મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.54

ઇતિ નિર્ણીય તતયા ધિયા ધવલયા મુનિઃ ।
બદ્ધપદ્માસનસ્ તસ્થાવ્ અર્ધોન્મીલિતલોચનઃ ॥

ઓઙ્કારમ્ અકરોત્ તારસ્વરમ્ ઊર્ધ્વગતધ્વનિમ્ ।
સમ્યગાહતલાઙ્ગૂલં ઘણ્ટાકુમ્ભમ્ ઇવારવમ્ ॥

ઓમુચ્ચારયતસ્ તસ્ય સંવિત્તત્ત્વે તદુન્મુખે ।
યાવદોઙ્કારમ્ ઊર્ધ્વસ્થે વિતતે વિમલાત્મનિ ॥

સાર્ધત્ર્યંશાત્મમાત્રસ્ય પ્રથમે ઽંશે સ્ફુટારવે ।
પ્રણવસ્ય મનાક્ક્ષુબ્ધપ્રાણારણિતદેહકે ॥

રેચકાખ્યો ઽખિલં કાયં પ્રાણનિષ્ક્રમણક્રમઃ ।
રિક્તીચકાર પીતામ્બુર્ અગસ્ત્ય ઇવ સાગરમ્ ॥

અતિષ્ઠત્ પ્રાણપવનશ્ ચિદ્રસાપૂરિતે ઽમ્બરે ।
ત્યક્તદેહઃ પરિત્યક્તનીડઃ ખગ ઇવામ્બરે ॥

હૃદયાગ્નિર્ જ્વલઞ્ જ્વાલી દદાહ મલિનં વપુઃ ।
ઉત્પાતપવનોચ્છૂનો દાવશ્ શુષ્કમ્ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

યાવદિચ્છમ્ અવસ્થૈષા પ્રણવપ્રથમે ક્રમે ।
બભૂવ ન હઠાદ્ એવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ ॥

અથેતરાંશાવસરે પ્રણવસ્ય સમસ્થિતૌ ।
નિસ્સ્પન્દકુમ્ભકો નામ પ્રાણાનામ્ અભવત્ ક્રમઃ ॥

ન બહિર્ નાન્તરે નાધો નોર્ધ્વે નાશાસુ તત્ર તે ।
સઙ્ક્ષોભમ્ અગમન્ પ્રાણા અર્ધસંસ્તમ્ભિતા ઇવ ॥

દગ્ધદેહપુરો વહ્નિશ્ શશામાશનિવત્ ક્ષણાત્ ।
અદૃશ્યત સિતં ભસ્મ શારીરં હિમપાણ્ડુરમ્ ॥

યત્ર કર્પૂરશય્યાયાં સુપ્તાનીવ સુખોચિતમ્ ।
શરીરાસ્થીનિ લક્ષ્યન્તે નિસ્સ્પન્દાનિ સિતાનિ ચ ॥

તદ્ ભસ્મ પવનાધૂતં સાસ્થિ વાયુર્ અયોજયત્ ।
સ્વદેહે ભૃશમ્ ઉચ્છૂને ત્રિનેત્રવ્રતવાન્ ઇવ ॥

તચ્ ચણ્ડપવનોદ્ધૂતમ્ આવૃત્ય ગગનં ક્ષણાત્ ।
શરદીવાભ્રમિહિકા ક્વાપિ ભસ્માસ્થિમદ્ યયૌ ॥

યાવદિચ્છમ્ અવસ્થૈષા પ્રણવસ્યાપરે ક્રમે ।
બભૂવ ન હઠાદ્ એવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ ॥

તતસ્ તૃતીયાવસરે પ્રણવસ્યોપશાન્તિદે ।
પૂરણાત્ પૂરકો નામ પ્રાણાનામ્ અભવત્ ક્રમઃ ॥

અસ્મિન્ન્ અવસરે પ્રાણાશ્ ચેતનામૃતમધ્યગાઃ ।
વ્યોમ્નિ શીતલતામ્ ઈયુર્ હિમસંસ્પર્શસુન્દરીમ્ ॥

ક્રમાદ્ ગગનમધ્યસ્થાશ્ ચન્દ્રમણ્ડલતાં યયુઃ ।
ધૂમા ગગનકોશસ્થાશ્ શીતલામ્બુદતામ્ ઇવ ॥

કલાકલાપસમ્પૂર્ણે તે તસ્મિંશ્ ચન્દ્રમણ્ડલે ।
પુણ્યરાશાવ્ ઇવાપૂર્ણે રસાયનમહાર્ણવે ॥

રસાયનમહાધારાસ્ સમ્પન્નાઃ પ્રાણવાયવઃ ।
મણિયષ્ટિસમાકારા જલેષ્વ્ ઇન્દોર્ ઇવાંશવઃ ॥

સા પપાતામ્બરાદ્ ધારા શેષે શારીરભસ્મનિ ।
રાસાયની હરશિરઃપતિતેવ સુરાપગા ॥

ઉદભૂદ્ ઇન્દુબિમ્બાભં ચતુર્બાહુવપુસ્ તયા ।
પ્રસ્ફુરન્મન્દરાદ્ અબ્ધેઃ પારિજાત ઇવ દ્રુમઃ ॥

ઉદ્દાલકશરીરં તન્ નારાયણતયોદિતમ્ ।
પ્રફુલ્તચૂતવત્ કાન્તમ્ આબભૌ દીપ્તિસુન્દરમ્ ॥

રસાયનમયાઃ પ્રાણાસ્ તચ્છરીરમ્ અપૂરયન્ ।
સરિદોઘા ઇવ સરો વૃક્ષં મધુરસા ઇવ ॥

અન્તઃ કુણ્ડલિનીં પ્રાણાઃ પૂરયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ ।
વક્રાનુવક્રપ્રસૃતાસ્ સરાંસીવ સરિત્સ્ખદામ્ ॥

પ્રકૃતિસ્થં બભૂવાસ્ય તચ્ છરીરં દ્વિજન્મનઃ ।
પ્રાવૃટ્સંરમ્ભવિગમે ધૌતં તલમ્ ઇવાવનેઃ ॥

અથ પદ્માસનગતઃ કૃત્વા દેહે સ્થિતિં દૃઢામ્ ।
આલાન ઇવ માતઙ્ગં નિબધ્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ॥

નિર્વિકલ્પસમાધ્યર્થં વ્યવસાયમ્ ઉપાદદે ।
સ્વભાવં સ્વચ્છતાં નેતું શરત્કાલ ઇવામલઃ ॥

સ્વસ્વાન્તવાતહરિણમ્ આશાદિગ્ગણગામિનમ્ ।
ચિન્તયા હૃદયં નિન્યે દૂરાદ્ રજ્જ્વેવ કીલકમ્ ॥

ધાવમાનમ્ અધો મત્તં ચિત્તમ્ આબિલમ્ આકુલમ્ ।
બલાત્ સંરોધયામ્ આસ સેતુર્ જલમ્ ઇવ દ્રુતમ્ ॥

ન્યમીમિલદ્ દૃશાવ્ અર્ધં પરિપક્ષ્મલપક્ષ્મકે ।
નિસ્સ્પન્દતારામધુપે સન્ધ્યાકાલ ઇવામ્બુજે ॥

સોમ્યતામ્ અનયન્ મૌની પ્રાણાપાનજવં મુખે ।
શ્વસનં શ્રેયસે દેશે પ્રશસ્તસ્ સમયો યથા ॥

તિલેભ્ય ઇવ તૈલાનિ પૃથક્ ચક્રે પ્રયત્નતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ ગોપયન્ ॥

બાહ્યાન્ સ્પર્શાન્ અશેષેણ જહૌ દૂરે શનૈર્ અરીન્ ।
સહસા કુણ્ડકચ્છન્નો મણિર્ દૂરં ત્વિષો યથા ॥

વિલીનાન્ આન્તરાંશ્ ચક્રે સ્પર્શાન્ ઉજ્ઝિતદર્શનાન્ ।
રસાન્ વિટપકોશસ્થાન્ માર્ગશીર્ષ ઇવ દ્રુમઃ ॥

રુરોધ ગુદસઙ્કોચાન્ નવદ્વારાનિલાન્ અથ ।
મુખસંસ્થગનાત્ કુમ્ભરન્ધ્રકોશાન્ ઇવેતરાન્ ॥

આત્મરત્નપ્રકાશાઢ્યાં સ્પષ્ટાં કુસુમલાઞ્છિતામ્ ।
દધાર કન્ધરાં ધીરાં મેરુશ્ શૃઙ્ગશિખામ્ ઇવ ॥

દધાર હૃદયાકાશે મનસ્ સંયમમ્ આગતમ્ ।
વિન્ધ્યખાત ઇવોન્મત્તં ગજં યુક્તિવશીકૃતમ્ ॥

શરન્નભોવદ્ આસાદ્ય નિર્મલામ્ અતિસોમ્યતામ્ ।
જહાર પરિપૂર્ણાબ્ધેર્ મેરોશ્ ચાતરલાં શ્રિયમ્ ॥

દુધાવાથ વિકલ્પૌઘાન્ પ્રતિભાસમ્ ઉપેયુષઃ ।
પુરઃપરિસ્ફુરદ્રૂપાન્ મષકાન્ ઇવ મારુતઃ ॥

આગચ્છતો યથાકામં પ્રતિભાસાન્ પુનઃ પુનઃ ।
અચ્છિનન્ મનસા શૂરઃ ખડ્ગેનેવ રણે શરાન્ ॥

વિકલ્પૌઘે પરાલૂને સો ઽપશ્યદ્ ધૃદયામ્બરે ।
તમશ્ છન્નવિવેકાર્કં લોલકજ્જલમેચકમ્ ॥

તદ્ અપ્ય્ ઉત્સારયામ્ આસ સમ્યક્ સ્વાન્તવિવસ્વતા ।
સમ્યગ્જ્ઞાનોદિતેનાશુ પવનેનેવ કજ્જલમ્ ॥

તમસ્ય્ ઉપરતે કાન્તં તેજઃપુઞ્જં દદર્શ સઃ ।
શાર્વરે તિમિરે શાન્તે પ્રાતસ્ સાન્ધ્યમ્ ઇવામ્બુદમ્ ॥

તં લુલાવ સ્થલાબ્જાનાં વનં બાલ ઇવ દ્વિપઃ ।
અપિબચ્ ચાપ્ય્ અસૃક્પૂરં વેતાલ ઇવ વેગતઃ ॥

તેજસ્ય્ ઉપરતે તસ્ય ઘૂર્ણમાનં મનો મુનેઃ ।
નિશાબ્જવદ્ અગાન્ નિદ્રાં લોલં ક્ષીવવદ્ એવ વા ॥

મેઘમાલાં ઇવ મરુદ્ બાલો નીલાબ્જિનીમ્ ઇવ ।
યામિનીમ્ ઇવ તીક્ષ્ણાંશુસ્ તામ્ અપ્ય્ આશુ લુલાવ સઃ ॥

નિદ્રાવ્યુપશમે તસ્ય ભાવયામ્ આસ તન્ મનઃ ।
વ્યોમ શ્યામલદૃગ્ જન્તુર્ નભસીવ શિખણ્ડકમ્ ॥

પયોદ ઇવ તાપિઞ્છં નીહારમ્ ઇવ મારુતઃ ।
તમો દીપ ઇવાચ્છાત્મા તદ્ અપ્ય્ આશુ મમાર્જ સઃ ॥

વ્યોમસંવિદિ ભગ્નાયાં મૂઢં તસ્યાભવન્ મનઃ ।
નિદ્રાયાં પ્રવિલીનાયાં મૈરેયમદવાન્ ઇવ ॥

મોહમ્ અપ્ય્ એષ મનસસ્ તં મમાર્જ મહાશયઃ ।
યામિનીજનિતં જાડ્યં ભુવનાદ્ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥

તતસ્ તેજસ્તમોનિદ્રામોહાદિપરિવર્જિતમ્ ।
કામ્ અપ્ય્ અવસ્થામ્ આસાદ્ય વિશશ્રામ મનઃ ક્ષણમ્ ॥

વિશ્રમ્યાશુ પપાતાઙ્ગસંવિદં ચિત્સ્વરૂપિણીમ્ ।
સેતુરુદ્ધં સરોવારિ પ્રતીપં સ્વમ્ ઇવાસ્પદમ્ ॥

ચિરાનુસન્ધાનવશાત્ સ્વદનાચ્ ચ સ્વસંવિદઃ ।
તતશ્ ચિન્મયતામ્ આગાદ્ ધેમ નૂપુરતામ્ ઇવ ॥

ચિત્તત્વમ્ અથ સન્ત્યજ્ય ચિત્તં ચિત્ત્વં તતં ગતં ।
અન્યદ્ એવ બભૂવાશુ પઙ્કઃ કુમ્ભસ્થિતાવ્ ઇવ ॥

ચેત્યં સન્ત્યજ્ય ચિચ્ છુદ્ધા ચિત્સામાન્યમ્ અથાયયૌ ।
ત્યક્તવીચ્યાદિભેદે ઽબ્ધૌ વાર્સામાન્યમ્ ઇવૈકધીઃ ॥

ત્યક્તભૂતૌઘમનનં તતો વિશ્વમ્ભરં બૃહત્ ।
ચિદાકાશં તતં શુદ્ધં સો ઽભવદ્ બોધિમ્ આગતઃ ॥

તત્ર પ્રાપ મહાનન્દં દૃશ્યદર્શનવર્જિતમ્ ।
અનન્તમ્ ઉત્તમાસ્વાદં રસાયનમ્ ઇવાર્ણવમ્ ॥

શરીરાત્ સમતીતો ઽસૌ કામ્ અપ્ય્ અવનિમ્ આગતઃ ।
સત્તાસામાન્યરૂપાત્મા બભૂવાનન્દસાગરઃ ॥

દ્વિજચેતનહંસો ઽસાવ્ આનન્દસરસિ સ્થિરે ।
અતિષ્ઠચ્ છરદચ્છે ખે કલાપૂર્ણ ઇવોડુપઃ ॥

બભૂવાવાતદીપાભો લિપિકર્માર્પિતોપમઃ ।
વીતવેલામ્બુધિપ્રખ્યો વૃષ્ટમૂકામ્બુદસ્થિતિઃ ॥

અથૈતસ્મિન્ મહાલોકે તિષ્ઠન્ન્ ઉદ્દાલકશ્ ચિરમ્ ।
અપશ્યદ્ વ્યોમગાન્ સિદ્ધાન્ અમરાન્ ઇવ ભૂરિશઃ ॥

આગતાનિ વિચિત્રાણિ સિદ્ધજાલાનિ ચાભિતઃ ।
શક્રાર્કપદદાતૄણિ નીરન્ધ્રાણ્ય્ અપ્સરોગણૈઃ ॥

તાનિ નાદરયાં ચક્રે સિદ્ધવૃન્દાનિ સ દ્વિજઃ ।
ગમ્ભીરમતિર્ અક્ષુબ્ધો વિલાસાન્ ઇવ શૈશવાન્ ॥

સિદ્ધસાર્થમ્ અનાદૃત્ય તસ્મિન્ સ્વાનન્દમન્દિરે ।
અતિષ્ઠદ્ અથ ષણ્માસાન્ દિક્તટે ઽર્ક ઇવોત્તરે ॥

જીવન્મુક્તપદં તત્ તદ્ યત્ સ સમ્પ્રાપ્તવાન્ દ્વિજઃ ।
તત્ર સિદ્ધાસ્ સુરાસ્ સાધ્યાસ્ સ્થિતા બ્રહ્મહરાદયઃ ॥

આનન્દપરિણામિત્વાદ્ અનાનન્દપદં ગતાઃ ।
નાનન્દે ન નિરાનન્દે તતસ્ તત્સંવિદ્ આબભૌ ॥

ક્ષણં વર્ષસહસ્રં વા તત્ર લબ્ધ્વા સ્થિતિં મનઃ ।
રતિમ્ એતિ ન ભોગૌઘે દૃષ્ટસ્વર્ગ ઇવાવનૌ ॥

તત્ પદં સા ગતિશ્ શાન્તા તચ્ છ્રેયશ્ શાશ્વતં શિવમ્ ।
તત્ર વિશ્રાન્તિમ્ આપ્તસ્ય ન ભૂયો જાયતે શ્રમઃ ॥

તત્ પદં સાધવઃ પ્રાપ્ય દૃશ્યદૃષ્ટિમ્ ઇમાં પુનઃ ।
ન યાન્તિ ખદિરોદ્યાનં લબ્ધચૈત્રરથા ઇવ ॥

તાં મહાનન્દપદવીં ચિત્તાન્ય્ આસાદ્ય દેહિનામ્ ।
દૃશ્યં ન બહુ મન્યન્તે રાજાનો દીનતામ્ ઇવ ॥

ચેતસ્ તત્પદવિશ્રાન્તં બુદ્ધં દૃશ્યદશાં પ્રતિ ।
કદર્થાદ્ બોધમ્ આયાતિ ન યાત્ય્ એવાથ વાનઘ ॥

ઉદ્દાલકો ઽથ ષણ્માસાન્ દૂરોત્સારિતસિદ્ધભૂઃ ।
ઉષિત્વોન્મિષતો ઽમ્ભોદકોશાદ્ અર્કો મધાવ્ ઇવ ॥

દદર્શ સમ્પ્રબુદ્ધાત્મા પુનઃ પરમતેજસઃ ।
પ્રણામલાલસાન્ સિદ્ધાંશ્ ચન્દ્રબિમ્બવપુર્ધરાન્ ॥

રમણીર્ ગૌરમન્દારરેણ્વભ્રામલચામરાઃ ।
સ્ફુરત્પતાકાપટલા દ્યુવિમાનપરમ્પરાઃ ॥

અસ્મદાદીન્ મુનીન્ દર્ભપવિત્રાઙ્કકરામ્બુજાન્ ।
વિદ્યાધરીભિર્ વલિતાન્ વિદ્યાધરપતીન્ અપિ ॥

તે તમ્ ઊચુર્ મહાત્માનમ્ ઉદ્દાલકમુનિં તદા ।
પ્રસાદેન પ્રણામાન્ નો ભગવન્ન્ અવલોકય ॥

આરુહ્યેમં વિમાનં ત્વમ્ એહિ ત્રૈવિષ્ટપં પુરં ।
સ્વર્ગ એવ હિ સીમાન્તો જગત્સમ્ભોગસમ્પદામ્ ॥

આકલ્પમ્ ઉચિતાન્ ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાન્ અભિમતાન્ વિભો ।
સ્વર્ગાદિફલભોગાર્થમ્ એવાશેષતપઃક્રિયાઃ ॥

હારચામરધારિણ્યો વિદ્યાધરવરાઙ્ગનાઃ ।
પશ્યેમાસ્ ત્વામ્ ઉપાસીનાઃ કરિણ્યઃ કરિણં યથા ॥

કામો ધર્માર્થયોસ્ સારઃ કામસારાશ્ શુચિસ્મિતાઃ ।
વસન્ત ઇવ મઞ્જર્યસ્ સ્વર્ગ એવ ભવન્તિ તાઃ ॥

એવં કથયતસ્ સિદ્ધાન્ અતિથીન્ ઇત્ય્ અસૌ મુનિઃ ।
પરિપૂજ્ય યથાન્યાયમ્ અતિષ્ઠદ્ ગતસમ્ભ્રમમ્ ॥

નાભ્યનન્દન્ ન તત્યાજ તાં વિભૂતિં સ ધીરધીઃ ।
ભોસ્ સિદ્ધા વ્રજતેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વવ્યાપારપરો ઽભવત્ ॥

અથ સ્વકર્મનિરતં ભોગેષ્વ્ અરતિમ્ આગતમ્ ।
તમ્ ઉપાસ્ય યયુસ્ સિદ્ધા દિનૈઃ કતિપયૈસ્ સ્વયમ્ ॥

જીવન્મુક્તસ્ સ ચ મુનિર્ વિજહાર યથાસુખમ્ ।
યાવદિચ્છં વનાન્તેષુ મુનીનામ્ આશ્રમેષુ ચ ॥

મેરુમન્દરકૈલાસહિમવદ્વિન્ધ્યસાનુષુ ।
દ્વીપોપવનદિક્કુઞ્જજઙ્ગલારણ્યભૂમિષુ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ સમ્પ્રાપ્તપદ ઉદ્દાલકો દ્વિજઃ ।
ગુહાસુ ગિરિકુક્ષીણાં ન્યવસદ્ ધ્યાનલીલયા ॥

કદાચિદ્ અહ્ના માસેન કદાચિદ્ વત્સરેણ ચ ।
કદાચિદ્ વત્સરૌઘેન ધ્યાનાસક્તો વ્યબુધ્યત ॥

ઉદ્દાલકસ્ તદ્ આરભ્ય વ્યવહારપરો ઽપિ સન્ ।
સુસમાહિત એવાસીચ્ ચિત્તત્ત્વૈકત્વમ્ આગતઃ ॥

ચિત્તત્ત્વૈકઘનાભ્યાસાન્ મહાચિત્ત્વમ્ ઉપેત્ય સઃ ।
દૃશ્યે ઽસ્મિંશ્ ચિત્રરવિવન્ નાસ્તમ્ આયાન્ ન ચોદયમ્ ॥

સમપરપદલાભપ્રાપ્તિસંશાન્તચેતા દલિતજનનપાશઃ ક્ષીણસન્દેહદોલઃ ।
શરદિ ખમ્ ઇવ કાન્તં વ્યાતતં ચોર્જિતં ચ સ્ફુટમ્ અમલમ્ અલેખં તત્ વપુસ્ સ્વં બભાર ॥