Mokṣopāya · Chapter 3.81

aho nu paramārthoktiḥ pāvanī tava mantriṇaḥ /
rājā rājīvapattrākṣa idānīm eṣa bhāṣatām //

eṣo 'ṇuvedanād vāyur vāyuś ca bhrāntidṛṣṭitaḥ /
tato na kiñcid vāyvādi kevalaṃ śuddhacetanam //

śabdasaṃvedanāc chabdaś śabdaś ca bhrāntidarśanam /
tato 'tra śabdaśabdārthadṛṣṭir dūrataraṃ gatā //

so 'ṇus sarvaṃ nakiñcic ca so 'haṃ nāhaṃ sa eva ca /
sarvaśaktyātmano 'syaiva pratibhaivātra kāraṇam //

ātmā yatnaśataiḥ prāpyo labdhe 'smin na ca kiñcana /
labdhaṃ bhavati tac caitat paramaṃ nāma kiñcana //

tāvaj janmavasanteṣu saṃsṛtivratatiś ciram /
vikasaty udito yāvan na bodho mūlakāṣakṛt //

aṇunānena rūpaṃ svaṃ dṛśyatām iva gacchatā /
tāpenāmbu dhiyaiveva svasthenaivāpahāritam //

anena saṃvidaṃ nānā merus tribhuvanaṃ tṛṇam /
vamitvā bahir antassthaṃ māyātmakam avekṣyate //

cidaṇor antare yad yad asti tad dṛśyate bahiḥ /
saṅkalpeṣṭāliṅganādi dṛṣṭānto 'tra hi rāgiṇaḥ //

ādisarge sarvaśaktiś cid yathā coditātmanā /
tathāśu paśyaty akhilaṃ saṅkalpamativat svataḥ //

abhijātāśayasyāntar yad yathā pratibhāsate /
tat tathā paśyatīvāsau dṛṣṭānto 'tra śiśor manaḥ //

paramāṇuta evāpi cinmātreṇāmunāṇunā /
parisūkṣmatamenaiva viśvag viśvaṃ prapūritam //

aṇur eva na māty eṣa yojanānāṃ śateṣv api /
sarvagatvād anādyantarūpatvād vedanākṛtiḥ //

yathā dhūrtena śiḍgena puṃsā bālaḥ pranāṭyate /
sabhrūvikāranayananirīkṣaṇaviceṣṭitaiḥ //

cidālokena śuddhena saparvatatṛṇaṃ jagat /
nāṭyate 'virataṃ tadvad vivṛtyābhinayaṃ sadā //

tenaivānantarūpatvād aṇunā vāsasā yathā /
saṃvidantar bhaved bāhye kṛtvā mervādi veṣṭitam //

dikkālādyanavacchinnarūpatvān meruto bṛhat /
vālāgraśatabhāgātmāpy eṣa sūkṣmaḥ paro 'ṇukaḥ //

śuddhasaṃvedanākāśarūpasya paramāṇunā /
śobhate na hi sāmyoktir merusarṣapayor iva //

māyākalāparāṇutvaṃ nirmāyā paramātmatā /
hemnīva kaṭakatvena nāto 'tra samatā bhavet //

prakaṭo 'nena dīpena prakāśo 'nubhavātmanā /
svasattānāśapūrvo hi vinānena bhavet tu saḥ //

yadi sūryādikaṃ sarvaṃ jagad ekajaḍaṃ bhavet /
tataḥ kim ātmā kiṃ rūpaṃ prakāśas syāt kva vātha kim //

śuddhacinmātrasattvaṃ yat svatas svātmani saṃsthitam /
tad etad aṇunā tejo dṛṣṭaṃ bahir iva sthitam //

tejāṃsy arkenduvahnīnām abhinnāni tamoghanāt /
etāvān atra bhedo 'sti yad varṇe śauklyakṛṣṇate //

yādṛk kajjalanīhārameghanīhārayor bhavet /
tādṛk prakāśatamasor bhedaś ceti tayos sthitaḥ //

jaḍayor upalambhāya cidādityaḥ kilaitayoḥ /
yadā tapati tenaite labdhasattaikatāṃ gate //

tapaty ekaś cidādityo rātrindivam atandritaḥ /
antar bahiś śilādyantar apy anastamayodayaḥ //

trilokī bhāti teneyaṃ jīvasya prathitātmanaḥ /
nānopalambhabhāṇḍāḍhyā kuṭī kaṭhinakoṭarā //

tamastvaṃ tamaso deham avināśayatāmunā /
tapyate bhāsayā bhāsā sarvam ābhāsyate tamaḥ //

padmotpalau yathārkeṇa tapatā prakaṭīkṛtau /
prakāśatamasos satte citaivaṃ prakaṭīkṛte //

arkaḥ kurvann ahorātraṃ darśayaty ākṛtiṃ yathā /
citis sadasatī kṛtvā darśayaty ākṛtiṃ tathā //

cidaṇor antare santi vicitrānubhavāṇavaḥ /
yathā madhurasasyāntaḥ pattrapuṣpaphalaśriyaḥ //

udyanti cidaṇor ete samagrānubhavāṇavaḥ /
madhumāsarasāc citrā iva ṣaṇḍaparamparāḥ //

paramātmāṇur atyantaṃ nissvādas sūkṣmatāvaśāt /
samagrasvādasattaikajanakas svadate svayam //

yo yo nāma rasaḥ kaścit svasattāyāṃ kṛtasthitiḥ /
pratibimbam ivādarśe tāṃ vinā nāsty asau svataḥ //

tyajatā saṃśritaṃ sarvaṃ cinmātraparamāṇunā /
tyaktaṃ jagad asaṃvittyā saṃvittyā sarvam āśritam //

aśaktayāpy ātmaguptau sarvam ācchāditaṃ jagat /
citāṇutām eva parāṃ samprasārya vitānavat //

ātmaguptiṃ na śaknoti paramātmāmbarākṛtiḥ /
manāg api kṣaṇam api gajo dūrvāvane yathā //

tathāpy ākrāntavān viśvaṃ jñatāṃ gopayati kṣaṇāt /
jagaddhānāṃ kaṇaṃ bāla ivāho ghanamāyitā //

cinmātrāṇunayenedaṃ jagat samabhijīvati /
vasantarasavedhena vicitreva vanāvalī //

citsattaiveyam akhilaṃ svato jagad ivoditā /
madhumāsarasollāsī citro hi vanaṣaṇḍakaḥ //

satyaṃ cinmayam evedaṃ jagad ity eva viddhy alam /
vasantarasam evedaṃ viddhi pallavagulmakam //

sarvāvayavisāratvāt sahasrakaralocanaḥ /
paraṃāṇur asāv eva nityānavayavodayaḥ //

nimeṣāṃśāvabodhe 'pi cidaṇoḥ pratibhāsate /
yataḥ kalpasahasraughas svapnavārddhakabālyavat //

tatas so 'py nimeṣāṇuḥ kalpakoṭiśatāny alam /
sarvasattāvilāsena pratibhaikā hi jṛmbhate //

abhuktavaty eva yathā bhuktavān aham ity alam /
jāyate pratyayas tadvan nimeṣe kalpaniścayaḥ //

abhuktvā bhuktavān asmīty evaṃ pratyayaśālinaḥ /
dṛśyante vāsanāviṣṭās svapne svamaraṇam yathā //

jaganti paritiṣṭhanti paramāṇau cidātmani /
pratibhāsāḥ pravartante tata eva hi jāgatāḥ //

yad asti yatra tat tasmāt samudeti tad eva tat /
ākāriṇi vikārādi dṛṣṭaṃ na gagane 'male //

citi bhūtāni bhūtāni vartamānāni samprati /
bhaviṣyanti bhaviṣyanti śaktibīje drumā iva //

nimeṣakalpāv etena tuṣeṇānnakaṇāv iva /
valitau naiṣa caitābhyām aṇus svāṅgātmakaś citaḥ //

udāsīnavad āsīno na saṃspṛṣṭo manāg api /
eṣa bhoktṛtvakartṛtvaiḥ khātmā kurvañ jaganty api //

jagatsattoditeyaṃ hi śuddhacitparamāṇutaḥ /
parāmaṇoś ca bhoktṛtvakartṛtve kveva saṃsthite //

jagan na kiñcit kriyate sarvadaiva na kenacit /
vilīyate ca no kiñcin mātrasyādy asya khaṇḍanam //

sarvaṃ samarasābhāsam idam ākāśakośagam /
jagatparyāyaśabdākhyaṃ viddhy anākhyaṃ ca rākṣasi //

cidaṇur dṛśyasiddhyartham āntarīṃ ciccamatkṛtim /
bahīrūpatayā dhatte svātmanātmani saṃsthitām //

etad bahisstham antasstham asti śabde na vastuni /
upadeśāya sattvānāṃ cidrūpatvāj jagattraye //

draṣṭā dṛśyapadaṃ gacchann ātmānaṃ samprapaśyati /
netraṃ dṛśyābhipātīva sad evāsad iva sthitam //

na ca gacchati dṛśyatvaṃ draṣṭā hy asad avāstavam /
ātmany eva na yat kiñcit tattām eti kathaṃ puraḥ //

dṛg eva locane sā ca vāsanā tan nijaṃ vapuḥ /
bahurūpatayā dṛśyaṃ kṛtvā draṣṭṛtayoditā //

na vinā draṣṭṛtām asti dṛśyasattā kathañcana /
pitṛteva vinā putraṃ dvitevaikyapadaṃ vinā //

draṣṭaiva dṛśyatām eti na draṣṭṛtvaṃ vināsti tat /
vinā pitreva tanayo vinā bhoktreva bhogyatā //

draṣṭur hi dṛśyanirmāṇe cittvād asty eva śaktatā /
kanakasyāvadātasya kaṭakatvakṛtāv iva //

dṛśyasya draṣṭṛnirmāṇe jaḍatvān nāsti śaktatā /
kaṭakatvasya mohasya yathā kanakanirmitau //

cetanād dṛśyanirmāṇaṃ cit kacaty asad eva yat /
akāraṇaṃ mohahetur hemaiva kaṭakabhramaḥ //

kaṭakatvāvabhāse hi yathā hemno na hematā /
satyaiva prakacaty evaṃ draṣṭur dṛśyasthitau vapuḥ //

draṣṭā dṛśyatayā tiṣṭhan draṣṭṛtām ujjhatīva hi /
satyāṃ kaṭakasaṃvittau hema kāñcanatām iva //

ekasmin pratibhāse 'sti na sattā draṣṭṛdṛśyayoḥ /
pumpratyayaprakacane kva paśupratyayodayaḥ //

dṛśyaṃ paśyan svam ātmānaṃ na draṣṭā svaṃ prapaśyati /
draṣṭur hi dṛśyatāpattau sattāsatteva tiṣṭhati //

bodhād galitadṛśyasya draṣṭus sattaiva bhāsate /
abuddhakaṭakatvasya hemnaḥ kanakatā yathā //

dṛśye 'saty asti na draṣṭā dṛśyaṃ draṣṭari nāsati /
dvayena ca vinā naikyaṃ naikyam apy asti cānayoḥ //

sarvaṃ yathāvad vijñāya śuddhasaṃvinmayātmanaḥ /
vācām aviṣayas svāsthyaṃ kiñcid evāvaśiṣyate //

ātmātha darśanaṃ dṛśyaṃ dīpenevāvabhāsitam /
kṛtaṃ ca sarvam etena cinmātraparamāṇunā //

mātṛmeyapramāṇākhyaṃ buddhau nigirati trayam /
hemeva kaṭakāditvam asanmayam upasthitam //

yathā na jalam ūrmyādeḥ pṛthak kiñcin manāg api /
tathaitasmāt svabhāvāṇor na kiñcit pṛthag eva hi //

sarvagānubhavātmatvāt sarvānubhavarūpataḥ /
ekatvānubhave nyāyye rūḍhe sarvaikatāsya hi //

asyecchayā pṛthaktāsti vīciteva mahāmbhasaḥ /
icchānurūpasampatter bhāvitārthaikalābhinaḥ //

dikkālādyanavacchinnaḥ paramātmāsti kevalaḥ /
sarvātmatvāt sa sarvātmā sarvānubhavatas svataḥ //

sann eṣa cetanātmatvād asann anavabodhataḥ /
dvaitaikye nātra vidyete satyarūpe mahātmani //

yadi kaścid dvitīyas syāt tad ekasyaikatā bhavet /
dvitvaikyayor mithas siddhir ātapacchāyayor iva //

yatra nāsti dvitīyo hi tatraikasyaikatā katham /
ekatāyām asiddhāyāṃ dvayam eva na vidyate //

evaṃ sthite tu yac chiṣṭaṃ tat syād riktam ihāsthiteḥ /
tasmān na vyatiriktaṃ tadrūpaṃ drava ivāmbhasaḥ //

nānārambhaviśālaṃ ca sāmyenākṣubdharūpi ca /
bījasyāntas tarur iva brahmaṇo 'ntas sthitaṃ jagat //

dvaitam apy apṛthak tasmād dhemnaḥ kaṭakatā yathā /
sāmyabuddhāvabodhe hi dvaitaṃ sac ca nasanmayam //

yathā dravatvaṃ payasas spandanaṃ mātariśvanaḥ /
vyomnaś śūnyatvam evaṃ hi na pṛthag dvaitam īśvarāt //

dvaitādvaitopalambho hi duḥkhāyaiṣa kṣayātmane /
nipuṇo 'nupalambho yas tv etayos tat paraṃ viduḥ //

mātṛmānaprameyādi draṣṭṛdarśanadṛśyatāḥ /
etāvaj jagad etac ca paramāṇau citas sthitam //

ayaṃ jagadaṇur nityam anenāṇusumeruṇā /
spandanaṃ pavaneneva svāṅga eva dhṛtaḥ kutaḥ //

aho nu bhīmā māyeyam atha vā māyitā parā /
paramāṇvantar evāsti yat trailokyaparamparā //

athāsambhavamāyitvam evaitat sarvadā sthitam /
cinmātraparamāṇvantamātram eva jagat sthitam //

antargatajagajjālo 'py eṣo 'ṇus sāmyam atyajan /
sthito 'ntassthabṛhadvṛkṣaṃ bījaṃ bhāṇḍodare yathā //

bīje 'ntar vṛkṣavistāras sthitas saphalapallavaḥ /
parayā dṛśyate dṛṣṭyā jagac ca cidaṇūdare //

sa śākhāphalavṛkṣatvam ajahad bījakoṭare /
yathā tarus sthitas tadvad vikāsi cidaṇau jagat //

saṃsthitadvaitam advaitabījakośam iva sthitam /
jagac citparamāṇvantar yaḥ paśyati sa paśyati //

na dvaitaṃ na ca vādvaitaṃ na bījaṃ na ca vāṅkuraḥ /
na sthūlaṃ na ca vā sūkṣmaṃ nājātaṃ jātam eva no //

na cāsti na ca nāstīdaṃ na somyaṃ kṣubhitaṃ na ca /
trijagaccidaṇor antas sattvaṃ vātha na kiñcana //

na jagan nājagad vāsti vidyate citparāṇutā /
sarvātmikā yadā yatra yā yathodeti tat tathā //

udety anudito 'py eṣa svasaṃvedanajṛmbhitaḥ /
paramātmāṇur ekātmā samagrātmatayeva khe //

drumībhūyeva bījatvam ivodety anudayy api /
paraṃ tattvaṃ jagadbhaṅgyā jagannāśodayena ca //

drumo bījatayevāśu na santyaktasamasthitiḥ /
tiṣṭhaty apagataspandatyāgātyāgaḥ paro 'ṇukaḥ //

bisatantur mahāmeruḥ parātmāṇor apekṣayā /
dṛśyaḥ kila bise tantur adṛśyākṣṇā parātmatā //

bisatantur mahāmeruḥ paramāṇoḥ kilātmanaḥ /
tasyaiva tadghanāc cāntassthitā mervādikoṭayaḥ //

etena tena mahatā paramāṇunā ca vyāptaṃ tataṃ viracitaṃ janitaṃ kṛtaṃ ca /
viśvaprapañcaracanaṃ nabhaseva viṣvak śūnyatvam accham abhitaḥ parilabdham eva //

dvaitena sundarataraṃ svam anujjhateva rūpaṃ suṣuptasadṛśena parāvabodhāt /
aikyaṃ gataṃ sthitagamāgamamuktam evam itthaṃ sthitaṃ nanu jagat paramārthapiṇḍaḥ //