Mokṣopāya · Chapter 4.36

kīdṛśas tāta saṅkalpaḥ katham utpadyate prabho /
kathaṃ vā vṛddhim āyāti kathaṃ caiva vinaśyati //

anantasyātmatattvasya sattāsāmānyarūpiṇaḥ /
citaś cetyonmukhatvaṃ yat tat saṅkalpāṅkuraṃ viduḥ //

leśataḥ prāptasattākas sa eva ghanatāṃ gataḥ /
yāti cittaṃ kham āpūrya dṛḍhajāḍyāya meghavat //

bhāvayantī citiś cetyaṃ vyatiriktam ivātmanaḥ /
saṅkalpatām ihāyāti bījam aṅkuratām iva //

saṅkalpanaṃ hi saṅkalpas svayam eṣa prajāyate /
vardhate svata evāśu duḥkhāya na sukhāya tu //

saṅkalpamātraṃ hi bhavāñ jalamātraṃ yathārṇavaḥ /
ṛte saṅkalpato 'nyā te nāsti saṃsāritā ṛtā //

kākatālīyayogena sañjāto 'si mudhaiva hi /
mṛgatṛṣṇādvicandratvavad asatyaṃ ca vardhase //

nigīrṇamātulāṃśasya kanakapratyayo yathā /
svayam abhyety asatyo 'ntas saṅkalpas te tathā bhavet //

asatyam eva jātas tvam asatyam abhivardhase /
asmiñ jāte ca vijñāne asatyas san vilīyase //

ayaṃ so 'ham ime bhāvās sukhaduḥkhamayā mama /
vyartham eveti sāsthas tvaṃ tenāntaḥ paritapyase //

asann evāsy ajāto 'si kuto janma kilāsataḥ /
vyartham evāvamūḍho 'si saṅkalpavaśatas svataḥ //

mā saṅkalpaya saṅkalpaṃ bhāvaṃ bhāvaya mā sthitau /
etāvataiva bhāvena bhavyo bhavasi bhūtaye //

saṅkalpanāśane yatno na bhūyāṃs tava gacchati /
bhāvanābhāvamātreṇa saṅkalpaḥ kṣīyate hṛdi //

sumanaḥkusumāmarde kiñcid vyatikaro bhavet /
susādhe 'bhāvamātreṇa na tu saṅkalpanāśane //

puṣpākrāntau karaspandayatnaḥ putropayujyate /
tad apy upakaroty asmin na saṅkalpaparikṣaye //

saṅkalpo yena hantavyas tena bhāvaviparyayāt /
apy ardhena nimeṣeṇa līlayaiva vihanyate //

bhāvamātropaśamane svātmani svastham āsthite /
sādhyate yad asādhyaṃ tat kasya syāt kim ivāmateḥ //

saṅkalpenaiva saṅkalpaṃ manasā svamano mune /
bhittvā svātmani tiṣṭha tvaṃ kim etāvati duṣkaram //

upaśānte hi saṅkalpe upaśāntam idaṃ bhavet /
saṃsāraduḥkham atulaṃ mūlād api mahāmate //

saṅkalpo hi mano jīvaś cittaṃ dhīr atha vāsanā /
nāmnaivānyatvam apy eṣāṃ nārthenārthavidāṃ vara //

saṅkalpāṃśād ṛte neha kiñcid apy asti kutracit /
tam eva hṛdayāc chinddhi kim anyat pariśocasi //

yathaivedaṃ nabhaś śūnyaṃ jagac chūnyaṃ tathaiva hi /
asanmayavikalpotthe ubhe ete tate yataḥ //

asiddhaṃ sarvam evaitad yad asiddhena sādhitam /
saṅkalpena jagat tasmād bhāvanā kvāvatiṣṭhatām //

satyāsthāyām asatyāṃ tu kiṃniṣṭhā vāsanā bhavet /
vāsanākṣayatas siddhis tataḥ prāpyaṃ na śiṣyate //

tasmād asad idaṃ sarvaṃ draṣṭavyaṃ helayeddhayā /
na tu bhāvanayā tena sukhaduḥkhair na lipyate //

avastv itīdaṃ nirṇīya nehāsthā sampravartate /
āsthākṣaye na jāyete harṣāmarṣau bhavābhavau //

mano mithyā karotīdaṃ sukhaduḥkhābhravibhramam /
mano jīvas sphuraty uccair mānasaṃ nagaraṃ jagat //

bhaviṣyad vartamānaṃ ca bhūtaṃ ca parivartayat /
vāsanāvaśato loke sphuracchakti manas sthitam //

karoti svāśayenemāṃ vyavasthāṃ malinaś calaḥ /
ātmanas sadṛśīṃ lolāṃ jīvo hṛdvanamarkaṭaḥ //

dīrgham ākāram ādāya nimeṣād yānti hrasvatām /
grahītuṃ ca na yujyante saṅkalpā jaḍavīcayaḥ //

manāgdṛṣṭā vivardhante dahanti saparicchadam /
tṛṇamātreṇa dīpyante saṅkalpā vahniśeṣavat //

jagatprakaṭanākārāḥ pradīptāḥ kṣaṇabhaṅgurāḥ /
bhramadā jaḍasaṃsthānās saṅkalpās taḍidagnayaḥ //

yadaivāsann ayaṃ putra tadaivāśu cikitsitum /
śakyate nātra sandeho nāsat sad bhavati kvacit //

san sthito yadi saṅkalpo duścikitsas tato bhavet /
kiṃ tv asadbhūta evaiṣa sucikitsas tadā bhṛśam //

akṛtrimaṃ cet saṃsāramalam aṅgārakārṣṇyavat /
tad etatkṣālane sādho kaḥ pravarteta durmatiḥ //

kiṃ tv etat taṇḍule śūkatuṣakambukavat sthitam /
yadā tadā prayatnena pauruṣeṇa vinaśyati //

akṛtrimam api prāptaṃ bhṛśaṃ kṛtrimatāṃ suta /
sukhocchedyatayā jñasya saṃsāramalam ātatam //

taṇḍulasya yathā carma yathā tāmrasya kālimā /
naśyati kriyayā putra puruṣasya tathā malam //

jīvasya taṇḍulasyeva malaṃ sahajam apy alam /
naśyaty eva na sandehas tasmād udyamavān bhava //

asatkalpair vikalpair yas saṃsāro janito mudhā /
stokenāsau layaṃ yāti kvāsad vastu kila sthiram //

asattām eti saṃsāras svāṃ vyavasthāṃ vicinvataḥ /
dīpālokād ivāndhatvaṃ dvīndutvaṃ svīkṣitād iva //

nedaṃ tava na cāsya tvaṃ bhrāntiṃ putra parityaja /
asatye satyavad dṛṣṭe bhāvanāṃ mā nyavīviśaḥ //

mama guruvibhavojjvalā vilāsā iti tava māstu vṛthaiva vibhramo 'ntaḥ /
tvayi sati vitatāś ca te vilāsā vilasati sarvam idaṃ tadātmatattvam //