મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.67

મનસ્ત્વયોગ્યો જીવો ઽયં કો ભવેત્ પરમાત્મનઃ ।
કથં વાસ્મિન્ સમુત્પન્નઃ કો વાયં વદ મે પુનઃ ॥

સમસ્તશક્તિકચિતં બ્રહ્મ સર્વેશ્વરં સદા ।
યયૈવ શક્ત્યા સ્ફુરતિ પ્રાપ્તાં તામ્ એવ પશ્યતિ ॥

સ્વયં યાં વેત્તિ સર્વાત્મા ચિતિં ચેતનરૂપિણીમ્ ।
સા પ્રોક્તા જીવશબ્દેન સૈવ સઙ્કલ્પકારિણી ॥

સ્વભાવકારણં દ્વિત્વે પૂર્વં સઙ્કલ્પ્ય ચિત્ સ્વયમ્ ।
નાનાકારણતાં પશ્ચાદ્ યાતિ જન્મમૃતિસ્થિતૌ ॥

એવં સ્થિતે મુનિશ્રેષ્ઠ દૈવં નામ કિમ્ ઉચ્યતે ।
કિમ્ ઉચ્યતે તથા કર્મ કારણં ચ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

સ્પન્દાસ્પન્દસ્વભાવં હિ ચિન્માત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે ।
ખે વાત ઇવ તત્સ્પન્દાત્ સોલ્લાસં શાન્તમ્ અન્યથા ॥

ચિતશ્ ચિત્ત્વં ભાવિતં સત્ સ્પન્દ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ।
દૃશ્યત્વાભાવિતં ચૈતદ્ અસ્પન્દનમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

સ્પન્દાત્ સ્ફુરન્તી ચિત્ સર્ગો નિસ્સ્પન્દા બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
જીવકારણકર્માદ્યાશ્ ચિત્સ્પન્દસ્યાભિધાસ્ સ્મૃતાઃ ॥

ય એવાનુભવાત્માયં ચિત્સ્પન્દો ઽસ્તિ સ એવ હિ ।
જીવકારણકર્માખ્યો બીજમ્ એતદ્ ધિ સંસૃતેઃ ॥

કૃતદ્વિત્વચિદાભાસવશાદ્ દેહ ઉપસ્થિતે ।
સઙ્કલ્પવિવિધાર્થત્વં ચિત્સ્પન્દો ઽનુભવંશ્ ચિરાત્ ॥

નાનાકારણતાં યાતશ્ ચિત્સ્પન્દો મુચ્યતે ચિરાત્ ।
કશ્ચિજ્ જન્મસહસ્રેણ કશ્ચિદ્ એકેન જન્મના ॥

સ્વભાવકારણાદ્ દ્વિત્વં ચિત્ સમેત્યાથ ગચ્છતિ ।
સ્વર્ગાપવર્ગનરકબન્ધકારણતાં શનૈઃ ॥

હેમ્નીવ કટકાદિત્વં કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતૌ ।
દેહે તિષ્ઠતિ નાનાત્વં જડે ભાવવિકારજમ્ ॥

અજાતમ્ અપ્ય્ અસદ્રૂપં પશ્યતીમં ભ્રમં મનઃ ।
જાતસ્ સ્થિતો મૃતો ઽસ્મીતિ ભ્રમાન્તઃપતનં યથા ॥

અહં મમેત્ય્ અસદ્રૂપમ્ એવ ચેતઃ પ્રપશ્યતિ ।
અદૃષ્ટપરમાર્થત્વાદ્ આશાવિવશસંસ્થિતિ ॥

મથુરાધિપતે રાજ્ઞો યથા શ્વપચસમ્ભ્રમઃ ।
આસીદ્ એવં હિ ચિત્તસ્ય સ્ફુરતીયં જગત્સ્થિતિઃ ॥

સર્વમ્ એવ મનોમાત્રભ્રાન્ત્યુલ્લાસવિજૃમ્ભણમ્ ।
ઇદં જીવતયા નામ પ્રસ્ફુરત્ય્ અમ્બુભઙ્ગવત્ ॥

શિવાત્ પ્રાક્ કારણાત્ પૂર્વં ચિચ્ ચેત્યકલનોન્મુખી ।
ઉદેતિ સૌમ્યાજ્ જલધેઃ પયસ્સ્પન્દો મનાગ્ ઇવ ॥

સ્ફુરણાજ્ જીવચક્રત્વમ્ એત્ય ચિત્તોર્મિતાં ગતમ્ ।
ચિદ્વારિ બ્રહ્મજલધૌ કુરુતે સર્ગબુદ્બુદમ્ ॥

સ્વચ્છસૌમ્યસમસ્યેષદ્ યત્ સિંહસ્યેવ જૃમ્ભણમ્ ।
બ્રહ્મણસ્ સ ચિદાભાસસ્ તત્ સચેત્યમ્ ઇવ સ્વયમ્ ॥

ચિત્ સચેત્યોચ્યતે જીવસ્ સ સઙ્કલ્પાન્ મનો ભવેત્ ।
બુદ્ધિશ્ ચેત્યમ્ અહઙ્કારો માયેત્યાદ્યભિધં તતઃ ॥

તન્માત્રકલ્પના પૂર્વં તનોતીદં જગન્ મનઃ ।
અસત્યં સત્યસઙ્કાશં ગન્ધર્વનગરં યથા ॥

યથા શૂન્યદૃશસ્ તારામુક્તાવલ્યાદિદર્શનમ્ ।
યથા સ્વપ્ને ભ્રમશ્ ચૈવ તથા ચિત્તસ્ય સંસૃતિઃ ॥

શુદ્ધ આત્મા નિત્યતૃપ્ત ઇવ શાન્તસ્ સમસ્થિતિઃ ।
અપશ્યન્ પશ્યતીવેમં ચિત્તાખ્યં સ્વપ્નવિભ્રમમ્ ॥

સંસૃતિર્ જાગ્રદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્વપ્નં વિદુર્ અહઙ્કૃતિમ્ ।
ચિત્તં સુષુપ્તભાવસ્ સ્યાચ્ ચિન્માત્રં તુર્યમ્ ઉચ્યતે ॥

અત્યન્તશુદ્ધચિન્માત્રે પરિણામશ્ ચિરાય યઃ ।
તુર્યાતીતં પદં યત્ સ્યાત્ તત્સ્થો ભૂયો ન શોચતિ ॥

તસ્મિન્ સર્વમ્ ઉદેતીદં તસ્મિન્ન્ એવ પ્રલીયતે ।
તત્રૈવ તનુતે ચેદં દૃષ્ટૌ મુક્તાવલી યથા ॥

અરોધકત્વાત્ ખં હેતુર્ યથા વૃક્ષસમુન્નતેઃ ।
અકર્ત્ર્ય્ અપિ તથા કર્ત્રી ચેતનાચ્ ચિજ્ જગત્સ્થિતેઃ ॥

સન્નિધાનાદ્ યથા લોહઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય હેતુતામ્ ।
યાત્ય્ આદર્શસ્ તથૈવાયં ચિન્મયો ઽપ્ય્ અર્થવેદને ॥

બીજમ્ અઙ્કુરપત્ત્રાદિયુક્ત્યા યદ્વત્ ફલં ભવેત્ ।
ચિન્માત્રં ચેત્યજીવાદિયુક્ત્યા તદ્વન્ મનો ભવેત્ ॥

સ્વતો બીજં ફલાદ્ય્ ઉજ્ઝદ્ યથા બીજં પુનર્ ભવેત્ ।
તથા ચિચ્ ચેત્યચિત્તાદિ ત્યક્ત્વા સ્વાસ્થ્યેન તિષ્ઠતિ ॥

યદ્ય્ અપ્ય્ અબોધે બોધે ચ બીજાન્તસ્ તરુબીજયોઃ ।
ઇવ ભેદો ઽસ્તિ ન જગદ્બ્રહ્મણોર્ અપિ ચિત્તયોઃ ॥

તથાપિ વ્યજ્યતે બોધે સત્ય્ આત્મત્વમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
રૂપશ્રીર્ ઇવ દીપેન ચિન્માત્રાલોકમ્ એતિ યત્ ॥

યદ્ યન્ નિખન્યતે ભૂમેર્ યથા તત્ તન્ નભો ભવેત્ ।
યા યા વિચાર્યતે ઽવિદ્યા તથા સા સા પરં ભવેત્ ॥

સ્ફટિકાન્તસ્ સન્નિવેશસ્ સ્વાણૂનાં વેદનાદ્ યથા ।
શુદ્ધો ઽપિ ભાતિ નાનેવ તથા બ્રહ્મોદરં જગત્ ॥

બ્રહ્મ સર્વં જગદ્ વસ્તુ પિણ્ડ એકમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
ફલપત્ત્રલતાગુલ્મપીઠં બીજમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

અહો ચિત્રં જગદ્ ઇદમ્ અસત્ સદ્ ઇવ ભાસતે ।
અહો બૃહદ્ અહો સ્વચ્છમ્ અહો સ્ફુટમ્ અહો તનુ ॥

બ્રહ્મણિ પ્રતિભાસાત્મા તન્માત્રગણગોલકઃ ।
અવશ્યાયકણાભો ઽસૌ યથા સ્ફુરતિ તચ્ છ્રુતમ્ ॥

યથાસૌ યાતિ વૈમુખ્યં યથા ભવતિ ચાત્મભૂઃ ।
યથા સ્વભાવસિદ્ધિર્ વા તથા કથય મે પ્રભો ॥

અત્યન્તાસમ્ભવદ્ રૂપમ્ અનન્યત્ સ્વસ્વભાવતઃ ।
અત્યન્તાનનુભૂતં સત્ સ્વનુભૂતમ્ ઇવાગ્રતઃ ॥

હુલ્લસ્ સભુલ્લો ઘુલ્લાઙ્ઘ ઇતિ બાલહૃદિ સ્ફુટમ્ ।
યથોદેતિ તથોદેતિ પરે બ્રહ્મણિ જીવતા ॥

માનમેયાત્મિકાશુદ્ધાસત્યૈવ સત્યવત્ સ્થિતા ।
ભિન્નેવ ચ ન ભિન્નાસ્માદ્ બ્રહ્મણો બૃંહણાત્મિકા ॥

યથા બ્રહ્મ ભવત્ય્ આશુ જીવઃ કલનજીવિતઃ ।
તથા જીવો ભવત્ય્ આશુ મનો મનનવેદનમ્ ॥

ચિત્તં તન્માત્રમનનં પશ્યત્ય્ આશુ સ્વરૂપવત્ ।
એષ સઙ્ઘો ઽનિલલવપ્રખ્યસ્ સ્ફુરતિ ખાન્તરે ॥

ઔચ્છૂન્યમ્ એષો ઽનુભવત્ય્ અવશ્યાયકણોપમમ્ ।
સંવેદનાત્મકં કાલકલિતૈકાન્તમ્ આત્મનિ ॥

અહં કિમ્ ઇતિ શબ્દાર્થવેદનામ્ સો ઽઙ્ગસંવિદમ્ ।
સંવિદન્ વસ્તુશબ્દાર્થં જીવઃ પશ્યતિ સાર્થકમ્ ॥

તાદૃક્સંવેદનસ્ સો ઽથ રસશબ્દાર્થવેદનમ્ ।
ભાવિજિહ્વાર્થનામ્નૈકદેશે ઽનુભવતિ ક્ષણાત્ ॥

તાદૃક્સંવેદનાજ્ જીવશ્ શબ્દાર્થોન્મુખતાં ગતઃ ।
ભવિષ્યન્નેત્રનામ્નૈકદેશે ભવતિ ભાસનમ્ ॥

તાદૃક્સંવેદનસ્ સો ઽથ ઘ્રાણં તદ્વૃત્તિવેદનાત્ ।
સ્થિતો યસ્મિન્ ભવિષ્યન્તી તાવદ્ દૃષ્ટ્યાદિતત્સ્થિતિઃ ॥

એવમ્પ્રાયસ્ સ જીવાત્મા કાકતાલીયવચ્ છનૈઃ ।
વિશિષ્ટસન્નિવેશત્વં ભાવિતં પશ્યતિ સ્વતઃ ॥

સ તસ્ય સન્નિવેશસ્ય ત્વ્ અસતો ઽપિ સતસ્ સતઃ ।
શબ્દભાવૈકદેશત્વં શ્રવણાર્થેન વિન્દતિ ॥

સ્પર્શભાવૈકદેશત્વં ત્વક્છબ્દાર્થેન વિન્દતિ ।
રસભાવૈકદેશત્વં જિહ્વાર્થાકૃતિ પશ્યતિ ॥

રૂપભાવૈકદેશત્વં નેત્રાર્થાકૃતિ પશ્યતિ ।
ગન્ધભાવૈકદેશત્વં નાસિકાત્વેન પશ્યતિ ॥

એવમ્ભાવમયૈતત્તા પ્રકટીકરણક્ષમમ્ ।
ભવિષ્યદ્ ઇન્દ્રિયાખ્યં સા રન્ધ્રં પશ્યતિ દેહકે ॥

ઇત્ય્ એવમ્ આદિજીવસ્ય રાઘવાદ્યતનસ્ય ચ ।
ઉદેતિ પ્રતિભાસાત્મા દેહ એવાતિવાહિકઃ ॥

અનાખ્યૈવ પરા સત્તા સ્વાતિવાહિકતામ્ ઇવ ।
સા ગચ્છત્ય્ અપ્ય્ અગચ્છન્તી તાદૃક્શક્ત્યાત્મભાવનાત્ ॥

માતૃમેયપ્રમાણાદિ યદા બ્રહ્મૈવ વેદનાત્ ।
તદાતિવાહિકોક્તીનાં કઃ પ્રસઙ્ગસ્ તદ્ એવ તત્ ॥

અન્યત્વવેદનાદ્ અન્યઃ પરસ્માદ્ આતિવાહિકઃ ।
બ્રહ્મત્વવેદનાદ્ બ્રહ્મ નાસંવિત્તિર્ હિ સાન્યથા ॥

અસમ્ભવાદ્ અસંવિત્તેર્ બ્રહ્માત્મકતયાથવા ।
કો મોક્ષઃ કો વિચારસ્ સ્યાદ્ અલં ભેદવિકલ્પનૈઃ ॥

સિદ્ધાન્તકાલ એવૈષ પ્રશ્નસ્ તે રામ રાજતે ।
અકાલપુષ્પમાલા હિ શોભનાપિ ન શોભતે ॥

સાર્થૈવાનર્થિકાકાલમાલા વિવલિતા યથા ।
તથૈવાકાલગીર્ જન્તોસ્ સર્વં કાલે હિ શોભતે ॥

પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાનાં કાલો દાતેતિ દૃશ્યતે ।
નનુ સર્વપદાર્થાનાં કાલેન ફલયોગિતા ॥

એવમ્ એષ સ જીવાત્મા સુપ્તાત્મા સમુપસ્થિતઃ ।
પિતામહત્વમ્ ઉચ્છૂનઃ પશ્યન્ન્ આત્મનિ કાલતઃ ॥

ઓમુચ્ચારણસંવિત્તિપૂર્વં વેદાન્ પ્રપશ્યતિ ।
યઃ કરોતિ મનોરાજ્યં ભવત્ય્ આશુ સ તન્મતિઃ ॥

ઇદમ્ એવમ્ અસત્ સદ્વદ્ વિદન્ વ્યોમ્નિ સુતાત્મનિ ।
પર્વતૌઘાકૃતિ વ્યોમજગદ્ વ્યોમ્નિ વિજૃમ્ભતે ॥

નેહ પ્રજાયતે કિઞ્ચિન્ નેહ કિઞ્ચન નશ્યતિ ।
જગદ્ ગન્ધર્વનગરરૂપેણ બ્રહ્મબૃંહિતમ્ ॥

યથૈવ બ્રહ્મજાદીનાં જીવાનાં સદસન્મયી ।
સત્તા તથૈવ સર્વેષામ્ આસરીસૃપમ્ આસુરમ્ ॥

સંવિદ્વિભ્રમ એવાયમ્ એવમ્ અભ્યુત્થિતો ઽપ્ય્ અસત્ ।
આબ્રહ્મ કીટસંવિત્તેસ્ સમ્યક્સંવેદનક્ષયઃ ॥

યથા સમ્પદ્યતે બ્રહ્મા કીટસ્ સમ્પદ્યતે તથા ।
કીટસ્ તુ રૂઢભૂતૌઘવલનાત્ તુચ્છકર્મતઃ ॥

યદ્ એવ જીવનં જીવે ચેત્યોન્મુખમયાત્મકમ્ ।
તદ્ એવ પૌરુષં તસ્મિન્ સારં કર્મ તદ્ એવ ચ ॥

બ્રહ્મણસ્ સર્ગતાહન્તે કીટસ્યાપ્ય્ અસદુત્થિતે ।
ચિત્તમાત્રાત્મકે ભ્રાન્તે પ્રેક્ષામાત્રભવત્ક્ષયે ॥

માતૃમાનપ્રમેયાર્થો ન ચિન્માત્રેતરો યદા ।
તદા દ્વૈતૈક્યવાદાર્થશ્ શશશૃઙ્ગાબ્જિનીસમઃ ॥

ભાવદાર્ઢ્યાત્મકં મિથ્યા બ્રહ્મણો ઽણ્ડં વિભાવ્યતે ।
આત્મૈવ કોશકારેણ લાલારૂપાત્મકં યથા ॥

સત્તયા બ્રહ્મણા યદ્ યદ્ યથા દૃષ્ટં વિભાતિ તત્ ।
તત્ તથા દૃશ્યતે તજ્જ્ઞૈસ્ સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ ॥

યથા યદ્ ઉદિતં વસ્તુ તન્ ન તત્તાં વિના ભવેત્ ।
નિમેષમ્ અપિ કલ્પો વા સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ ॥

અલીકમ્ ઇદમ્ ઉત્પન્નમ્ અલીકં ચ વિવર્ધતે ।
અલીકમ્ એવ સ્વદતે તથાલીકં વિલીયતે ॥

ચિન્માત્રસ્યાન્તરે સર્ગશ્ ચિન્માત્રં સકલાન્તરે ।
તત્ત્વાત્ સમસ્તસત્તાનાં ચિન્માત્રં સર્વમ્ એવ વા ॥

ચિન્માત્રમ્ એવ બહિર્ અન્તર્ ઉપર્ય્ અધસ્તાન્ માનપ્રમેયમ્ ઇતિ માતૃપદં ચ ધત્તે ।
નિત્યોપશાન્તમ્ ઇતિ તેન સમસ્તસત્તા નિત્યં સ્થિતં સુસમમ્ એકમ્ અપેતતુર્યમ્ ॥