Mokṣopāya · Chapter 3.67

manastvayogyo jīvo 'yaṃ ko bhavet paramātmanaḥ /
kathaṃ vāsmin samutpannaḥ ko vāyaṃ vada me punaḥ //

samastaśaktikacitaṃ brahma sarveśvaraṃ sadā /
yayaiva śaktyā sphurati prāptāṃ tām eva paśyati //

svayaṃ yāṃ vetti sarvātmā citiṃ cetanarūpiṇīm /
sā proktā jīvaśabdena saiva saṅkalpakāriṇī //

svabhāvakāraṇaṃ dvitve pūrvaṃ saṅkalpya cit svayam /
nānākāraṇatāṃ paścād yāti janmamṛtisthitau //

evaṃ sthite muniśreṣṭha daivaṃ nāma kim ucyate /
kim ucyate tathā karma kāraṇaṃ ca kim ucyate //

spandāspandasvabhāvaṃ hi cinmātram iha vidyate /
khe vāta iva tatspandāt sollāsaṃ śāntam anyathā //

citaś cittvaṃ bhāvitaṃ sat spanda ity ucyate budhaiḥ /
dṛśyatvābhāvitaṃ caitad aspandanam iti smṛtam //

spandāt sphurantī cit sargo nisspandā brahma śāśvatam /
jīvakāraṇakarmādyāś citspandasyābhidhās smṛtāḥ //

ya evānubhavātmāyaṃ citspando 'sti sa eva hi /
jīvakāraṇakarmākhyo bījam etad dhi saṃsṛteḥ //

kṛtadvitvacidābhāsavaśād deha upasthite /
saṅkalpavividhārthatvaṃ citspando 'nubhavaṃś cirāt //

nānākāraṇatāṃ yātaś citspando mucyate cirāt /
kaścij janmasahasreṇa kaścid ekena janmanā //

svabhāvakāraṇād dvitvaṃ cit sametyātha gacchati /
svargāpavarganarakabandhakāraṇatāṃ śanaiḥ //

hemnīva kaṭakāditvaṃ kāṣṭhaloṣṭasamasthitau /
dehe tiṣṭhati nānātvaṃ jaḍe bhāvavikārajam //

ajātam apy asadrūpaṃ paśyatīmaṃ bhramaṃ manaḥ /
jātas sthito mṛto 'smīti bhramāntaḥpatanaṃ yathā //

ahaṃ mamety asadrūpam eva cetaḥ prapaśyati /
adṛṣṭaparamārthatvād āśāvivaśasaṃsthiti //

mathurādhipate rājño yathā śvapacasambhramaḥ /
āsīd evaṃ hi cittasya sphuratīyaṃ jagatsthitiḥ //

sarvam eva manomātrabhrāntyullāsavijṛmbhaṇam /
idaṃ jīvatayā nāma prasphuraty ambubhaṅgavat //

śivāt prāk kāraṇāt pūrvaṃ cic cetyakalanonmukhī /
udeti saumyāj jaladheḥ payasspando manāg iva //

sphuraṇāj jīvacakratvam etya cittormitāṃ gatam /
cidvāri brahmajaladhau kurute sargabudbudam //

svacchasaumyasamasyeṣad yat siṃhasyeva jṛmbhaṇam /
brahmaṇas sa cidābhāsas tat sacetyam iva svayam //

cit sacetyocyate jīvas sa saṅkalpān mano bhavet /
buddhiś cetyam ahaṅkāro māyetyādyabhidhaṃ tataḥ //

tanmātrakalpanā pūrvaṃ tanotīdaṃ jagan manaḥ /
asatyaṃ satyasaṅkāśaṃ gandharvanagaraṃ yathā //

yathā śūnyadṛśas tārāmuktāvalyādidarśanam /
yathā svapne bhramaś caiva tathā cittasya saṃsṛtiḥ //

śuddha ātmā nityatṛpta iva śāntas samasthitiḥ /
apaśyan paśyatīvemaṃ cittākhyaṃ svapnavibhramam //

saṃsṛtir jāgrad ity uktaṃ svapnaṃ vidur ahaṅkṛtim /
cittaṃ suṣuptabhāvas syāc cinmātraṃ turyam ucyate //

atyantaśuddhacinmātre pariṇāmaś cirāya yaḥ /
turyātītaṃ padaṃ yat syāt tatstho bhūyo na śocati //

tasmin sarvam udetīdaṃ tasminn eva pralīyate /
tatraiva tanute cedaṃ dṛṣṭau muktāvalī yathā //

arodhakatvāt khaṃ hetur yathā vṛkṣasamunnateḥ /
akartry api tathā kartrī cetanāc cij jagatsthiteḥ //

sannidhānād yathā lohaḥ pratibimbasya hetutām /
yāty ādarśas tathaivāyaṃ cinmayo 'py arthavedane //

bījam aṅkurapattrādiyuktyā yadvat phalaṃ bhavet /
cinmātraṃ cetyajīvādiyuktyā tadvan mano bhavet //

svato bījaṃ phalādy ujjhad yathā bījaṃ punar bhavet /
tathā cic cetyacittādi tyaktvā svāsthyena tiṣṭhati //

yady apy abodhe bodhe ca bījāntas tarubījayoḥ /
iva bhedo 'sti na jagadbrahmaṇor api cittayoḥ //

tathāpi vyajyate bodhe saty ātmatvam akhaṇḍitam /
rūpaśrīr iva dīpena cinmātrālokam eti yat //

yad yan nikhanyate bhūmer yathā tat tan nabho bhavet /
yā yā vicāryate 'vidyā tathā sā sā paraṃ bhavet //

sphaṭikāntas sanniveśas svāṇūnāṃ vedanād yathā /
śuddho 'pi bhāti nāneva tathā brahmodaraṃ jagat //

brahma sarvaṃ jagad vastu piṇḍa ekam akhaṇḍitam /
phalapattralatāgulmapīṭhaṃ bījam iva sthitam //

aho citraṃ jagad idam asat sad iva bhāsate /
aho bṛhad aho svaccham aho sphuṭam aho tanu //

brahmaṇi pratibhāsātmā tanmātragaṇagolakaḥ /
avaśyāyakaṇābho 'sau yathā sphurati tac chrutam //

yathāsau yāti vaimukhyaṃ yathā bhavati cātmabhūḥ /
yathā svabhāvasiddhir vā tathā kathaya me prabho //

atyantāsambhavad rūpam ananyat svasvabhāvataḥ /
atyantānanubhūtaṃ sat svanubhūtam ivāgrataḥ //

hullas sabhullo ghullāṅgha iti bālahṛdi sphuṭam /
yathodeti tathodeti pare brahmaṇi jīvatā //

mānameyātmikāśuddhāsatyaiva satyavat sthitā /
bhinneva ca na bhinnāsmād brahmaṇo bṛṃhaṇātmikā //

yathā brahma bhavaty āśu jīvaḥ kalanajīvitaḥ /
tathā jīvo bhavaty āśu mano mananavedanam //

cittaṃ tanmātramananaṃ paśyaty āśu svarūpavat /
eṣa saṅgho 'nilalavaprakhyas sphurati khāntare //

aucchūnyam eṣo 'nubhavaty avaśyāyakaṇopamam /
saṃvedanātmakaṃ kālakalitaikāntam ātmani //

ahaṃ kim iti śabdārthavedanām so 'ṅgasaṃvidam /
saṃvidan vastuśabdārthaṃ jīvaḥ paśyati sārthakam //

tādṛksaṃvedanas so 'tha rasaśabdārthavedanam /
bhāvijihvārthanāmnaikadeśe 'nubhavati kṣaṇāt //

tādṛksaṃvedanāj jīvaś śabdārthonmukhatāṃ gataḥ /
bhaviṣyannetranāmnaikadeśe bhavati bhāsanam //

tādṛksaṃvedanas so 'tha ghrāṇaṃ tadvṛttivedanāt /
sthito yasmin bhaviṣyantī tāvad dṛṣṭyāditatsthitiḥ //

evamprāyas sa jīvātmā kākatālīyavac chanaiḥ /
viśiṣṭasanniveśatvaṃ bhāvitaṃ paśyati svataḥ //

sa tasya sanniveśasya tv asato 'pi satas sataḥ /
śabdabhāvaikadeśatvaṃ śravaṇārthena vindati //

sparśabhāvaikadeśatvaṃ tvakchabdārthena vindati /
rasabhāvaikadeśatvaṃ jihvārthākṛti paśyati //

rūpabhāvaikadeśatvaṃ netrārthākṛti paśyati /
gandhabhāvaikadeśatvaṃ nāsikātvena paśyati //

evambhāvamayaitattā prakaṭīkaraṇakṣamam /
bhaviṣyad indriyākhyaṃ sā randhraṃ paśyati dehake //

ity evam ādijīvasya rāghavādyatanasya ca /
udeti pratibhāsātmā deha evātivāhikaḥ //

anākhyaiva parā sattā svātivāhikatām iva /
sā gacchaty apy agacchantī tādṛkśaktyātmabhāvanāt //

mātṛmeyapramāṇādi yadā brahmaiva vedanāt /
tadātivāhikoktīnāṃ kaḥ prasaṅgas tad eva tat //

anyatvavedanād anyaḥ parasmād ātivāhikaḥ /
brahmatvavedanād brahma nāsaṃvittir hi sānyathā //

asambhavād asaṃvitter brahmātmakatayāthavā /
ko mokṣaḥ ko vicāras syād alaṃ bhedavikalpanaiḥ //

siddhāntakāla evaiṣa praśnas te rāma rājate /
akālapuṣpamālā hi śobhanāpi na śobhate //

sārthaivānarthikākālamālā vivalitā yathā /
tathaivākālagīr jantos sarvaṃ kāle hi śobhate //

pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti dṛśyate /
nanu sarvapadārthānāṃ kālena phalayogitā //

evam eṣa sa jīvātmā suptātmā samupasthitaḥ /
pitāmahatvam ucchūnaḥ paśyann ātmani kālataḥ //

omuccāraṇasaṃvittipūrvaṃ vedān prapaśyati /
yaḥ karoti manorājyaṃ bhavaty āśu sa tanmatiḥ //

idam evam asat sadvad vidan vyomni sutātmani /
parvataughākṛti vyomajagad vyomni vijṛmbhate //

neha prajāyate kiñcin neha kiñcana naśyati /
jagad gandharvanagararūpeṇa brahmabṛṃhitam //

yathaiva brahmajādīnāṃ jīvānāṃ sadasanmayī /
sattā tathaiva sarveṣām āsarīsṛpam āsuram //

saṃvidvibhrama evāyam evam abhyutthito 'py asat /
ābrahma kīṭasaṃvittes samyaksaṃvedanakṣayaḥ //

yathā sampadyate brahmā kīṭas sampadyate tathā /
kīṭas tu rūḍhabhūtaughavalanāt tucchakarmataḥ //

yad eva jīvanaṃ jīve cetyonmukhamayātmakam /
tad eva pauruṣaṃ tasmin sāraṃ karma tad eva ca //

brahmaṇas sargatāhante kīṭasyāpy asadutthite /
cittamātrātmake bhrānte prekṣāmātrabhavatkṣaye //

mātṛmānaprameyārtho na cinmātretaro yadā /
tadā dvaitaikyavādārthaś śaśaśṛṅgābjinīsamaḥ //

bhāvadārḍhyātmakaṃ mithyā brahmaṇo 'ṇḍaṃ vibhāvyate /
ātmaiva kośakāreṇa lālārūpātmakaṃ yathā //

sattayā brahmaṇā yad yad yathā dṛṣṭaṃ vibhāti tat /
tat tathā dṛśyate tajjñais svabhāvasyaiṣa niścayaḥ //

yathā yad uditaṃ vastu tan na tattāṃ vinā bhavet /
nimeṣam api kalpo vā svabhāvasyaiṣa niścayaḥ //

alīkam idam utpannam alīkaṃ ca vivardhate /
alīkam eva svadate tathālīkaṃ vilīyate //

cinmātrasyāntare sargaś cinmātraṃ sakalāntare /
tattvāt samastasattānāṃ cinmātraṃ sarvam eva vā //

cinmātram eva bahir antar upary adhastān mānaprameyam iti mātṛpadaṃ ca dhatte /
nityopaśāntam iti tena samastasattā nityaṃ sthitaṃ susamam ekam apetaturyam //