મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.67

એવં તૌ કુશલપ્રશ્નં કૃતવન્તૌ પરસ્પરમ્ ।
કાલેનાસાદ્ય વિમલં જ્ઞાનં મોક્ષં તતો ગતૌ ॥

અતો વચ્મિ મહાબાહો યથા જ્ઞાનેતરા ગતિઃ ।
નાસ્તિ સંસારતરણે પાશબદ્ધસ્ય ચેતસઃ ॥

ઇદં ભવ્યમતેર્ દુઃખમ્ અનન્તમ્ અપિ પેલવમ્ ।
કુખગસ્યાતરો ઽમ્ભોધિસ્ સર્પારેર્ ગોષ્પદાયતે ॥

દેહાતીતા મહાત્માનશ્ ચિન્માત્રે સ્વાત્મનિ સ્થિતાઃ ।
દૂરદ્ દેહં હસન્તિ સ્વં પ્રેક્ષ્યાર્કો જનતામ્ ઇવ ॥

દેહે દુઃખિનિ સઙ્ક્ષુબ્ધે કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા ।
રથે વિધુરિતે ભગ્ને સારથેઃ કેવ ખણ્ડના ॥

મનસિ ક્ષુબ્ધતાં યાતે ચિત્ત્વસ્યાઙ્ગ કિમ્ આગતમ્ ।
તરઙ્ગે રજસા મ્લાને વૈપરીત્યં કિમ્ અમ્બુધેઃ ॥

કે ભવન્ત્ય્ અયસાં હંસાઃ પયસામ્ ઉપલાશ્ ચ કે ।
કાશ્ શિલાઃ કિલ દારૂણાં કે ભોગાઃ પરમાત્મનઃ ॥

સમ્બન્ધઃ ક ઇવાગ્રાશાશૈલાપરસમુદ્રયોઃ ।
અન્તરે દૂરસમ્બાધે કશ્ ચ ચિત્તત્ત્વબન્ધયોઃ ॥

અપ્ય્ ઉત્સઙ્ગોહ્યમાનાનિ કાષ્ઠાનિ સરિદમ્ભસામ્ ।
કાનિ નામ ભવન્તીહ શરીરાણિ તથાત્મનઃ ॥

સઙ્ઘટ્ટાત્ કાષ્ઠપયસાં યથોત્તુઙ્ગાઃ કણાદયઃ ।
દેહાત્મનોસ્ સમાયોગાત્ તથૈતાશ્ ચિત્તવૃત્તયઃ ॥

સમ્બન્ધાદ્ દારુપયસાં પ્રતિબિમ્બાનિ દારુતઃ ।
યથા પયસિ લક્ષ્યન્તે શરીરાણિ તથાત્મનિ ॥

યથા દર્પણવાર્યાદૌ પ્રતિબિમ્બાનિ વસ્તુતઃ ।
નાસત્યાનિ ન સત્યાનિ શરીરાણિ તથાત્મનિ ॥

દારુવાર્યુપલાસ્ફોટે દુઃખિતા ન યથા ક્વચિત્ ।
સંયુક્તેષુ વિયુક્તેષુ ન તથા પઞ્ચસુ ક્ષતિઃ ॥

દારુસંવેલ્લિતાત્ તોયાત્ કમ્પશબ્દાદયો યથા ।
પ્રજાયન્તે તથૈવાસ્માદ્ દેહાચ્ ચિત્પરિબોધિતાત્ ॥

ન બુદ્ધજડયોર્ એતાસ્ સંવિદશ્ ચિચ્છરીરયોઃ ।
એતા હ્ય્ અજ્ઞાનમાત્રસ્ય તસ્મિન્ નષ્ટે તદ્ એવ તાઃ ॥

યથા ન કસ્યચિદ્ દારુવારિશ્લેષે ઽનુભૂતયઃ ।
તથા ન કસ્યચિદ્ દેહદેહિસઙ્ગે ઽનુભૂતયઃ ॥

અજ્ઞસ્યાયં યથા દૃષ્ટસ્ સંસારસ્ સત્યતાં ગતઃ ।
તજ્જ્ઞસ્યાયં તથા નષ્ટસ્ સંસારો ઽસત્યતાં ગતઃ ॥

અન્તસ્સઙ્ગવિહીનાસ્ તે યથા સ્નેહા દૃષત્તલે ।
તથાસક્તમનોવૃત્તૌ બાહ્યાભોગાનુભૂતયઃ ॥

અન્તસ્સઙ્ગેન રહિતો યદ્વત્ સલિલકાષ્ઠયોઃ ।
સમ્બન્ધસ્ તદ્વદ્ એવાન્તર્ અસઙ્ગો દેહદેહિનોઃ ॥

અન્તસ્સઙ્ગેન રહિતસ્ સમ્બન્ધો જલકાષ્ઠયોઃ ।
જ્ઞદેહદેહિનોશ્ ચૈવ પ્રતિબિમ્બામ્ભસોસ્ તથા ॥

સ્થિતા સર્વત્ર સંવિત્તિશ્ શુદ્ધા સંવેદ્યવર્જિતા ।
દ્વિત્વોપલાઞ્છિતા ત્વ્ અન્યા દુસ્સંવિત્તિર્ ન વિદ્યતે ॥

અદુઃખમ્ એતિ દુઃખત્વમ્ અન્તસ્સંવેદનાત્ સ્ફુટમ્ ।
સ્થાણુર્ ભવતિ વેતાલો વેતાલત્વેન ભાવિતઃ ॥

અસમ્બન્ધો હિ સમ્બન્ધો ભવત્ય્ અન્તર્વિનિશ્ચયાત્ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાસુરતવત્ સ્થાણુવેતાલભઙ્ગવત્ ॥

અસત્પ્રાયો હિ સમ્બન્ધો યથા સલિલકાષ્ઠયોઃ ।
તથૈવ મિથ્યા સમ્બન્ધશ્ શરીરપરમાત્મનોઃ ॥

અન્તસ્સઙ્ગં વિના નામ્બુ કાષ્ઠાઘાતૈઃ પ્રમુહ્યતે ।
આત્માન્તસ્સઙ્ગરહિતો દેહદુઃખૈર્ ન દહ્યતે ॥

દેહભાવનયૈવાત્મા દેહદુઃખવશે સ્થિતઃ ।
તત્ત્યાગેન તતો મુક્તો ભવતીતિ વિદુર્ બુધાઃ ॥

અન્તસ્સઙ્ગવિહીનત્વાદ્ દુઃખવન્ત્ય્ અઙ્ગ નો યથા ।
પત્ત્રામ્બૂપલદારૂણિ શ્લિષ્ટાન્ય્ અપિ પરસ્પરમ્ ॥

અન્તસ્સઙ્ગેન રહિતા યાન્તિ નિર્દુઃખતાં પરામ્ ।
શ્લિષ્ટા અપિ તથૈવાત્મા દેહેન્દ્રિયમનાંસ્ય્ અલમ્ ॥

અન્તસ્સઙ્ગો હિ સંસારે સર્વેષાં નામ દેહિનામ્ ।
જરામરણમોહાનાં તરૂણાં બીજકારણમ્ ॥

અન્તસ્સંસઙ્ગવાઞ્ જન્તુર્ મગ્નસ્ સંસારસાગરે ।
અન્તસ્સંસઙ્ગમુક્તસ્ તુ તીર્ણસ્ સંસારસાગરાત્ ॥

અન્તસ્સંસઙ્ગવચ્ ચિત્તં શતશાખમ્ ઇહોચ્યતે ।
અન્તસ્સંસઙ્ગરહિતં વિલીનં ચિત્તમ્ ઉચ્યતે ॥

ભગ્નસ્ફટિકવદ્ વિદ્ધિ મનસ્ સક્તમ્ અપાવનમ્ ।
અભગ્નસ્ફટિકાભાસમ્ અસક્તં વિદ્ધિ વૈ મનઃ ॥

અસક્તં નિર્મલં ચિત્તં મુક્તં સંસાર્ય્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
સક્તં તુ દીર્ઘતપસા યુક્તમ્ અપ્ય્ અતિબન્ધવત્ ॥

અન્તસ્સક્તં મનો બદ્ધં મુક્તં સક્તિવિવર્જિતમ્ ।
અન્તસ્સંસક્તિર્ એવૈકં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ ॥

અન્તસ્સંસક્તિમુક્તસ્ય કુર્વતો ઽપિ ન કર્તૃતા ।
સુખદુઃખવતિ સ્વપ્ને સમ્ભ્રમોન્મુખતા યથા ॥

ચિત્તે કર્તરિ કર્તૃત્વમ્ અદેહસ્યાપિ વિદ્યતે ।
સ્વપ્નાદાવ્ ઇવ વિક્ષુબ્ધસુખદુઃખદશામયમ્ ॥

અકર્તરિ મનસ્ય્ અન્તર્ અકર્તૃત્વં સ્ફુટં ભવેત્ ।
શૂન્યચિત્તો હિ પુરુષઃ કુર્વન્ન્ અપિ ન ચેતતિ ॥

ચેતસા કૃતમ્ આપ્નોષિ ચેતસા ન કૃતં ન તુ ।
ન ક્વચિત્ કારણં દેહો ન ચિત્તમ્ અપિ કર્તૃ વૈ ॥

અસંસક્તમ્ અકર્ત્ર્ એવ કુર્વદ્ એવ મનો વિદુઃ ।
ન કર્મફલભોક્તૃત્વમ્ અસક્તં પ્રતિપદ્યતે ॥

બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યામ્ અસંસક્તો ન લિપ્યતે ।
દૂરસ્થકાન્તાસંસક્તમનાઃ કાર્યૈર્ ઇવાગ્રગૈઃ ॥

અન્તસ્સંસક્તિનિર્મુક્તો જીવો મધુરવૃત્તિમાન્ ।
બહિઃ કુર્વન્ન્ અકુર્વન્ વા કર્તા ભોક્તા ન હિ ક્વચિત્ ॥

અન્તસ્સંસક્તિમુક્તં યન્ મનસ્ સ્યાત્ તદ્ અકર્તૃકમ્ ।
તદ્ વિયુક્તં પ્રશાન્તં તત્ તદ્ યુક્તં તદ્ અલેપકમ્ ॥

તત્ સ્યાત્ સર્વપદાર્થાનાં શ્લિષ્ટાનાં નિશ્ચિતં બહિઃ ।
સર્વદુઃખકરીં ક્રૂરામ્ અન્તસ્સક્તિં વિવર્જયેત્ ॥

વિરહિતમ્ અલમ્ અન્તસ્સઙ્ગદોષેણ ચેતશ્ શમમ્ ઉપગતમ્ આદ્યં વ્યોમવન્ નિર્મલાભમ્ ।
સકલકલનમુક્તેનાત્મનૈકત્વમ્ એતિ સ્થિરમ્ અલિનિભમ્ અમ્ભો વારિણીવાલિનીલે ॥