મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.1

અથોત્પત્તિપ્રકરણાદ્ અનન્તરમ્ ઇદં શૃણુ ।
સ્થિતિપ્રકરણં રામ જ્ઞાતં નિર્વાણકારિ યત્ ॥

જીવબીજં પરં બ્રહ્મ સર્વત્ર ખમ્ ઇવ સ્થિરમ્ ।
તેન જીવોદરજગત્ય્ અપિ જીવો ઽસ્ત્ય્ અનેકધા ॥

ચિદ્ઘનૈકઘનાત્મત્વાજ્ જીવાન્તર્ જીવજાતયઃ ।
કદલીદલવત્ સન્તિ કીટા ઇવ નરોદરે ॥

યો યો રામ યથા ગ્રીષ્મે કલ્કસ્વેદાદ્ ભવેત્ ક્રિમિઃ ।
તત્તન્નામ તથા ચિત્ત્વાત્ ખં જીવીભવતિ સ્વતઃ ॥

યથા યથા યતન્તે તે જીવકાસ્ સ્વાત્મસિદ્ધયે ।
તથા તથા ભવન્ત્ય્ આશુ વિચિત્રોપાસનક્રમૈઃ ॥

દેવાન્ દેવયજો યક્ષયજો યક્ષાન્ વ્રજન્તિ હિ ।
બ્રહ્મ બ્રહ્મયજો યાન્તિ યદ્ અતુચ્છં તદ્ આશ્રયેત્ ॥

સ શુક્રો ભૃગુપુત્રો હિ નિર્મલત્વાત્ સ્વસંવિદઃ ।
બદ્ધઃ પ્રથમદૃષ્ટેન દૃશ્યેનાશુ સ્વભાવતઃ ॥

અભિજાતાપરિમ્લાના બાલા યત્ પ્રથમં પુરઃ ।
સંવિત્ પ્રાપ્નોતિ તદ્રૂપા ભવત્ય્ અન્યા ન કાચન ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નદશાભેદં ભગવન્ વક્તુમ્ અર્હસિ ।
કથં ચ જાગ્રજ્ જાગ્રત્ સ્યાત્ સ્વપ્નો ઽજાગ્રત્ કથં ભવેત્ ॥

સ્થિરપ્રત્યયયુક્તં યત્ તજ્ જાગ્રદ્ ઇતિ કથ્યતે ।
અસ્થિરપ્રત્યયં યત્ સ્યાત્ સ સ્વપ્નસ્ સમુદાહૃતઃ ॥

જાગ્રચ્ ચેત્ ક્ષણદૃષ્ટં સ્યાત્ સ્વપ્નઃ કાલાન્તરસ્થિતઃ ।
તજ્ જાગ્રત્ સ્વપ્નતામ્ એતિ સ્વપ્નો જાગ્રત્ત્વમ્ ઋચ્છતિ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નદશાભેદો ન સ્થિરાસ્થિરતાં વિના ।
સમસ્ સદૈવ સર્વત્ર સમસ્તાનુભવો ઽનયોઃ ॥

યદ્ એવ સ્થિરતામ્ એતિ તજ્ જાગ્રદ્ ઇતિ કથ્યતે ।
ક્ષણભઙ્ગાત્મકસ્ સ્વપ્નો યથા ભવતિ તચ્ છૃણુ ॥

જીવધાતુશ્ શરીરે ઽન્તર્ વિદ્યતે યેન જીવ્યતે ।
તેજો વીર્યં જીવધાતુર્ ઇત્યાદ્યભિધમ્ અઙ્ગ તત્ ॥

વ્યવહારી યદા કાયો મનસા કર્મણા ગિરા ।
ભવેત્ તદા સ સમ્પન્નો જીવધાતુઃ પ્રસર્પતિ ॥

તસ્મિન્ પ્રસર્પત્ય્ અઙ્ગેષુ સ્પર્શાત્ સંવિદ્ ઉદેતિ હિ ।
પુષ્ટત્વાત્ સૈતિ ચિત્તાખ્યામ્ અન્તર્લીનજગદ્ભ્રમા ॥

સેક્ષણાદિષુ રન્ધ્રેષુ પ્રસર્પન્તી બહિર્મયમ્ ।
નાનાકારવિકારાઢ્યં રૂપમ્ આત્મનિ પશ્યતિ ॥

તત્સ્થિરત્વાત્ તથૈવાથ જાગ્રદ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે ।
જાગ્રત્ક્રમ ઇતિ પ્રોક્તસ્ સુષુપ્તાદિક્રમં શૃણુ ॥

મનસા કર્મણા વાચા યદા ક્ષુભ્યતિ નો વપુઃ ।
શાન્ત આતિષ્ઠતિ સ્વચ્છો જીવધાતુસ્ તદા ત્વ્ અસૌ ॥

સમતામ્ આગતૈર્ વાતૈઃ ક્ષોભ્યતે ન હૃદન્તરે ।
નિર્વાતસદને દીપો યથાલોકૈકકારકઃ ॥

તતસ્ સરતિ નાઙ્ગેષુ સંવિત્ ક્ષુભ્યતિ તેન નો ।
ન ચેક્ષણાદીન્ય્ આયાતિ રન્ધ્રાણ્ય્ આયાતિ નો બહિઃ ॥

જીવો ઽન્તર્ એવ સ્ફુરતિ તૈલસંવિદ્ યથા તિલે ।
શીતસંવિદ્ ધિમ ઇવ સ્નેહસંવિદ્ યથા ઘૃતે ॥

જીવઃ કાલકલાં કાઞ્ચિત્ તિષ્ઠઞ્ શાન્તતયાત્મનિ ।
દશામ્ આયાતિ સૌષુપ્તીં સૌમ્યવાતાં વિચેતનામ્ ॥

જ્ઞાત્વા ચેતસ્ય્ ઉપરતે શામ્યન્ વ્યવહરન્ન્ અપિ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ પ્રબુદ્ધસ્ તુર્યવાન્ સ્મૃતઃ ॥

સૌષુપ્તાત્ સોમ્યતાં યાતૈઃ પ્રાણૈસ્ સઞ્ચાલ્યતે યદા ।
સ જીવધાતુસ્ સા સંવિત્ તતશ્ ચિત્તતયોદિતા ॥

સ્વાન્તસ્સંસ્થં જગજ્જાલં ભાગભાગૈઃ ક્રમભ્રમૈઃ ।
પશ્યતિ સ્વાન્તર્ એવાશુ સ્ફારં બીજમ્ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

જીવધાતુર્ યદા વાતૈઃ કિઞ્ચિત્ સઙ્ક્ષોભ્યતે ભૃશમ્ ।
તદોહ્યતે ઽમ્બર ઇવ પશ્યત્ય્ આત્મનિ ખે ગતિમ્ ॥

યદામ્ભસા પ્લાવ્યતે ઽસૌ તદા વાર્યાદિસમ્ભ્રમમ્ ।
અન્તર્ એવાનુભવતિ સ્વામોદં કુસુમં યથા ॥

યદા પિત્તાદિનાક્રાન્તસ્ તદાગ્ન્યૌષ્ણ્યાદિસમ્ભ્રમમ્ ।
અન્તર્ એવાનુભવતિ સ્ફારં બહિર્ ઇવાખિલમ્ ॥

રક્તાપૂર્ણો રક્તવર્ણાન્ દેશકાલાન્ બહિર્ યદા ।
પશ્યત્ય્ અનુભવાત્મત્વાત્ તત્રૈવ ચ નિમજ્જતિ ॥

સેવતે વાસનાં યાં તાં સો ઽન્તઃ પશ્યતિ નિદ્રિતઃ ।
પવનૈઃ ક્ષોભિતો રન્ધ્રૈર્ બહિર્ અક્ષાદિભિર્ યથા ॥

અનાક્રન્તેન્દ્રિયચ્છિદ્રો યદ્ અક્ષુબ્ધો ઽન્તર્ એવ સઃ ।
સંવિદાનુભવત્ય્ આશુ સ સ્વપ્ન ઇતિ કથ્યતે ॥

સમાક્રન્તેન્દ્રિયચ્છિદ્રો યત્ ક્ષુબ્ધો બાહ્યસંવિદા ।
પરિપશ્યતિ તજ્ જાગ્રદ્ ઇત્ય્ આહુર્ મતિમત્તમાઃ ॥

ઇતિ વિદિતવતા ત્વયાધુનાન્તઃ પ્રથિતમહામતિનેહ સત્યતાસ્થા ।
અસતિ જગતિ નૈવ ભાવનીયા મૃતિહૃતિસંસૃતિદોષભાવની યા ॥