મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.3

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ સંશયો મે મહાન્ અયમ્ ।
હૃદિ વ્યાવર્તતે લોલઃ કલ્લોલ ઇવ સાગરે ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ને તતે નિત્યે નિરામયે ।
મ્લાના સંવિન્ મનોનામ્ની કુતઃ કેયમ્ ઉપસ્થિતા ॥

યસ્માદ્ અન્યન્ ન નામાસ્તિ ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
કુતઃ કીદૃક્ કથં તસ્ય કલઙ્કઃ કુત્ર વિદ્યતે ॥

સાધુ રામ ત્વયા પ્રોક્તં જાતા તે મોક્ષભાગિની ।
મતિર્ ઉત્તમનિષ્ષ્યન્દા નન્દનસ્યેવ મઞ્જરી ॥

પૂર્વાપરવિચારાર્થતત્પરેયં મતિસ્ તવ ।
સમ્પ્રાપ્સ્યતિ પદં પ્રોચ્ચૈર્ યત્ પ્રાપ્તં શઙ્કરાદિભિઃ ॥

પ્રશ્નસ્યાસ્ય તુ તે રામ ન કાલસ્ તવ સમ્પ્રતિ ।
સિદ્ધાન્તઃ કથ્યતે યત્ર તત્રાયં પ્રશ્ન ઉચ્યતે ॥

સિદ્ધાન્તકાલે ભવતા પ્રષ્ટવ્યો ઽહમ્ ઇદં પદમ્ ।
કરામલકવત્ તેન સિદ્ધાન્તસ્ તે ભવિષ્યતિ ॥

સિદ્ધાન્તકાલે પ્રશ્નોક્તિર્ એષા તવ વિરાજતે ।
પ્રાવૃષ્ય્ એવ હિ કેકોક્તિર્ યુક્તા શરદિ હંસગીઃ ॥

સહજો નીલિમા વ્યોમ્નિ શોભતે પ્રાવૃષઃ ક્ષયે ।
પ્રાવૃષિ ત્વ્ અતનૂદગ્રપયોદપટલોત્થિતઃ ॥

અયં પ્રકૃત આરબ્ધો મનોનિર્ણય ઉત્તમઃ ।
યદ્વશાજ્ જનતાજન્મ તદ્ આકર્ણય સુવ્રત ॥

એવં પ્રકૃતિર્ એવેયં મનોમનનધર્મિણી ।
કર્મેતિ રામ નિર્ણીતં સર્વૈર્ એવ મુમુક્ષુભિઃ ॥

શૃણુ લક્ષણભેદેન તન્ નાનાનામતાં કથમ્ ।
વાગ્મિનાં વદતાં યાતં ચિત્રાભિશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટિભિઃ ॥

યં યં ભાવમ્ ઉપાદત્તે મનો મનનચઞ્ચલમ્ ।
તં તમ્ એતિ ઘનામોદમધ્યસ્થઃ પવનો યથા ॥

તતસ્ તમ્ એવ નિર્ણીય તમ્ એવ ચ વિકલ્પયન્ ।
અન્તસ્ તયા રઞ્જનયા રઞ્જયન્ સ્વામ્ અહઙ્કૃતિમ્ ॥

તન્નિશ્ચયમ્ ઉપાદાય તત્રૈવ રસમ્ ઋચ્છતિ ।
તન્મયત્વં શરીરે તુ તતો બુદ્ધીન્દ્રિયેષ્વ્ અપિ ॥

યન્મયં હિ મનો રામ દેહસ્ તદનુ તદ્વશાત્ ।
તત્તામ્ આયાતિ ગન્ધાન્તઃ પવનો ગન્ધતામ્ ઇવ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયેષુ વલ્ગત્સુ કર્મેન્દ્રિયગણસ્ તતઃ ।
સ્ફુરતિ સ્વત એવોર્વીરજો લોલ ઇવાનિલે ॥

કર્મેન્દ્રિયગણે ક્ષુબ્ધે સ્વશક્તિં પ્રથયત્ય્ અલમ્ ।
કર્મ નિષ્પદ્યતે સ્ફારં પાંસુજાલમ્ ઇવાનિલાત્ ॥

એવં હિ મનસઃ કર્મ કર્મબીજં મનસ્ સ્મૃતમ્ ।
અભિન્નૈવૈતયોસ્ સત્તા યથા કુસુમગન્ધયોઃ ॥

યાદૃશં ભાવમ્ આદત્તે દૃઢાભ્યાસવશાન્ મનઃ ।
તથા સ્પન્દો ઽસ્ય કર્માખ્યસ્ તથા શાખા વિમુઞ્ચતિ ॥

તથા ક્રિયાં તત્ફલદાં નિષ્પાદયતિ ચાદરાત્ ।
તતસ્ તદ્ એવ ચાસ્વાદમ્ અનુભૂયાશુ બધ્યતે ॥

યં યં ભાવમ્ ઉપાદત્તે તત્ તદ્ વસ્ત્વ્ ઇતિ વિન્દતિ ।
તચ્ છ્રેયો ઽન્યત્ તુ નાસ્તીતિ નિશ્ચયો ઽસ્ય પ્રજાયતે ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થં પ્રયતન્તે સદૈવ હિ ।
મનાંસિ દૃઢભાવાનિ પ્રતિપત્ત્યા સ્વયૈવ હિ ॥

મનોભિઃ કાપિલાનાં તુ પ્રતિપત્તિં નિજામ્ અલમ્ ।
ઉરરીકૃત્ય નિર્ણીય કલ્પિતાશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ ॥

મોક્ષે તુ નાન્યથા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ભાવિતચેતસઃ ।
સ્વાં દૃષ્ટિં પ્રવિવૃણ્વન્તસ્ સ્થિતાસ્ સ્વનિયમભ્રમૈઃ ॥

વેદાન્તવાદિનો બુદ્ધ્યા બ્રહ્મેદમ્ ઇતિ રૂઢયા ।
યુક્તિં શમદમોપેતાં નિર્ણીય પરિકલ્પ્ય ચ ॥

મુક્તૌ તુ નાન્યથા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ભાવિતચેતસઃ ।
સ્વાં દૃષ્ટિં પ્રવિવૃણ્વન્તસ્ સ્થિતાસ્ સ્વનિયમભ્રમૈઃ ॥

વિજ્ઞાનવાદિનો બુદ્ધ્યા સ્ફુરત્સ્વભ્રમરૂપયા ।
સ્વાં દૃષ્ટિં પ્રવિવૃણ્વન્તિ સ્વૈર્ એવ નિયમભ્રમૈઃ ॥

આર્હતાદિભિર્ અન્યૈશ્ ચ સ્વયાભિમતયેચ્છયા ।
ચિત્રાશ્ ચિત્રસમાચારાઃ કલ્પિતાશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ ॥

નિર્નિમિત્તોત્થસૌમ્યામ્બુબુદ્બુદૌઘૈર્ ઇવોત્થિતૈઃ ।
સ્વનિશ્ચયૈર્ ઇતિપ્રૌઢૈર્ નાનાકારા હિ રીતયઃ ॥

સર્વાસામ્ એવ ચૈતાસાં રીતીનામ્ એક આકરઃ ।
મનો નામ મહાબાહો મણીનામ્ ઇવ સાગરઃ ॥

ન નિમ્બેક્ષૂ કટુસ્વાદૂ શીતોષ્ણૌ નેન્દુપાવકૌ ।
યદ્ યથા મનસાભ્યસ્તમ્ ઉપલબ્ધં તથૈવ તત્ ॥

યસ્ ત્વ્ અકૃત્રિમ આનન્દસ્ તદર્થં પ્રયતેત વૈ ।
મનસ્ તન્મયતાં નેયં તેનાસૌ સમવાપ્યતે ॥

દૃશ્યં સંસારડિમ્બસ્થં તુચ્છં પરિજહન્ મનઃ ।
તજ્જાભ્યાં સુખદુઃખાભ્યાં નાવશઃ પરિકૃષ્યતે ॥

અપવિત્રમ્ અસદ્રૂપં મોહનં ભયકારણમ્ ।
દૃશ્યમ્ આભાસમ્ આભોગિ બન્ધં મા ભાવયાનઘ ॥

માયૈષા સા હ્ય્ અવિદ્યૈષા ભાવનૈષા ભયાવહા ।
સંવિદસ્ તન્મયત્વં યત્ તત્ કર્મેતિ વિદુર્ બુધાઃ ॥

દ્રષ્ટુર્ દૃશ્યૈકતાનત્વં વિદ્ધિ ત્વં મોહનં મનઃ ।
ભ્રમાયૈવ ચ તન્ મિથ્યા મહીમક્કોલકર્મવત્ ॥

દૃશ્યતન્મયતા યૈષા સ્વભાવસ્યાનુભૂયતે ।
સંસારમદિરા સેયમ્ અવિદ્યેત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ॥

અનયોપહતો લોકઃ કલ્યાણં નાધિગચ્છતિ ।
ભાસ્વરં તપનાલોકં પટલાન્ધેક્ષણો યથા ॥

સ્વયમ્ ઉત્પદ્યતે સા ચ સઙ્કલ્પાદ્ વ્યોમવૃક્ષવત્ ।
અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સ્વયમ્ એવ વિનશ્યતિ ॥

અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ ભાવનાયાં મહામતે ।
ક્ષીણાયાં સ્વપ્રસાદેન વિમર્શેન વિલાસિના ॥

અસંસઙ્ગે પદાર્થેષુ સર્વેષુ સ્થિરતાં ગતે ।
સત્યદૃષ્ટૌ પ્રસન્નાયામ્ અસત્યે ક્ષયમ્ આગતે ॥

નિર્વિકલ્પચિદચ્છાત્મા સ આત્મા સમવાપ્યતે ।
નાસત્તા યસ્ય નો સત્તા ન સુખં નાપિ દુઃખિતા ॥

કેવલં કેવલીભાવો યસ્યાન્તર્ ઉપલભ્યતે ।
અભવ્યયા ભાવનયા ન ચિત્તેન્દ્રિયદૃષ્ટિભિઃ ॥

આત્મનો ઽનન્યભૂતાભિર્ અપિ યઃ પરિવર્જિતઃ ।
વાસનાભિર્ અનન્તાભિર્ વ્યોમેવ ઘનરાજિભિઃ ॥

સન્દિગ્ધાયાં યથા રજ્જ્વાં સર્પત્વં તદ્વદ્ એવ હિ ।
ચિદાકાશાત્મના બન્ધસ્ ત્વ્ અબદ્ધેનૈવ કલ્પિતઃ ॥

કલ્પિતં કલ્પિતં વસ્તુ પ્રતિકલ્પનયાન્યયા ।
તદ્ એવાન્યત્વમ્ આદત્તે ખમ્ અહોરાત્રયોર્ ઇવ ॥

યદ્ અતુચ્છમ્ અનાયાસમ્ અનુપાધિ ગતભ્રમમ્ ।
તત્તત્કલ્પનયા તાદૃક્ તત્ સુખાયૈવ કલ્પતે ॥

શૂન્ય એવ કુસૂલે ઽન્તસ્ સિંહો ઽસ્તીતિ ભયં યથા ।
શૂન્ય એવ શરીરે ઽન્તર્ બદ્ધો ઽસ્મીતિ ભયં તથા ॥

યથા શૂન્યે કુસૂલે ઽન્તઃ પ્રેક્ષ્ય સિંહો ન લભ્યતે ।
તથા સંસારબન્ધાર્હઃ પ્રેક્ષિતસ્ સન્ ન લભ્યતે ॥

ઇદં જગદ્ અયં ચાહમ્ ઇતીયં ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા ।
બાલાનાં શ્યામલે કાલે છાયા વૈતાલિકી યથા ॥

કલ્પનાવશતો જન્તોર્ ભાવાભાવાશ્ શુભાશુભાઃ ।
ક્ષણાદ્ અસત્તામ્ આયાન્તિ સત્તામ્ અપિ પુનઃ પુનઃ ॥

માતૈવ ગૃહિણીભાવગૃહીતા કણ્ઠલમ્બિની ।
કરોતિ ગૃહિણીકાર્યં સુરતાનન્દદાયિની ॥

કાન્તૈવ માતૃભાવેન ગૃહીતાકણ્ઠલમ્બિની ।
દૂરં વિસ્મારયત્ય્ એવ મન્મથોન્માદભાવનામ્ ॥

ભાવાનુસારિફલદં પદાર્થૌઘમ્ અવેક્ષ્ય ચ ।
ન જ્ઞેનેહ પદાર્થેષુ રૂપમ્ એકમ્ ઉદીર્યતે ॥

દૃઢભાવનયા ચેતો યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ ।
તત્ તત્ફલં તદાકારં તાવત્કાલં પ્રપશ્યતિ ॥

ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ સત્યં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મૃષા ।
યદ્ યથા યેન નિર્ણીતં તત્ તથા તેન લક્ષ્યતે ॥

ભાવિતાકાશમાતઙ્ગં વ્યોમહસ્તિતયા મનઃ ।
વ્યોમકાનનમાતઙ્ગીં વ્યોમસ્થામ્ અનુધાવતિ ॥

તસ્માત્ સઙ્કલ્પમ્ એવ ત્વં સર્વભાવમયાત્મકમ્ ।
ત્યજ રાઘવ સુસ્વસ્થસ્ સ્વાત્મનૈવ ભવાત્મનિ ॥

મણિર્ હિ પ્રતિબિમ્બાનાં પ્રતિષેધક્રિયાં પ્રતિ ।
ન શક્તો જડભાવેન ન તુ રામ ભવાદૃશઃ ॥

યદ્ યન્ મનોમણૌ રામ તવેહ પ્રતિબિમ્બતિ ।
તદ્ અવસ્ત્વ્ ઇતિ નિર્ણીય મા તેનાગચ્છ રઞ્જનામ્ ॥

તદ્ એવ સત્યમ્ ઇતિ વાપ્ય્ અભિન્નં પરમાત્મનઃ ।
મન્વાનસ્ ત્વમ્ અનાદ્યન્તં ભાવયાત્માનમ્ આત્મના ॥

ચેતસિ પ્રતિબિમ્બન્તિ યે ભાવાસ્ તવ રાઘવ ।
રઞ્જયન્ત્વ્ અન્યસક્તાત્મન્ મા તે ત્વાં સ્ફટિકં યથા ॥

સ્ફટિકમ્ અપમલં યથા વિશન્તિ પ્રકટતયા નવરઞ્જના વિચિત્રાઃ ।
ઇહ હિ વિમનનં તથા વિશન્તુ પ્રકટતયા ભુવનૈષણા ભવન્તમ્ ॥