Mokṣopāya · Chapter 3.140

sarvasaṃsṛtiṣaṇḍeṣu bījarūpakalātmanaḥ /
tanmātrapratibhāsasya pratibhāse na bhinnatā //

pravṛttir vā nivṛttir vā tanmātrāpattipūrvakam /
sarvasya jīvajātasya suṣuptatvād anantaram //

pravṛttibhājo ye jīvās te tanmātrapadaṃ gatāḥ /
tanmātraikatayā sargān mithaḥ paśyanti kalpitān //

tanmātraikyapraṇālena citrās sargajalāśayāḥ /
parasparaṃ sammilanti ghanatāṃ yānti cābhitaḥ //

kecit pṛthak sthitim itāḥ pṛthag eva layaṃ gatāḥ /
kecin mithas sammilitā jagatṣaṇḍās sthitāḥ kṛtāḥ //

jagatṣaṇḍasahasrāṇi yatrāsaṅkhyāny aṇāv aṇau /
aparasparalagnāni kānanaṃ brahma nāma tat //

mithas sa melanaṃ naiti ghanatāṃ samupāgataḥ /
yad yad yatra yathā rūḍhaṃ tat tat paśyati netarat //

vartamānamanorājyavaśāj jīvaparamparāḥ /
parasparaṃ sammilitās sargāṇāṃ rūḍhibhāvanāḥ //

dehasattā bhṛśaṃ rūḍhā dehābhāvas tu vismṛtaḥ /
dehatvaparirūḍhatvāc cidvyomnā vismṛtātmanā //

yathā śuddhaprāṇamarut paraprāṇābhivedhanāt /
vetti vedhyamanorājyaṃ tathā sargān narāśrayī //

sarveṣāṃ jīvarāśīnām ātmāvasthātrayaṃ śritaḥ /
jāgratsvapnasuṣuptākhyam atra deho na kāraṇam //

evam ātmani jīvatvam anyāvasthātrayātmani /
tāpāmbhasīva vīcitvam asmin kacati dehatā //

citkalāpadam āsādya suṣuptāntapade sthitam /
buddho nivartate jīvo mūḍhas sarge pravartate //

svabhāvaśuddhir hi yadā tadā maitrī pravartate /
dvayor ekatvarūpaiva svasauhārdanidarśanā //

ajñas suṣuptāt sambuddho jīvaḥ kaścit svasargabhāk /
sarvagatvāc citaḥ kaścit parasargeṇa nīyate //

sarge sarge pṛthagrūpaṃ santi sargāntarāṇy api /
teṣv apy antassthasargaughāḥ kadalīdalapīṭhavat //

sarge sargāntarāpūrapattrapīvaravṛttimān /
svabhāvaśītalo brahmakadalīdalamaṇḍapaḥ //

kadalyām anyatā nāsti yathā pattraśateṣv api /
brahmatattve 'nyatā nāsti tathā sargaśateṣv api //

bījāt phalaṃ rasād bhūtvā yathā bījaṃ punar bhavet /
tathā brahma mano bhūtvā bodhād brahma punar bhavet //

rasakāraṇakaṃ bījaṃ phalabhāvena jṛmbhate /
brahmakāraṇako jīvo jagadrūpeṇa jṛmbhate //

rasasya kāraṇaṃ kiṃ syād iti vaktuṃ na yujyate /
svabhāvo nirviśeṣatvāt paraṃ vaktuṃ na yujyate //

na cāsattā sarvamaye vaktuṃ kvacana śakyate /
nākāraṇe kāraṇādi pare vāsty ādikāraṇe //

bījaṃ jahan nijavapuḥ phalībhūtaṃ vilokyate /
brahmājahan nijavapuḥ phalaṃ bījaṃ ca saṃsthitam //

bījasyākṛtimat sarvaṃ tenānākṛti tatpadam /
na yujyate samīkartuṃ tasmān nāsty upamā śive //

kham eva jāyate khābhān na ca taj jāyate 'nyadṛk /
ato na jātaṃ vā jātaṃ viddhi brahmanabho jagat //

dṛśyaṃ paśyan svam ātmānaṃ na draṣṭā samprapaśyati /
prapañcākrāntasaṃvitteḥ kasyodeti nijā sthitiḥ //

mṛgatṛṣṇājalabhrāntau satyāṃ keva vidagdhatā /
vidagdhatāyāṃ satyāṃ tu kevāsau mṛgatṛṣṇikā //

ākāśaviśado draṣṭā sarvago 'pi na paśyati /
netraṃ nijam ivātmānaṃ dṛśībhūtam aho bhramaḥ //

ākāśaviśadaṃ brahma yatnenāpi na labhyate /
dṛśye dṛśyatayādṛṣṭe tv asya lābhas sudūrataḥ //

tvādṛksthūlo 'vadhānena vinā yatra na dṛśyate /
tatrātidūrodastaiva draṣṭus sūkṣmasya dṛśyatā //

draṣṭā draṣṭaiva bhavati na tu spṛśati dṛśyatām /
dṛśyaṃ ca dṛśyate tena draṣṭā rāma na dṛśyate //

draṣṭaiva sambhavaty eko na tu dṛśyam ihāsti hi /
draṣṭā sarvātmako dṛśyaṃ sthitaś cet keva dṛśyatā //

sarvaśaktimatā rājñā yad yat sampādyate yathā /
tat tat tathā bhavaty āśu sa evodeti tattayā //

yathā madhurasollāsaṣ ṣaṇḍo bhavati bhāsuraḥ /
rasatām ajahac caiva phalapuṣpadalonnataḥ //

cidullāsas tathā jīvo bhūtvā bhavati dehakaḥ /
cinmātratāṃ tām ajahad eva darśanadṛṅmayaḥ //

nānāṣaṇḍasahasraughair advitīyair nijātmanaḥ /
yathodeti raso bhaumaś cit tathodety ahambhramaiḥ //

cidrasollāsavṛkṣāṇāṃ kacatām ātmanātmani /
dṛśyaśākhāśatāḍhyānām iha nānto 'vagamyate //

ṣaṇḍaḥ pratyekam evāntar yathā rasacamatkṛtim /
svādayaty evam eṣā cit pṛthak paśyati saṃsṛtīḥ //

yā yodeti yathā yasyā jīvaśaktes svasaṃsṛtiḥ /
tām tāṃ tathaiti sā svāntaś cid bhūtabhuvanasthitim //

jīvasaṃsṛtayaḥ kāścit pramilanti parasparam /
svayaṃ vihṛtya saṃsāre śāmyanti cirakālataḥ //

sūkṣmayā parayā dṛṣṭyā svaṃ paśyasy anayā tathā /
jagajjālasahasrāṇi paramāṇvantareṣv api //

bhittau nabhasi pāṣāṇe jvālāyām anile jale /
santi saṃsāralakṣyāṇi tile tailam ivākhile //

śuddhim eti yadā cetas tadā jīvo bhavec citiḥ /
śuddhā ca sā sarvagatā tena sammelanaṃ mithaḥ //

sarveṣāṃ padmajādīnāṃ svasattābhramapūrakaḥ /
jagaddīrghamahāsvapnas svayam antas samutthitaḥ //

svapnāt svapnāntaraṃ yānti kāścid bhūtaparamparāḥ /
tenopalambhaḥ kuḍyādāv āsāṃ dṛḍhataras sthitaḥ //

yad yatra cid bhāvayati tat tatrāśu bhavaty alam /
tayā svapne 'pi yad dṛṣṭaṃ tatkāle satyam eva tat //

cidaṇor antare santi samastānubhavāṇavaḥ /
yathā bījāntare pattralatāpuṣpaphalāṇavaḥ //

paramāṇuṃ jagad antar dhatte citparamāṇukaḥ /
līnam ākāśam ākāśe dvaitaikyabhramam utsṛja //

deśakālakriyādyākhyais svair evāṇubhir eva cit /
aṇūn anubhavaty antar itarāṇor asambhavāt //

svayaṃ sarvasya kacitas svacchaś cidaṇuṣaṇḍakaḥ /
brahmādeḥ kīṭaniṣṭhasya dehadṛṣṭyānubhāvitaḥ //

kacitaṃ kiñcid eveha vastutas tu na kiñcana /
svayaṃ svatvaṃ svādayante dvaitaṃ citparamāṇavaḥ //

svayaṃ prakacati sphāradehaś cidaṇuṣaṇḍakaḥ /
netrādikusumadvārais saṃvidāmodam udgiran //

sampaśyatītarān kaścid bahīrūpeṇa cidghanān /
sarvagatvād anāśatvād dṛśyabījasya vai citeḥ //

antar evākhilaṃ kaścit paśyaty avikalaṃ jagat /
tatrātikālaṃ kalanād unmajjati nimajjati //

svapnāt svapnāntaraṃ tatra tathā paśyan punaḥ punaḥ /
mithyāvaṭeṣu luṭhitaś śileva śikharacyutā //

kecit sammīlitāḥ kecid ātmany eva bhrame sthitāḥ /
magnās svasaṃvidrasatas sphuranto dehiṣaṇḍakāḥ //

svayam antaḥ prapaśyanti ye jagajjīvasambhramam /
taiḥ kaiścit tat tathā dṛśyam asatsvapnavad āśritam //

sarvātmatvāt svabhāvasya tad dṛśyaṃ satyam ātmani /
sarvago vidyate yatra tatra sarvam udeti hi //

jīvāntaḥ pratibhāsasya sargasya punar antare /
jīvaṣaṇḍa udety uccais tasyāntar itaro 'pi ca //

jīvāntar jāyate jīvas tasyāntar api jīvakaḥ /
sarvatra rambhādalavaj jīvabījaṃ prajīvati //

dṛśyabuddhiparāvṛddhi samam etad anantakam /
hemnīva kaṭakāditvaṃ parijñaptyaiva naśyati //

vicāro yasya nodeti ko 'haṃ kim idam ity alam /
tasyādyantāvimukto 'sau dīrgho jīvajvarabhramaḥ //

vicāraḥ phalitas tasya vijñeyo yasya sanmateḥ /
dinānudinam āyāti tānavaṃ bhogagṛdhnutā //

yathā dehopayuktaṃ hi karoty ārogyam auṣadham /
tathendriyajaye nyasto vivekaḥ phalito bhavet //

viveko 'sti vacasy eva citre 'gnir iva bhāsuraḥ /
yasya tena parityaktā duḥkhāyaiva vivekitā //

yathā sparśena pavanas sattām āyāti no girā /
tathecchātānavenaiva viveko 'syeti budhyate //

citrāmṛtaṃ nāmṛtam eva viddhi citrānalaṃ nānalam eva viddhi /
citre 'ṅganā nūnam anaṅganaiva vācā vivekas tv aviveka eva //

pūrvaṃ vivekena tanutvam eti rāgo 'tha vairaṃ ca samūlam eva /
paścāt parikṣīyata eva yatra sa pāvanas tatra vivekitāsti //