મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.91

તેનૈતદ્ વચ્મિ ભગવન્ યથાજાતં મનો મુને ।
અનિગ્રાહ્યમ્ અભેદ્યં ચ શાપૈર્ અપિ દુરાસદૈઃ ॥

ઐન્દવાનામ્ અતસ્ સૃષ્ટિક્રમાણાં પ્રવિનાશનમ્ ।
યુજ્યતે ન ન ચ બ્રહ્મન્ યુક્તમ્ એતન્ મહાત્મનઃ ॥

કિં તદ્ અસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિન્ વિવિધેષુ જગત્સુ વા ।
તવાપિ નાથ નાથસ્ય યદ્ દૈન્યાય મહાત્મનઃ ॥

મનો હિ જગતાં કર્તૃ મનો હિ પુરુષસ્ સ્મૃતઃ ।
મનઃકૃતં કૃતં લોકે ન શરીરકૃતં કૃતમ્ ॥

યન્ મનોનિશ્ચયકૃતં તદ્ દ્રવ્યૌષધિદણ્ડનૈઃ ।
હન્તું ન શક્યતે જન્તોઃ પ્રતિબિમ્બં મણેર્ ઇવ ॥

તસ્માદ્ એતે ઽત્ર તિષ્ઠન્તુ ભાસુરૈસ્ સર્ગસમ્ભ્રમૈઃ ।
ત્વં સૃષ્ટ્વેહ પ્રજાસ્ તિષ્ઠ બુદ્ધ્યાકાશે ઽપ્ય્ અનન્તકઃ ॥

ચિત્તાકાશશ્ ચિદાકાશ આકાશશ્ ચ તૃતીયકઃ ।
અનન્તાસ્ ત્રય એવૈતે ચિદાકાશપ્રકાશિતાઃ ॥

એકં દ્વૌ વા બહૂન્ વાપિ કુરુ સર્ગાન્ પ્રજાપતે ।
સ્વેચ્છયાત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં કિં ગૃહીતં તવૈન્દવૈઃ ॥

અથૈન્દવે જગજ્જાલે ભાનુનેત્થમ્ ઉદાહૃતે ।
મયા સઞ્ચિન્ત્ય સુચિરમ્ ઇદમ્ ઉક્તં મહામુને ॥

યુક્તમ્ ઉક્તં ત્વયા ભાનો વિતતં હિ કિલામ્બરમ્ ।
મનશ્ ચ વિતતં ચાપિ ચિદાકાશશ્ ચ વિસ્તૃતઃ ॥

તદ્ યથાભિમતં સર્ગં નિત્યં કર્મ કરોમ્ય્ અહમ્ ।
કલ્પયામિ બહૂન્ય્ આશુ ભૂતજાલાનિ ભાસ્કર ॥

તત્ ત્વમ્ એવાશુ ભગવન્ પ્રથમો ઽત્ર મનુર્ ભવ ।
કુરુ સર્ગં યથાકામં મયા સમભિચોદિતઃ ॥

અથૈતત્ સ મહાતેજા મમ વાક્યં પ્રભાકરઃ ।
અઙ્ગીકૃત્ય દ્વિધાત્માનં ચકાર તપતાં વરઃ ॥

એકેન પ્રાક્તને તસ્મિન્ વપુષા સૂર્યતાં ગતઃ ।
વ્યોમાધ્વગતયા સર્ગે તતાન દિવસાવલીમ્ ॥

મન્મનુત્વં દ્વિતીયેન કૃત્વા સ્વવપુષા ક્ષણાત્ ।
સસર્જ સકલાં સૃષ્ટિં તતામ્ અભિમતાં મમ ॥

પ્રતિભાસમ્ ઉપાયાતિ યદ્ યદ્ અસ્ય હિ ચેતસઃ ।
તત્ તત્ પ્રકટતામ્ એતિ સ્થૈર્યં સફલતામ્ અપિ ॥

સામાન્યબ્રાહ્મણા ભૂત્વા પ્રતિભાસવશાત્ કિલ ।
ઐન્દવા બ્રહ્મતાં યાતા મનસઃ પશ્ય શક્તતામ્ ॥

યથૈવૈન્દવજીવાસ્ તે ચિત્તત્વાદ્ બ્રહ્મતાં ગતાઃ ।
વયં તથૈવ ચિદ્ભાવાચ્ ચિત્તત્વાદ્ બ્રહ્મતાં ગતાઃ ॥

ચિત્તં હિ પ્રતિભાસાત્મ યચ્ ચ તત્પ્રતિભાસનમ્ ।
તદ્ ઇદં ભાતિ દેહાદિખાભં નાતો ઽસ્તિ દેહદૃક્ ॥

ચિત્ત્વમ્ આત્મચમત્કારસ્ તચ્ ચમત્કુરુતે સ્વતઃ ।
યદ્ યાવત્સમ્ભવં સ્વાત્મન્ય્ એવાન્તર્ મરિચાત્મવત્ ॥

તદ્ એતચ્ ચિત્તવદ્ ભાતમ્ આતિવાહિકનામકમ્ ।
તદ્ એવોદાહરન્ત્ય્ એતદ્ દેહનામ્ના ઘનં ભ્રમિ ॥

કથ્યતે જીવનામ્નૈતચ્ ચેતઃ પ્રતનુવાસનમ્ ।
શાન્તં દેહચમત્કારં જીવં વિદ્ધિ ક્રમાત્ પરમ્ ॥

નાહં ન ચાન્યદ્ અસ્તીહ ચિત્ત્વં ચિત્તમ્ ઇદં સ્થિતમ્ ।
વસિષ્ઠૈન્દવસંવિદ્વદ્ અસત્ સત્તામ્ ઇવાગતમ્ ॥

યથૈન્દવમનો બ્રહ્મા તથૈવાયમ્ અહં સ્થિતઃ ।
મત્કૃતં ચાહમ્ એવેદં સઙ્કલ્પાત્મૈવ ભાસતે ॥

કશ્ચિચ્ ચિત્તવિલાસો ઽયં બ્રહ્માહમ્ ઇતિ સંસ્થિતઃ ।
સ્વભાવ એવ દેહાદિ વિદ્ધિ શૂન્યતરાત્મખાત્ ॥

શુદ્ધા ચિત્ પરમાત્મૈકરૂપિણીત્ય્ એવ ભાવનાત્ ।
જીવીભૂય મનો ભૂત્વા વેત્તીત્થં દેહતાં મુધા ॥

સર્વમ્ ઐન્દવસંસારવદ્ ઇદં ભાતિ ચિદ્વપુઃ ।
સમ્પન્નમ્ અપ્રબોધાત્મ દીર્ઘસ્વપ્નસ્ સ્વશક્તિજઃ ॥

દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં તન્માત્રાકારવિભ્રમમ્ ।
ઐન્દવાબ્જજવદ્ રૂઢં ચિતશ્ ચિત્ત્વં મનો ભવેત્ ॥

ન સન્ નાસદ્ અહંરૂપં સત્ત્વાસત્ત્વે તથૈવ ચ ।
ઉપલમ્ભેન સદ્રૂપમ્ અસત્યં તદ્વિરોધતઃ ॥

જડાજડં મનો વિદ્ધિ સઙ્કલ્પાત્મ બૃહદ્વપુઃ ।
અજડં બ્રહ્મરૂપત્વાજ્ જડં દૃશ્યાત્મતાગમાત્ ॥

દૃશ્યાનુભવસત્યાત્મ તદભાવે વિલાયિ તત્ ।
કટકત્વં યથા હેમ્નિ તથા બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્ ॥

સર્વત્વાદ્ બ્રહ્મણસ્ સર્વં જડં ચિન્મયમ્ એવ વા ।
અસ્મદાદિશિલાન્તાત્મ ન જડં ન ચ ચેતનમ્ ॥

દાર્વાદીનામ્ અચિત્ત્વેન નોપલમ્ભસ્ય સમ્ભવઃ ।
ઉપલમ્ભો હિ સદૃશસમ્બન્ધાદ્ એવ જાયતે ॥

ઉપલબ્ધેર્ જડં વિદ્ધિ ચેતનં સર્વમ્ એવ હિ ।
ઉપલમ્ભો હિ સમ્બન્ધાત્ સમ્બન્ધો હિ સમાત્મનોઃ ॥

જડચેતનશાન્તાદિશબ્દાર્થશ્રીર્ ન વિદ્યતે ।
અનિર્દેશ્યે પદે પત્ત્રલતાદીવ મહામરૌ ॥

ચિતૌ યચ્ ચેત્યકલનં તન્ મનસ્ત્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
ચિદ્ભાગો ઽત્રાજડો ભાગો જાડ્યમ્ અત્ર તુ ચેત્યતા ॥

ચિદ્ભાગો ઽત્રાવબોધાંશો જડં ચેત્યં હિ દૃશ્યતા ।
ઇતિ જીવો જગદ્ભ્રાન્તિં પશ્યન્ ગચ્છતિ લોલતામ્ ॥

ચિતા સ્વ એવ ભાવો ઽસૌ શુદ્ધયૈવં દ્વયીકૃતઃ ।
અતસ્ સર્વં જગત્ સૈવ દ્વૈતં લબ્ધાંશમ્ એવ તત્ ॥

સ્વમ્ એવાન્યતયા દૃષ્ટ્વા ચિતિર્ દૃશ્યતયા વપુઃ ।
નિર્ભાગાપ્ય્ એકભાગાભં ભ્રમતીવ ભ્રમાતુરા ॥

ન ભ્રાન્તિર્ અસ્તિ ભ્રમભાઙ્ નૈવેતીહ હિ નિશ્ચયઃ ।
પરિપૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યા ચિતીત્થં સંસ્થિતા ચિતિઃ ॥

સર્વત્વાજ્ જાડ્યમ્ અસ્ત્વ્ અસ્યાં ચિતિ ચિત્ત્વં ચ વેત્સિ તત્ ।
ચિદ્ભાગો ઽત્રાવબોધાંશસ્ ત્વ્ અહન્તાજડતોદયઃ ॥

અહન્ત્વાદિ પરે તત્ત્વે મનાગ્ અપિ ન વિદ્યતે ।
ઊર્મ્યાદીવ પૃથક્ તોયે સંવિત્સારં હિ તદ્ યતઃ ॥

અહમ્પ્રત્યયસન્દૃશ્યં ચેત્યં વિદ્ધિ સમુત્થિતમ્ ।
મૃગતૃષ્ણાસ્વ્ ઇવાતસ્ તન્ નૂનં વિદ્યત એવ નો ॥

અહન્તાપદમાત્રાત્મપદં વિદ્ધિ નિરામયમ્ ।
વિદં વિદુર્ અહન્તાદિ શૈત્યમ્ એવ યથા હિમમ્ ॥

ચિતૈવ ચેત્યતે જાડ્યં સ્વપ્ને સ્વમરણોપમમ્ ।
સર્વાત્મત્વાત્ સર્વશક્તીઃ કુર્વતી નૈતિ સામ્યતામ્ ॥

મનઃ પદાર્થાદિતયા સર્વરૂપં વિજૃમ્ભતે ।
નાનાત્મા ચિત્તદેહો ઽયમ્ આકાશવિષદાકૃતિઃ ॥

દેહાદિ દેહપ્રતિભારૂપાત્મ ત્યજતા સદા ।
વિચાર્યં પ્રતિભાસાત્મ ચિત્ત્વં ચિત્ત્વેન વૈ સ્ફુટમ્ ॥

ચિત્તતામ્રે શોધિતે હિ પરમાર્થસુવર્ણતામ્ ।
ગતે ઽકૃત્રિમ આનન્દઃ કિં દેહોપલખણ્ડકૈઃ ॥

યદ્ વિદ્યતે શોધ્યતે તદ્ ધૌતઃ કેન ખપાદપઃ ।
દેહાદ્યવિદ્યા સત્યા ચેદ્ યુક્ત એતાં પ્રતિ ગ્રહઃ ॥

અસત્યાભિનિવિષ્ટાનાં દેહાદાવ્ અધિયામ્ ઇહ ।
યે નામોપદિશન્ત્ય્ અજ્ઞાઃ કેચિત્ તે પુરુષૈડકાઃ ॥

યથૈતદ્ ભાવયેત્ સ્વાન્તં તથૈતદ્ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽત્રૈન્દવાહલ્યાકૃત્રિમેન્દ્રાદિનિશ્ચયઃ ॥

યદ્ યદ્ યથા સ્ફુરતિ સ્વપ્રતિભાત્મ ચિત્તં તત્ તત્ તથા ભવતિ દેહતયોદિતાત્મ ।
દેહો ઽયમ્ અસ્તિ ન ન ચાહમ્ ઇતિ સ્વરૂપં વિજ્ઞાનમ્ એકમ્ અવગમ્ય નિરિચ્છમ્ આસ્સ્વ ॥

દેહો ઽયમ્ એષ ચ કિલાહમ્ ઇતિ સ્વભાવાદ્ દેહાર્થમ્ એવ યતતે તત એતિ નાશમ્ ।
યક્ષાદિકલ્પનવશાદ્ ભયમ્ એતિ બાલો નિર્યક્ષદેશગત એવ કયાપિ યુક્ત્યા ॥