Mokṣopāya · Chapter 4.1

athotpattiprakaraṇād anantaram idaṃ śṛṇu /
sthitiprakaraṇaṃ rāma jñātaṃ nirvāṇakāri yat //

jīvabījaṃ paraṃ brahma sarvatra kham iva sthiram /
tena jīvodarajagaty api jīvo 'sty anekadhā //

cidghanaikaghanātmatvāj jīvāntar jīvajātayaḥ /
kadalīdalavat santi kīṭā iva narodare //

yo yo rāma yathā grīṣme kalkasvedād bhavet krimiḥ /
tattannāma tathā cittvāt khaṃ jīvībhavati svataḥ //

yathā yathā yatante te jīvakās svātmasiddhaye /
tathā tathā bhavanty āśu vicitropāsanakramaiḥ //

devān devayajo yakṣayajo yakṣān vrajanti hi /
brahma brahmayajo yānti yad atucchaṃ tad āśrayet //

sa śukro bhṛguputro hi nirmalatvāt svasaṃvidaḥ /
baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ //

abhijātāparimlānā bālā yat prathamaṃ puraḥ /
saṃvit prāpnoti tadrūpā bhavaty anyā na kācana //

jāgratsvapnadaśābhedaṃ bhagavan vaktum arhasi /
kathaṃ ca jāgraj jāgrat syāt svapno 'jāgrat kathaṃ bhavet //

sthirapratyayayuktaṃ yat taj jāgrad iti kathyate /
asthirapratyayaṃ yat syāt sa svapnas samudāhṛtaḥ //

jāgrac cet kṣaṇadṛṣṭaṃ syāt svapnaḥ kālāntarasthitaḥ /
taj jāgrat svapnatām eti svapno jāgrattvam ṛcchati //

jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthiratāṃ vinā /
samas sadaiva sarvatra samastānubhavo 'nayoḥ //

yad eva sthiratām eti taj jāgrad iti kathyate /
kṣaṇabhaṅgātmakas svapno yathā bhavati tac chṛṇu //

jīvadhātuś śarīre 'ntar vidyate yena jīvyate /
tejo vīryaṃ jīvadhātur ityādyabhidham aṅga tat //

vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā /
bhavet tadā sa sampanno jīvadhātuḥ prasarpati //

tasmin prasarpaty aṅgeṣu sparśāt saṃvid udeti hi /
puṣṭatvāt saiti cittākhyām antarlīnajagadbhramā //

sekṣaṇādiṣu randhreṣu prasarpantī bahirmayam /
nānākāravikārāḍhyaṃ rūpam ātmani paśyati //

tatsthiratvāt tathaivātha jāgrad ity avagamyate /
jāgratkrama iti proktas suṣuptādikramaṃ śṛṇu //

manasā karmaṇā vācā yadā kṣubhyati no vapuḥ /
śānta ātiṣṭhati svaccho jīvadhātus tadā tv asau //

samatām āgatair vātaiḥ kṣobhyate na hṛdantare /
nirvātasadane dīpo yathālokaikakārakaḥ //

tatas sarati nāṅgeṣu saṃvit kṣubhyati tena no /
na cekṣaṇādīny āyāti randhrāṇy āyāti no bahiḥ //

jīvo 'ntar eva sphurati tailasaṃvid yathā tile /
śītasaṃvid dhima iva snehasaṃvid yathā ghṛte //

jīvaḥ kālakalāṃ kāñcit tiṣṭhañ śāntatayātmani /
daśām āyāti sauṣuptīṃ saumyavātāṃ vicetanām //

jñātvā cetasy uparate śāmyan vyavaharann api /
jāgratsvapnasuṣupteṣu prabuddhas turyavān smṛtaḥ //

sauṣuptāt somyatāṃ yātaiḥ prāṇais sañcālyate yadā /
sa jīvadhātus sā saṃvit tataś cittatayoditā //

svāntassaṃsthaṃ jagajjālaṃ bhāgabhāgaiḥ kramabhramaiḥ /
paśyati svāntar evāśu sphāraṃ bījam iva drumam //

jīvadhātur yadā vātaiḥ kiñcit saṅkṣobhyate bhṛśam /
tadohyate 'mbara iva paśyaty ātmani khe gatim //

yadāmbhasā plāvyate 'sau tadā vāryādisambhramam /
antar evānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā //

yadā pittādinākrāntas tadāgnyauṣṇyādisambhramam /
antar evānubhavati sphāraṃ bahir ivākhilam //

raktāpūrṇo raktavarṇān deśakālān bahir yadā /
paśyaty anubhavātmatvāt tatraiva ca nimajjati //

sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so 'ntaḥ paśyati nidritaḥ /
pavanaiḥ kṣobhito randhrair bahir akṣādibhir yathā //

anākrantendriyacchidro yad akṣubdho 'ntar eva saḥ /
saṃvidānubhavaty āśu sa svapna iti kathyate //

samākrantendriyacchidro yat kṣubdho bāhyasaṃvidā /
paripaśyati taj jāgrad ity āhur matimattamāḥ //

iti viditavatā tvayādhunāntaḥ prathitamahāmatineha satyatāsthā /
asati jagati naiva bhāvanīyā mṛtihṛtisaṃsṛtidoṣabhāvanī yā //