમ્ભવત્ય્ અલમ્ ।
અપ્રવૃત્ત્યા વિવેકસ્ય મગ્ના હિ જનકોટયઃ ॥

મુક્તૌ રાઘવ લોકે ઽસ્મિન્ પ્રાપ્તિર્ અસ્તિ સદૈવ હિ ।
પ્રવૃત્ત્યા હિ વિવેકસ્ય મુક્તાશ્ ચ જનકોટયઃ ॥

પ્રવિવેકાવિવેકાભ્યાં સુલભાલભ્યતાં ગતા ।
મુક્તિર્ મનઃક્ષયપ્રાપ્ત્યા વિવેકં તેન દીપય ॥

આત્માવલોકને યત્નઃ કર્તવ્યો ભૂતિમ્ ઇચ્છતા ।
સર્વદુઃખશિરશ્છેદ આત્માલોકેન જાયતે ॥

નીરાગા નિરુપાસઙ્ગા જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ ।
સમ્ભવન્તીહ બહવસ્ સુહોત્રજનકા ઇવ ॥

તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ વૈ રામ વિવેકોદિતધીરધીઃ ।
જીવન્મુક્તો વિહર ભોસ્ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ॥

દ્વિવિધા મુક્તતા લોકે વિદ્યતે દેહધારિણામ્ ।
સદેહૈકા વિદેહાન્યા વિભાગો ઽયં તયોશ્ શૃણુ ॥

અસંસઙ્ગાત્ પદાર્થાનાં મનશ્શાન્તિર્ હિ મુક્તતા ।
સત્ય્ અસત્ય્ અપિ દેહે સા સમ્ભવત્ય્ અનઘાકૃતે ॥

સ્નેહસઙ્ક્ષયમ્ એવાઙ્ગ વિદુઃ કૈવલ્યમ્ ઉત્તમાઃ ।
તત્ સમ્ભવતિ દેહસ્ય ભાવે ચાભાવ એવ ચ ॥

યો જીવતિ ગતસ્નેહં સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ।
સસ્નેહજીવિતો બદ્ધો મુક્ત એવ તૃતીયકઃ ॥

યત્નો યત્નેન કર્તવ્યો મોક્ષાર્થં યુક્તિપૂર્વકમ્ ।
યત્નયુક્તિવિહીનસ્ય ગોષ્પદં દુસ્તરં ભવેત્ ॥

ન ત્વ્ અનધ્યવસાયસ્ય દુઃખાય વિપુલાત્મને ।
આત્મા પરવશઃ કાર્યો મોહમ્ આશ્રિત્ય કેવલમ્ ॥

સુમહદ્ ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય મનસા વ્યવસાયિના ।
વિચારયાત્મનાત્માનમ્ આત્મનશ્ ચિરસિદ્ધયે ॥

વિતતાધ્યવસાયસ્ય જગદ્ ભવતિ ગોષ્પદમ્ ।
વિહતાધ્યવસાયસ્ય ગોષ્પદં વૈ જગદ્ ભવેત્ ॥

યદ્ ઉપગતસ્ સુગતઃ પરં પ્રધાનં યદ્ ઉપગતો ધ્રુવતાં નૃપશ્ ચ કશ્ચિત્ ।
યદ્ ઉપગતાઃ પદમ્ ઉત્તમં મહાન્તઃ પ્રયતનકર્મતરોર્ મહાફલં તત્ ॥