Mokṣopāya · Chapter 5.67

evaṃ tau kuśalapraśnaṃ kṛtavantau parasparam /
kālenāsādya vimalaṃ jñānaṃ mokṣaṃ tato gatau //

ato vacmi mahābāho yathā jñānetarā gatiḥ /
nāsti saṃsārataraṇe pāśabaddhasya cetasaḥ //

idaṃ bhavyamater duḥkham anantam api pelavam /
kukhagasyātaro 'mbhodhis sarpārer goṣpadāyate //

dehātītā mahātmānaś cinmātre svātmani sthitāḥ /
dūrad dehaṃ hasanti svaṃ prekṣyārko janatām iva //

dehe duḥkhini saṅkṣubdhe kā naḥ kṣatir upasthitā /
rathe vidhurite bhagne sāratheḥ keva khaṇḍanā //

manasi kṣubdhatāṃ yāte cittvasyāṅga kim āgatam /
taraṅge rajasā mlāne vaiparītyaṃ kim ambudheḥ //

ke bhavanty ayasāṃ haṃsāḥ payasām upalāś ca ke /
kāś śilāḥ kila dārūṇāṃ ke bhogāḥ paramātmanaḥ //

sambandhaḥ ka ivāgrāśāśailāparasamudrayoḥ /
antare dūrasambādhe kaś ca cittattvabandhayoḥ //

apy utsaṅgohyamānāni kāṣṭhāni saridambhasām /
kāni nāma bhavantīha śarīrāṇi tathātmanaḥ //

saṅghaṭṭāt kāṣṭhapayasāṃ yathottuṅgāḥ kaṇādayaḥ /
dehātmanos samāyogāt tathaitāś cittavṛttayaḥ //

sambandhād dārupayasāṃ pratibimbāni dārutaḥ /
yathā payasi lakṣyante śarīrāṇi tathātmani //

yathā darpaṇavāryādau pratibimbāni vastutaḥ /
nāsatyāni na satyāni śarīrāṇi tathātmani //

dāruvāryupalāsphoṭe duḥkhitā na yathā kvacit /
saṃyukteṣu viyukteṣu na tathā pañcasu kṣatiḥ //

dārusaṃvellitāt toyāt kampaśabdādayo yathā /
prajāyante tathaivāsmād dehāc citparibodhitāt //

na buddhajaḍayor etās saṃvidaś ciccharīrayoḥ /
etā hy ajñānamātrasya tasmin naṣṭe tad eva tāḥ //

yathā na kasyacid dāruvāriśleṣe 'nubhūtayaḥ /
tathā na kasyacid dehadehisaṅge 'nubhūtayaḥ //

ajñasyāyaṃ yathā dṛṣṭas saṃsāras satyatāṃ gataḥ /
tajjñasyāyaṃ tathā naṣṭas saṃsāro 'satyatāṃ gataḥ //

antassaṅgavihīnās te yathā snehā dṛṣattale /
tathāsaktamanovṛttau bāhyābhogānubhūtayaḥ //

antassaṅgena rahito yadvat salilakāṣṭhayoḥ /
sambandhas tadvad evāntar asaṅgo dehadehinoḥ //

antassaṅgena rahitas sambandho jalakāṣṭhayoḥ /
jñadehadehinoś caiva pratibimbāmbhasos tathā //

sthitā sarvatra saṃvittiś śuddhā saṃvedyavarjitā /
dvitvopalāñchitā tv anyā dussaṃvittir na vidyate //

aduḥkham eti duḥkhatvam antassaṃvedanāt sphuṭam /
sthāṇur bhavati vetālo vetālatvena bhāvitaḥ //

asambandho hi sambandho bhavaty antarviniścayāt /
svapnāṅganāsuratavat sthāṇuvetālabhaṅgavat //

asatprāyo hi sambandho yathā salilakāṣṭhayoḥ /
tathaiva mithyā sambandhaś śarīraparamātmanoḥ //

antassaṅgaṃ vinā nāmbu kāṣṭhāghātaiḥ pramuhyate /
ātmāntassaṅgarahito dehaduḥkhair na dahyate //

dehabhāvanayaivātmā dehaduḥkhavaśe sthitaḥ /
tattyāgena tato mukto bhavatīti vidur budhāḥ //

antassaṅgavihīnatvād duḥkhavanty aṅga no yathā /
pattrāmbūpaladārūṇi śliṣṭāny api parasparam //

antassaṅgena rahitā yānti nirduḥkhatāṃ parām /
śliṣṭā api tathaivātmā dehendriyamanāṃsy alam //

antassaṅgo hi saṃsāre sarveṣāṃ nāma dehinām /
jarāmaraṇamohānāṃ tarūṇāṃ bījakāraṇam //

antassaṃsaṅgavāñ jantur magnas saṃsārasāgare /
antassaṃsaṅgamuktas tu tīrṇas saṃsārasāgarāt //

antassaṃsaṅgavac cittaṃ śataśākham ihocyate /
antassaṃsaṅgarahitaṃ vilīnaṃ cittam ucyate //

bhagnasphaṭikavad viddhi manas saktam apāvanam /
abhagnasphaṭikābhāsam asaktaṃ viddhi vai manaḥ //

asaktaṃ nirmalaṃ cittaṃ muktaṃ saṃsāry api sphuṭam /
saktaṃ tu dīrghatapasā yuktam apy atibandhavat //

antassaktaṃ mano baddhaṃ muktaṃ saktivivarjitam /
antassaṃsaktir evaikaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ //

antassaṃsaktimuktasya kurvato 'pi na kartṛtā /
sukhaduḥkhavati svapne sambhramonmukhatā yathā //

citte kartari kartṛtvam adehasyāpi vidyate /
svapnādāv iva vikṣubdhasukhaduḥkhadaśāmayam //

akartari manasy antar akartṛtvaṃ sphuṭaṃ bhavet /
śūnyacitto hi puruṣaḥ kurvann api na cetati //

cetasā kṛtam āpnoṣi cetasā na kṛtaṃ na tu /
na kvacit kāraṇaṃ deho na cittam api kartṛ vai //

asaṃsaktam akartr eva kurvad eva mano viduḥ /
na karmaphalabhoktṛtvam asaktaṃ pratipadyate //

brahmahatyāśvamedhābhyām asaṃsakto na lipyate /
dūrasthakāntāsaṃsaktamanāḥ kāryair ivāgragaiḥ //

antassaṃsaktinirmukto jīvo madhuravṛttimān /
bahiḥ kurvann akurvan vā kartā bhoktā na hi kvacit //

antassaṃsaktimuktaṃ yan manas syāt tad akartṛkam /
tad viyuktaṃ praśāntaṃ tat tad yuktaṃ tad alepakam //

tat syāt sarvapadārthānāṃ śliṣṭānāṃ niścitaṃ bahiḥ /
sarvaduḥkhakarīṃ krūrām antassaktiṃ vivarjayet //

virahitam alam antassaṅgadoṣeṇa cetaś śamam upagatam ādyaṃ vyomavan nirmalābham /
sakalakalanamuktenātmanaikatvam eti sthiram alinibham ambho vāriṇīvālinīle //