મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.36

કીદૃશસ્ તાત સઙ્કલ્પઃ કથમ્ ઉત્પદ્યતે પ્રભો ।
કથં વા વૃદ્ધિમ્ આયાતિ કથં ચૈવ વિનશ્યતિ ॥

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સત્તાસામાન્યરૂપિણઃ ।
ચિતશ્ ચેત્યોન્મુખત્વં યત્ તત્ સઙ્કલ્પાઙ્કુરં વિદુઃ ॥

લેશતઃ પ્રાપ્તસત્તાકસ્ સ એવ ઘનતાં ગતઃ ।
યાતિ ચિત્તં ખમ્ આપૂર્ય દૃઢજાડ્યાય મેઘવત્ ॥

ભાવયન્તી ચિતિશ્ ચેત્યં વ્યતિરિક્તમ્ ઇવાત્મનઃ ।
સઙ્કલ્પતામ્ ઇહાયાતિ બીજમ્ અઙ્કુરતામ્ ઇવ ॥

સઙ્કલ્પનં હિ સઙ્કલ્પસ્ સ્વયમ્ એષ પ્રજાયતે ।
વર્ધતે સ્વત એવાશુ દુઃખાય ન સુખાય તુ ॥

સઙ્કલ્પમાત્રં હિ ભવાઞ્ જલમાત્રં યથાર્ણવઃ ।
ઋતે સઙ્કલ્પતો ઽન્યા તે નાસ્તિ સંસારિતા ઋતા ॥

કાકતાલીયયોગેન સઞ્જાતો ઽસિ મુધૈવ હિ ।
મૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રત્વવદ્ અસત્યં ચ વર્ધસે ॥

નિગીર્ણમાતુલાંશસ્ય કનકપ્રત્યયો યથા ।
સ્વયમ્ અભ્યેત્ય્ અસત્યો ઽન્તસ્ સઙ્કલ્પસ્ તે તથા ભવેત્ ॥

અસત્યમ્ એવ જાતસ્ ત્વમ્ અસત્યમ્ અભિવર્ધસે ।
અસ્મિઞ્ જાતે ચ વિજ્ઞાને અસત્યસ્ સન્ વિલીયસે ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇમે ભાવાસ્ સુખદુઃખમયા મમ ।
વ્યર્થમ્ એવેતિ સાસ્થસ્ ત્વં તેનાન્તઃ પરિતપ્યસે ॥

અસન્ન્ એવાસ્ય્ અજાતો ઽસિ કુતો જન્મ કિલાસતઃ ।
વ્યર્થમ્ એવાવમૂઢો ઽસિ સઙ્કલ્પવશતસ્ સ્વતઃ ॥

મા સઙ્કલ્પય સઙ્કલ્પં ભાવં ભાવય મા સ્થિતૌ ।
એતાવતૈવ ભાવેન ભવ્યો ભવસિ ભૂતયે ॥

સઙ્કલ્પનાશને યત્નો ન ભૂયાંસ્ તવ ગચ્છતિ ।
ભાવનાભાવમાત્રેણ સઙ્કલ્પઃ ક્ષીયતે હૃદિ ॥

સુમનઃકુસુમામર્દે કિઞ્ચિદ્ વ્યતિકરો ભવેત્ ।
સુસાધે ઽભાવમાત્રેણ ન તુ સઙ્કલ્પનાશને ॥

પુષ્પાક્રાન્તૌ કરસ્પન્દયત્નઃ પુત્રોપયુજ્યતે ।
તદ્ અપ્ય્ ઉપકરોત્ય્ અસ્મિન્ ન સઙ્કલ્પપરિક્ષયે ॥

સઙ્કલ્પો યેન હન્તવ્યસ્ તેન ભાવવિપર્યયાત્ ।
અપ્ય્ અર્ધેન નિમેષેણ લીલયૈવ વિહન્યતે ॥

ભાવમાત્રોપશમને સ્વાત્મનિ સ્વસ્થમ્ આસ્થિતે ।
સાધ્યતે યદ્ અસાધ્યં તત્ કસ્ય સ્યાત્ કિમ્ ઇવામતેઃ ॥

સઙ્કલ્પેનૈવ સઙ્કલ્પં મનસા સ્વમનો મુને ।
ભિત્ત્વા સ્વાત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં કિમ્ એતાવતિ દુષ્કરમ્ ॥

ઉપશાન્તે હિ સઙ્કલ્પે ઉપશાન્તમ્ ઇદં ભવેત્ ।
સંસારદુઃખમ્ અતુલં મૂલાદ્ અપિ મહામતે ॥

સઙ્કલ્પો હિ મનો જીવશ્ ચિત્તં ધીર્ અથ વાસના ।
નામ્નૈવાન્યત્વમ્ અપ્ય્ એષાં નાર્થેનાર્થવિદાં વર ॥

સઙ્કલ્પાંશાદ્ ઋતે નેહ કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ કુત્રચિત્ ।
તમ્ એવ હૃદયાચ્ છિન્દ્ધિ કિમ્ અન્યત્ પરિશોચસિ ॥

યથૈવેદં નભશ્ શૂન્યં જગચ્ છૂન્યં તથૈવ હિ ।
અસન્મયવિકલ્પોત્થે ઉભે એતે તતે યતઃ ॥

અસિદ્ધં સર્વમ્ એવૈતદ્ યદ્ અસિદ્ધેન સાધિતમ્ ।
સઙ્કલ્પેન જગત્ તસ્માદ્ ભાવના ક્વાવતિષ્ઠતામ્ ॥

સત્યાસ્થાયામ્ અસત્યાં તુ કિંનિષ્ઠા વાસના ભવેત્ ।
વાસનાક્ષયતસ્ સિદ્ધિસ્ તતઃ પ્રાપ્યં ન શિષ્યતે ॥

તસ્માદ્ અસદ્ ઇદં સર્વં દ્રષ્ટવ્યં હેલયેદ્ધયા ।
ન તુ ભાવનયા તેન સુખદુઃખૈર્ ન લિપ્યતે ॥

અવસ્ત્વ્ ઇતીદં નિર્ણીય નેહાસ્થા સમ્પ્રવર્તતે ।
આસ્થાક્ષયે ન જાયેતે હર્ષામર્ષૌ ભવાભવૌ ॥

મનો મિથ્યા કરોતીદં સુખદુઃખાભ્રવિભ્રમમ્ ।
મનો જીવસ્ સ્ફુરત્ય્ ઉચ્ચૈર્ માનસં નગરં જગત્ ॥

ભવિષ્યદ્ વર્તમાનં ચ ભૂતં ચ પરિવર્તયત્ ।
વાસનાવશતો લોકે સ્ફુરચ્છક્તિ મનસ્ સ્થિતમ્ ॥

કરોતિ સ્વાશયેનેમાં વ્યવસ્થાં મલિનશ્ ચલઃ ।
આત્મનસ્ સદૃશીં લોલાં જીવો હૃદ્વનમર્કટઃ ॥

દીર્ઘમ્ આકારમ્ આદાય નિમેષાદ્ યાન્તિ હ્રસ્વતામ્ ।
ગ્રહીતું ચ ન યુજ્યન્તે સઙ્કલ્પા જડવીચયઃ ॥

મનાગ્દૃષ્ટા વિવર્ધન્તે દહન્તિ સપરિચ્છદમ્ ।
તૃણમાત્રેણ દીપ્યન્તે સઙ્કલ્પા વહ્નિશેષવત્ ॥

જગત્પ્રકટનાકારાઃ પ્રદીપ્તાઃ ક્ષણભઙ્ગુરાઃ ।
ભ્રમદા જડસંસ્થાનાસ્ સઙ્કલ્પાસ્ તડિદગ્નયઃ ॥

યદૈવાસન્ન્ અયં પુત્ર તદૈવાશુ ચિકિત્સિતુમ્ ।
શક્યતે નાત્ર સન્દેહો નાસત્ સદ્ ભવતિ ક્વચિત્ ॥

સન્ સ્થિતો યદિ સઙ્કલ્પો દુશ્ચિકિત્સસ્ તતો ભવેત્ ।
કિં ત્વ્ અસદ્ભૂત એવૈષ સુચિકિત્સસ્ તદા ભૃશમ્ ॥

અકૃત્રિમં ચેત્ સંસારમલમ્ અઙ્ગારકાર્ષ્ણ્યવત્ ।
તદ્ એતત્ક્ષાલને સાધો કઃ પ્રવર્તેત દુર્મતિઃ ॥

કિં ત્વ્ એતત્ તણ્ડુલે શૂકતુષકમ્બુકવત્ સ્થિતમ્ ।
યદા તદા પ્રયત્નેન પૌરુષેણ વિનશ્યતિ ॥

અકૃત્રિમમ્ અપિ પ્રાપ્તં ભૃશં કૃત્રિમતાં સુત ।
સુખોચ્છેદ્યતયા જ્ઞસ્ય સંસારમલમ્ આતતમ્ ॥

તણ્ડુલસ્ય યથા ચર્મ યથા તામ્રસ્ય કાલિમા ।
નશ્યતિ ક્રિયયા પુત્ર પુરુષસ્ય તથા મલમ્ ॥

જીવસ્ય તણ્ડુલસ્યેવ મલં સહજમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
નશ્યત્ય્ એવ ન સન્દેહસ્ તસ્માદ્ ઉદ્યમવાન્ ભવ ॥

અસત્કલ્પૈર્ વિકલ્પૈર્ યસ્ સંસારો જનિતો મુધા ।
સ્તોકેનાસૌ લયં યાતિ ક્વાસદ્ વસ્તુ કિલ સ્થિરમ્ ॥

અસત્તામ્ એતિ સંસારસ્ સ્વાં વ્યવસ્થાં વિચિન્વતઃ ।
દીપાલોકાદ્ ઇવાન્ધત્વં દ્વીન્દુત્વં સ્વીક્ષિતાદ્ ઇવ ॥

નેદં તવ ન ચાસ્ય ત્વં ભ્રાન્તિં પુત્ર પરિત્યજ ।
અસત્યે સત્યવદ્ દૃષ્ટે ભાવનાં મા ન્યવીવિશઃ ॥

મમ ગુરુવિભવોજ્જ્વલા વિલાસા ઇતિ તવ માસ્તુ વૃથૈવ વિભ્રમો ઽન્તઃ ।
ત્વયિ સતિ વિતતાશ્ ચ તે વિલાસા વિલસતિ સર્વમ્ ઇદં તદાત્મતત્ત્વમ્ ॥