Mokṣopāya · Chapter 3.91

tenaitad vacmi bhagavan yathājātaṃ mano mune /
anigrāhyam abhedyaṃ ca śāpair api durāsadaiḥ //

aindavānām atas sṛṣṭikramāṇāṃ pravināśanam /
yujyate na na ca brahman yuktam etan mahātmanaḥ //

kiṃ tad asti jagaty asmin vividheṣu jagatsu vā /
tavāpi nātha nāthasya yad dainyāya mahātmanaḥ //

mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣas smṛtaḥ /
manaḥkṛtaṃ kṛtaṃ loke na śarīrakṛtaṃ kṛtam //

yan manoniścayakṛtaṃ tad dravyauṣadhidaṇḍanaiḥ /
hantuṃ na śakyate jantoḥ pratibimbaṃ maṇer iva //

tasmād ete 'tra tiṣṭhantu bhāsurais sargasambhramaiḥ /
tvaṃ sṛṣṭveha prajās tiṣṭha buddhyākāśe 'py anantakaḥ //

cittākāśaś cidākāśa ākāśaś ca tṛtīyakaḥ /
anantās traya evaite cidākāśaprakāśitāḥ //

ekaṃ dvau vā bahūn vāpi kuru sargān prajāpate /
svecchayātmani tiṣṭha tvaṃ kiṃ gṛhītaṃ tavaindavaiḥ //

athaindave jagajjāle bhānunettham udāhṛte /
mayā sañcintya suciram idam uktaṃ mahāmune //

yuktam uktaṃ tvayā bhāno vitataṃ hi kilāmbaram /
manaś ca vitataṃ cāpi cidākāśaś ca vistṛtaḥ //

tad yathābhimataṃ sargaṃ nityaṃ karma karomy aham /
kalpayāmi bahūny āśu bhūtajālāni bhāskara //

tat tvam evāśu bhagavan prathamo 'tra manur bhava /
kuru sargaṃ yathākāmaṃ mayā samabhicoditaḥ //

athaitat sa mahātejā mama vākyaṃ prabhākaraḥ /
aṅgīkṛtya dvidhātmānaṃ cakāra tapatāṃ varaḥ //

ekena prāktane tasmin vapuṣā sūryatāṃ gataḥ /
vyomādhvagatayā sarge tatāna divasāvalīm //

manmanutvaṃ dvitīyena kṛtvā svavapuṣā kṣaṇāt /
sasarja sakalāṃ sṛṣṭiṃ tatām abhimatāṃ mama //

pratibhāsam upāyāti yad yad asya hi cetasaḥ /
tat tat prakaṭatām eti sthairyaṃ saphalatām api //

sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā pratibhāsavaśāt kila /
aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām //

yathaivaindavajīvās te cittatvād brahmatāṃ gatāḥ /
vayaṃ tathaiva cidbhāvāc cittatvād brahmatāṃ gatāḥ //

cittaṃ hi pratibhāsātma yac ca tatpratibhāsanam /
tad idaṃ bhāti dehādikhābhaṃ nāto 'sti dehadṛk //

cittvam ātmacamatkāras tac camatkurute svataḥ /
yad yāvatsambhavaṃ svātmany evāntar maricātmavat //

tad etac cittavad bhātam ātivāhikanāmakam /
tad evodāharanty etad dehanāmnā ghanaṃ bhrami //

kathyate jīvanāmnaitac cetaḥ pratanuvāsanam /
śāntaṃ dehacamatkāraṃ jīvaṃ viddhi kramāt param //

nāhaṃ na cānyad astīha cittvaṃ cittam idaṃ sthitam /
vasiṣṭhaindavasaṃvidvad asat sattām ivāgatam //

yathaindavamano brahmā tathaivāyam ahaṃ sthitaḥ /
matkṛtaṃ cāham evedaṃ saṅkalpātmaiva bhāsate //

kaścic cittavilāso 'yaṃ brahmāham iti saṃsthitaḥ /
svabhāva eva dehādi viddhi śūnyatarātmakhāt //

śuddhā cit paramātmaikarūpiṇīty eva bhāvanāt /
jīvībhūya mano bhūtvā vettītthaṃ dehatāṃ mudhā //

sarvam aindavasaṃsāravad idaṃ bhāti cidvapuḥ /
sampannam aprabodhātma dīrghasvapnas svaśaktijaḥ //

dvicandravibhramākāraṃ tanmātrākāravibhramam /
aindavābjajavad rūḍhaṃ citaś cittvaṃ mano bhavet //

na san nāsad ahaṃrūpaṃ sattvāsattve tathaiva ca /
upalambhena sadrūpam asatyaṃ tadvirodhataḥ //

jaḍājaḍaṃ mano viddhi saṅkalpātma bṛhadvapuḥ /
ajaḍaṃ brahmarūpatvāj jaḍaṃ dṛśyātmatāgamāt //

dṛśyānubhavasatyātma tadabhāve vilāyi tat /
kaṭakatvaṃ yathā hemni tathā brahmaṇi saṃsthitam //

sarvatvād brahmaṇas sarvaṃ jaḍaṃ cinmayam eva vā /
asmadādiśilāntātma na jaḍaṃ na ca cetanam //

dārvādīnām acittvena nopalambhasya sambhavaḥ /
upalambho hi sadṛśasambandhād eva jāyate //

upalabdher jaḍaṃ viddhi cetanaṃ sarvam eva hi /
upalambho hi sambandhāt sambandho hi samātmanoḥ //

jaḍacetanaśāntādiśabdārthaśrīr na vidyate /
anirdeśye pade pattralatādīva mahāmarau //

citau yac cetyakalanaṃ tan manastvam udāhṛtam /
cidbhāgo 'trājaḍo bhāgo jāḍyam atra tu cetyatā //

cidbhāgo 'trāvabodhāṃśo jaḍaṃ cetyaṃ hi dṛśyatā /
iti jīvo jagadbhrāntiṃ paśyan gacchati lolatām //

citā sva eva bhāvo 'sau śuddhayaivaṃ dvayīkṛtaḥ /
atas sarvaṃ jagat saiva dvaitaṃ labdhāṃśam eva tat //

svam evānyatayā dṛṣṭvā citir dṛśyatayā vapuḥ /
nirbhāgāpy ekabhāgābhaṃ bhramatīva bhramāturā //

na bhrāntir asti bhramabhāṅ naivetīha hi niścayaḥ /
paripūrṇārṇavaprakhyā citītthaṃ saṃsthitā citiḥ //

sarvatvāj jāḍyam astv asyāṃ citi cittvaṃ ca vetsi tat /
cidbhāgo 'trāvabodhāṃśas tv ahantājaḍatodayaḥ //

ahantvādi pare tattve manāg api na vidyate /
ūrmyādīva pṛthak toye saṃvitsāraṃ hi tad yataḥ //

ahampratyayasandṛśyaṃ cetyaṃ viddhi samutthitam /
mṛgatṛṣṇāsv ivātas tan nūnaṃ vidyata eva no //

ahantāpadamātrātmapadaṃ viddhi nirāmayam /
vidaṃ vidur ahantādi śaityam eva yathā himam //

citaiva cetyate jāḍyaṃ svapne svamaraṇopamam /
sarvātmatvāt sarvaśaktīḥ kurvatī naiti sāmyatām //

manaḥ padārthāditayā sarvarūpaṃ vijṛmbhate /
nānātmā cittadeho 'yam ākāśaviṣadākṛtiḥ //

dehādi dehapratibhārūpātma tyajatā sadā /
vicāryaṃ pratibhāsātma cittvaṃ cittvena vai sphuṭam //

cittatāmre śodhite hi paramārthasuvarṇatām /
gate 'kṛtrima ānandaḥ kiṃ dehopalakhaṇḍakaiḥ //

yad vidyate śodhyate tad dhautaḥ kena khapādapaḥ /
dehādyavidyā satyā ced yukta etāṃ prati grahaḥ //

asatyābhiniviṣṭānāṃ dehādāv adhiyām iha /
ye nāmopadiśanty ajñāḥ kecit te puruṣaiḍakāḥ //

yathaitad bhāvayet svāntaṃ tathaitad bhavati kṣaṇāt /
dṛṣṭānto 'traindavāhalyākṛtrimendrādiniścayaḥ //

yad yad yathā sphurati svapratibhātma cittaṃ tat tat tathā bhavati dehatayoditātma /
deho 'yam asti na na cāham iti svarūpaṃ vijñānam ekam avagamya niriccham āssva //

deho 'yam eṣa ca kilāham iti svabhāvād dehārtham eva yatate tata eti nāśam /
yakṣādikalpanavaśād bhayam eti bālo niryakṣadeśagata eva kayāpi yuktyā //