Mokṣopāya · Chapter 4.3

bhagavan sarvadharmajña saṃśayo me mahān ayam /
hṛdi vyāvartate lolaḥ kallola iva sāgare //

dikkālādyanavacchinne tate nitye nirāmaye /
mlānā saṃvin manonāmnī kutaḥ keyam upasthitā //

yasmād anyan na nāmāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
kutaḥ kīdṛk kathaṃ tasya kalaṅkaḥ kutra vidyate //

sādhu rāma tvayā proktaṃ jātā te mokṣabhāginī /
matir uttamaniṣṣyandā nandanasyeva mañjarī //

pūrvāparavicārārthatatpareyaṃ matis tava /
samprāpsyati padaṃ proccair yat prāptaṃ śaṅkarādibhiḥ //

praśnasyāsya tu te rāma na kālas tava samprati /
siddhāntaḥ kathyate yatra tatrāyaṃ praśna ucyate //

siddhāntakāle bhavatā praṣṭavyo 'ham idaṃ padam /
karāmalakavat tena siddhāntas te bhaviṣyati //

siddhāntakāle praśnoktir eṣā tava virājate /
prāvṛṣy eva hi kekoktir yuktā śaradi haṃsagīḥ //

sahajo nīlimā vyomni śobhate prāvṛṣaḥ kṣaye /
prāvṛṣi tv atanūdagrapayodapaṭalotthitaḥ //

ayaṃ prakṛta ārabdho manonirṇaya uttamaḥ /
yadvaśāj janatājanma tad ākarṇaya suvrata //

evaṃ prakṛtir eveyaṃ manomananadharmiṇī /
karmeti rāma nirṇītaṃ sarvair eva mumukṣubhiḥ //

śṛṇu lakṣaṇabhedena tan nānānāmatāṃ katham /
vāgmināṃ vadatāṃ yātaṃ citrābhiś śāstradṛṣṭibhiḥ //

yaṃ yaṃ bhāvam upādatte mano mananacañcalam /
taṃ tam eti ghanāmodamadhyasthaḥ pavano yathā //

tatas tam eva nirṇīya tam eva ca vikalpayan /
antas tayā rañjanayā rañjayan svām ahaṅkṛtim //

tanniścayam upādāya tatraiva rasam ṛcchati /
tanmayatvaṃ śarīre tu tato buddhīndriyeṣv api //

yanmayaṃ hi mano rāma dehas tadanu tadvaśāt /
tattām āyāti gandhāntaḥ pavano gandhatām iva //

buddhīndriyeṣu valgatsu karmendriyagaṇas tataḥ /
sphurati svata evorvīrajo lola ivānile //

karmendriyagaṇe kṣubdhe svaśaktiṃ prathayaty alam /
karma niṣpadyate sphāraṃ pāṃsujālam ivānilāt //

evaṃ hi manasaḥ karma karmabījaṃ manas smṛtam /
abhinnaivaitayos sattā yathā kusumagandhayoḥ //

yādṛśaṃ bhāvam ādatte dṛḍhābhyāsavaśān manaḥ /
tathā spando 'sya karmākhyas tathā śākhā vimuñcati //

tathā kriyāṃ tatphaladāṃ niṣpādayati cādarāt /
tatas tad eva cāsvādam anubhūyāśu badhyate //

yaṃ yaṃ bhāvam upādatte tat tad vastv iti vindati /
tac chreyo 'nyat tu nāstīti niścayo 'sya prajāyate //

dharmārthakāmamokṣārthaṃ prayatante sadaiva hi /
manāṃsi dṛḍhabhāvāni pratipattyā svayaiva hi //

manobhiḥ kāpilānāṃ tu pratipattiṃ nijām alam /
urarīkṛtya nirṇīya kalpitāś śāstradṛṣṭayaḥ //

mokṣe tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvantas sthitās svaniyamabhramaiḥ //

vedāntavādino buddhyā brahmedam iti rūḍhayā /
yuktiṃ śamadamopetāṃ nirṇīya parikalpya ca //

muktau tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvantas sthitās svaniyamabhramaiḥ //

vijñānavādino buddhyā sphuratsvabhramarūpayā /
svāṃ dṛṣṭiṃ pravivṛṇvanti svair eva niyamabhramaiḥ //

ārhatādibhir anyaiś ca svayābhimatayecchayā /
citrāś citrasamācārāḥ kalpitāś śāstradṛṣṭayaḥ //

nirnimittotthasaumyāmbubudbudaughair ivotthitaiḥ /
svaniścayair itiprauḍhair nānākārā hi rītayaḥ //

sarvāsām eva caitāsāṃ rītīnām eka ākaraḥ /
mano nāma mahābāho maṇīnām iva sāgaraḥ //

na nimbekṣū kaṭusvādū śītoṣṇau nendupāvakau /
yad yathā manasābhyastam upalabdhaṃ tathaiva tat //

yas tv akṛtrima ānandas tadarthaṃ prayateta vai /
manas tanmayatāṃ neyaṃ tenāsau samavāpyate //

dṛśyaṃ saṃsāraḍimbasthaṃ tucchaṃ parijahan manaḥ /
tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ nāvaśaḥ parikṛṣyate //

apavitram asadrūpaṃ mohanaṃ bhayakāraṇam /
dṛśyam ābhāsam ābhogi bandhaṃ mā bhāvayānagha //

māyaiṣā sā hy avidyaiṣā bhāvanaiṣā bhayāvahā /
saṃvidas tanmayatvaṃ yat tat karmeti vidur budhāḥ //

draṣṭur dṛśyaikatānatvaṃ viddhi tvaṃ mohanaṃ manaḥ /
bhramāyaiva ca tan mithyā mahīmakkolakarmavat //

dṛśyatanmayatā yaiṣā svabhāvasyānubhūyate /
saṃsāramadirā seyam avidyety ucyate budhaiḥ //

anayopahato lokaḥ kalyāṇaṃ nādhigacchati /
bhāsvaraṃ tapanālokaṃ paṭalāndhekṣaṇo yathā //

svayam utpadyate sā ca saṅkalpād vyomavṛkṣavat /
asaṅkalpanamātreṇa svayam eva vinaśyati //

asaṅkalpanamātreṇa bhāvanāyāṃ mahāmate /
kṣīṇāyāṃ svaprasādena vimarśena vilāsinā //

asaṃsaṅge padārtheṣu sarveṣu sthiratāṃ gate /
satyadṛṣṭau prasannāyām asatye kṣayam āgate //

nirvikalpacidacchātmā sa ātmā samavāpyate /
nāsattā yasya no sattā na sukhaṃ nāpi duḥkhitā //

kevalaṃ kevalībhāvo yasyāntar upalabhyate /
abhavyayā bhāvanayā na cittendriyadṛṣṭibhiḥ //

ātmano 'nanyabhūtābhir api yaḥ parivarjitaḥ /
vāsanābhir anantābhir vyomeva ghanarājibhiḥ //

sandigdhāyāṃ yathā rajjvāṃ sarpatvaṃ tadvad eva hi /
cidākāśātmanā bandhas tv abaddhenaiva kalpitaḥ //

kalpitaṃ kalpitaṃ vastu pratikalpanayānyayā /
tad evānyatvam ādatte kham ahorātrayor iva //

yad atuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam /
tattatkalpanayā tādṛk tat sukhāyaiva kalpate //

śūnya eva kusūle 'ntas siṃho 'stīti bhayaṃ yathā /
śūnya eva śarīre 'ntar baddho 'smīti bhayaṃ tathā //

yathā śūnye kusūle 'ntaḥ prekṣya siṃho na labhyate /
tathā saṃsārabandhārhaḥ prekṣitas san na labhyate //

idaṃ jagad ayaṃ cāham itīyaṃ bhrāntir utthitā /
bālānāṃ śyāmale kāle chāyā vaitālikī yathā //

kalpanāvaśato jantor bhāvābhāvāś śubhāśubhāḥ /
kṣaṇād asattām āyānti sattām api punaḥ punaḥ //

mātaiva gṛhiṇībhāvagṛhītā kaṇṭhalambinī /
karoti gṛhiṇīkāryaṃ suratānandadāyinī //

kāntaiva mātṛbhāvena gṛhītākaṇṭhalambinī /
dūraṃ vismārayaty eva manmathonmādabhāvanām //

bhāvānusāriphaladaṃ padārthaugham avekṣya ca /
na jñeneha padārtheṣu rūpam ekam udīryate //

dṛḍhabhāvanayā ceto yad yathā bhāvayaty alam /
tat tatphalaṃ tadākāraṃ tāvatkālaṃ prapaśyati //

na tad asti na yat satyaṃ na tad asti na yan mṛṣā /
yad yathā yena nirṇītaṃ tat tathā tena lakṣyate //

bhāvitākāśamātaṅgaṃ vyomahastitayā manaḥ /
vyomakānanamātaṅgīṃ vyomasthām anudhāvati //

tasmāt saṅkalpam eva tvaṃ sarvabhāvamayātmakam /
tyaja rāghava susvasthas svātmanaiva bhavātmani //

maṇir hi pratibimbānāṃ pratiṣedhakriyāṃ prati /
na śakto jaḍabhāvena na tu rāma bhavādṛśaḥ //

yad yan manomaṇau rāma taveha pratibimbati /
tad avastv iti nirṇīya mā tenāgaccha rañjanām //

tad eva satyam iti vāpy abhinnaṃ paramātmanaḥ /
manvānas tvam anādyantaṃ bhāvayātmānam ātmanā //

cetasi pratibimbanti ye bhāvās tava rāghava /
rañjayantv anyasaktātman mā te tvāṃ sphaṭikaṃ yathā //

sphaṭikam apamalaṃ yathā viśanti prakaṭatayā navarañjanā vicitrāḥ /
iha hi vimananaṃ tathā viśantu prakaṭatayā bhuvanaiṣaṇā bhavantam //