મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.54

તસ્માદ્ યે વેદ્યવેત્તારો યે વા ધર્મં પરં શ્રિતાઃ ।
આતિવાહિકદેહત્વં પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ એવ નેતરે ॥

આધિભૌતિકદેહત્વં મિથ્યા ભ્રમમયાત્મકમ્ ।
કથમ્ અન્યે સ્થિતિં યાતુ ચ્છાયાસ્ તે કથમ્ આતપે ॥

લીલા વિદિતવેદ્યા નો પરમં ધર્મમ્ આશ્રિતા ।
કેવલં તેન સા ભર્તૃકલ્પિતં નગરં ગતા ॥

એવમ્ એષા પ્રયાતા તુ ભર્તા પશ્ય મમામ્બિકે ।
પ્રવૃત્તઃ પ્રાણસન્ત્યાગે કર્તવ્યમ્ કિમ્ ઇહાધુના ॥

ભાવાભાવેષુ ભાવાનાં કથં નિયતિર્ આગતા ।
કથં ભૂયો ઽપ્ય્ અનિયતિર્ મૃતિજન્માદિષૂચિતા ॥

કથં સ્વભાવસંસિદ્ધિઃ કથં સત્તા પદાર્થગા ।
કથમ્ અગ્ન્યાદિષૂષ્ણત્વં પૃથ્વ્યાદૌ સ્થિરતા કથમ્ ॥

હિમાદિષુ કથં શૈત્યં કા સત્તા કાલખાદિષુ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્ સ્થૂલસૂક્ષ્મદૃશઃ કથમ્ ॥

કથમ્ અત્યન્તમ્ ઉચ્છ્રાયં તૃણગુલ્માઙ્કુરાદિકમ્ ।
વસ્તુનાયાત્ય્ અનષ્ટે ઽપિ સ્થિતે સ્વોચ્છ્રાયકારણે ॥

મહાપ્રલયસંપત્તૌ સર્ગાસ્થાસ્તમયે સતિ ।
અનન્તાકાશમ્ આશાન્તં સદ્ બ્રહ્મૈવાવતિષ્ઠતે ॥

તચ્ચિદ્રૂપતયા તેજઃકણો ઽહમ્ ઇતિ ચેતતિ ।
સ્વપ્ને સંવિદ્ યથા હિ ત્વમ્ આકાશગમનાદિ વા ॥

તેજઃકણો સૌસ્થૂલત્વમ્ આત્મનાત્મનિ વિન્દતિ ।
અસત્યમ્ એવ સત્યાભં બ્રહ્માણ્ડં તદ્ ઇદં સ્મૃતમ્ ॥

તત્રાન્તર્ બ્રહ્મ તદ્ વેત્તિ બ્રહ્માહમ્ અયમ્ ઇત્ય્ અથ ।
મનોરાજ્યં સ કુરુતે ખાત્મૈવ તદ્ ઇદં જગત્ ॥

તસ્મિન્ પ્રથમતસ્ સર્ગે યા યથા યત્ર સંવિદઃ ।
કથિતાસ્ તાસ્ તથા તત્ર સ્થિતા અદ્યાપિ નિશ્ચલાઃ ॥

યદ્ યથા સ્ફુરિતં ચિત્ત્વં તત્ તથાન્યત્મ ચિદ્ ભવેત્ ।
સ્વયમ્ એવાનિયમિતસ્ તતસ્ સ્યાન્ નેહ કિઞ્ચન ॥

ન ચ નામ નકિઞ્ચિત્ત્વં યુજ્યતે ચિત્સ્વરૂપિણઃ ।
ત્યક્ત્વા સમસ્તસંસ્થાનં હિ સંતિષ્ઠતુ વૈ કથમ્ ॥

સર્ગાદૌ સ્વયમ્ એવાન્તશ્ ચિદ્ યથા કચિતાત્મનિ ।
હિમાગ્ન્યાદિતયાદ્યાપિ સા તથાસ્તે સ્વસત્તયા ॥

તસ્માત્ સ્વસત્તાસન્ત્યાગસ્ સતઃ કર્તું ન યુજ્યતે ।
યદા ચિદાદેસ્ તેનેયં નિયતિર્ ન વિનશ્યતિ ॥

યદ્ યથા કચિતં યત્ર વ્યોમરૂપ્ય્ અપિ પાર્થિવમ્ ।
સર્ગાદૌ તસ્ય ચલિતુમ્ અદ્ય યાવન્ ન યુજ્યતે ॥

યા યથા ચિત્ પ્રકચિતા પ્રતિપક્ષવિદં વિના ।
ન સા તતઃ પ્રચલતિ વેદનાભ્યાસતસ્ સ્વયમ્ ॥

જગદાદાવ્ અનુત્પન્નં યચ્ ચેદમ્ અનુભૂયતે ।
તત્ સંવિદ્વ્યોમકચનં સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતં યથા ॥

અસત્યમ્ એવ સત્યાભં પ્રતિભાનમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
ઇતિ સ્વભાવસંવિત્તિર્ ઇત્થં ભૂતાનુભૂતયઃ ॥

સર્ગાદૌ યા યથા રૂઢા સંવિત્કચનસન્તતિઃ ।
સાદ્યાપિ ચાલિતાન્યેન સ્થિતા નિયતિર્ દૃશ્યતે ॥

ગૃહીતવ્યોમતાસંવિચ્ ચિદ્વ્યોમ વ્યોમતાં ગતમ્ ।
ગૃહીતકાલતાસંવિચ્ ચિન્નભઃ કાલતાં ગતમ્ ॥

ગૃહીતજલસંવિદ્ ચિદ્વ્યોમ વારિ વ્યવસ્થિતમ્ ।
સ્વપ્ને તથા હિ પુરુષઃ પશ્યત્ય્ આત્મનિ વારિતામ્ ॥

સ્વમરુત્સંવિદા ભાતિ ભવત્ય્ એષા યથાસ્થિતા ।
ચિચ્ચમત્કારચાતુર્યમ્ અસદ્ એતત્ સમૂહતે ॥

ખત્વં મરુત્ત્વમ્ ઉર્વીત્વમ્ અપ્ત્વમ્ અગ્નિત્વમ્ અપ્ય્ અસત્ ।
વેત્ત્ય્ અન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પધ્યાનેષ્વ્ ઇવ ચિતિસ્ સ્વયમ્ ॥

મરણાનન્તરં કર્મફલાનુભવનક્રમમ્ ।
સર્વકર્મેહશાન્ત્યર્થં શ્રુતં શ્રેયસ્કરં શૃણુ ॥

રૂઢાદિસર્ગે નિયતિર્ યૈકદ્વિત્રિચતુર્મિતા ।
પુષ્ટ્યાદિષ્વ્ આયુષઃ પુંસાં તસ્યાથ નિયતિં શૃણુ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશુદ્ધ્યશુદ્ધી સ્વકર્મણામ્ ।
ઊનત્વે ચાધિકત્વે ચ નૃણાં કારણમ્ આયુષઃ ॥

સ્વકર્મધર્મે હ્રસતિ હ્રસત્ય્ આયુર્ નૃણામ્ ઇહ ।
વૃદ્ધે વૃદ્ધિમ્ ઉપાયાતિ સમમ્ એવ ભવેત્ સમે ॥

બાલમૃત્યુપ્રદૈર્ બાલો યુવા યૌવનમૃત્યુદૈઃ ।
વૃદ્ધમૃત્યુપ્રદૈર્ વૃદ્ધઃ કર્મભિર્ મૃતિમ્ ઋચ્છતિ ॥

યો યથા શાસ્ત્રમ્ આરબ્ધં સ્વધર્મમ્ અનુતિષ્ઠતિ ।
ભાજનં ભવતિ શ્રીમાન્ સ યથાશાસ્ત્રમ્ આયુષઃ ॥

એવં કર્માનુસારેણ જન્તુર્ અન્ત્યાં દશામ્ ઇતઃ ।
ભવત્ય્ અસ્તઙ્ગતવચો દૃઙ્મર્મચ્છેદિવેદનઃ ॥

મરણં મે સમાસેન કથયેન્દુસમાનને ।
કિં સુખં મરણં કિં વા દુઃખં મૃત્વા ચ કિં ભવેત્ ॥

ત્રિવિધાઃ પુરુષાસ્ સન્તિ દેહસ્યાન્તે મુમૂર્ષવઃ ।
મૂર્ખો ઽથ ધારણાભ્યાસી યુક્તિમાન્ પુરુષસ્ તથા ॥

અભ્યસ્ય ધારણાશ્ ચેષ્ટા દેહં ત્યક્ત્વા યથાસુખમ્ ।
પ્રયાતિ ધારણાભ્યાસી યુક્તિયુક્તસ્ તથૈવ ચ ॥

ધારણા યસ્ય નાભ્યાસં પ્રાપ્તા નૈવ સ મુક્તિભાક્ ।
મૂર્ખસ્ સ્વમૃતિકાલે ઽસૌ દુઃખમ્ એત્ય્ અવશાશયઃ ॥

વાસનાવેશવૈવશ્યં ભાવયન્ વિષયાશયઃ ।
દીનતાં પરમામ્ એતિ પરિલૂનમ્ ઇવામ્બુજમ્ ॥

અશાસ્ત્રસંસ્કૃતમતિર્ અસજ્જનપરાયણઃ ।
મૃતાવ્ અનુભવત્ય્ અન્તર્ દાહમ્ અગ્નાવ્ ઇવ ચ્યુતઃ ॥

યદા ઘર્ઘરકણ્ઠત્વં વૈરૂપ્યં દૃષ્ટિવર્ણજમ્ ।
ગચ્છત્ય્ એષ વિનાશાત્મા તદા ભવતિ દીનધીઃ ॥

પરમશ્યામલાલોકો દિવાભ્યુદિતરાત્રિકઃ ।
ભ્રમદ્દિઙ્મણ્ડલાભોગો ઘનમેચકિતામ્બરઃ ॥

મર્મવ્યથાવિધુરિતઃ પ્રભ્રમદ્વૃક્ષમણ્ડલઃ ।
આકાશીભૂતવસુધો વસુધીભૂતખાન્તરઃ ॥

પરિવૃત્તકકુપ્ચક્ર ઉહ્યમાન ઇવાર્ણવે ।
નીયમાન ઇવાકાશે ઘનનિદ્રોન્મુખાશયઃ ॥

અન્ધકૂપમ્ ઇવાપન્નશ્ શિલાન્તર્ ઇવ યોજિતઃ ।
સ્વયં જડીભવજ્જિહ્વો વિકર્તિત ઇવાશયે ॥

પતતીવ નભોમાર્ગાદ્ ઘુણાવર્ત ઇવાર્પિતઃ ।
રથદ્રુત ઇવારૂઢો હિમવદ્ગલનોન્મુખઃ ॥

જ્યોત્કુર્વન્ન્ ઇવ સંસારં વહ્નિમધ્યં સ્પૃશન્ન્ ઇવ ।
ભ્રમિતઃ ક્ષેપણેણેવ વાતયન્ત્ર ઇવ સ્થિતઃ ॥

ભ્રમિતો વા ભ્રમ ઇવ કૃષ્ટો રશનયેવ વા ।
ભ્રમન્ન્ ઇવ જલાવર્તે શસ્ત્રયન્ત્ર ઇવાર્પિતઃ ॥

પ્રોહ્યમાનસ્ તૃણમ્ ઇવ મહત્ય્ અર્ણવમારુતે ।
દૂરોઢો વારિપૂરેણ નિપતન્ન્ ઇવ વાડવે ॥

અનન્તગગને શ્વભ્રે ચક્રાવર્તે પતન્ન્ ઇવ ।
અદ્રિદ્યૂર્વીવિપર્યાસદશામ્ અનુભવન્ સ્થિતઃ ॥

પતન્ન્ ઇવાનવરતં પ્રોત્પતન્ન્ ઇવ વાભિતઃ ।
ઘૂત્કારાકર્ણનોદ્ભ્રાન્તઃ પૂર્ણસર્વેન્દ્રિયવ્રજઃ ॥

ક્રમાચ્ છ્યામલતાં યાન્તિ તસ્ય સર્વાર્થસંવિદઃ ।
યથાસ્તઙ્ગચ્છન્તિ રવૌ મન્દાલોકતયા દિશઃ ॥

પૂર્વાપરં ન જાનાતિ સ્મૃતિસ્ તાનવમ્ આગતા ।
યથા પાશ્ચાત્યસન્ધ્યાન્તે નષ્ટા દૃષ્ટિર્ દિગષ્ટકે ॥

મનઃકલ્પનસામર્થ્યં જહાત્ય્ અસ્ય વિમોહિતઃ ।
અવિવેકેન તેનાસૌ મહામોહે નિમજ્જતિ ॥

યદેષન્મોહમ્ આદત્તે નાદત્તે પવનસ્ તદા ।
ન ત્વ્ આદત્તે યથા પ્રાણાન્ મોહમ્ આયાત્ય્ અલં તદા ॥

અન્યોઽન્યં પુષ્ટતાં યાતૈર્ મોહાત્ સંવેદનભ્રમૈઃ ।
જન્તુઃ પાષાણતામ્ એતિ સ્થિતમ્ ઇત્ય્ આદિસર્ગતઃ ॥

વ્યથાં વિમોહં મૂર્છાં ચ ભ્રમં વ્યાધિમ્ અચેતનમ્ ।
કિમ્ અર્થમ્ અયમ્ આયાતિ દેહો ખણ્ડાઙ્ગવાન્ અપિ ॥

એવં સંવિદિતં કર્મ સર્ગાદૌ સ્પન્દનં વિદઃ ।
યદ્ય્ અસ્મિન્ સમયે દુઃખં કાલેનૈતાવતેદૃશમ્ ॥

સ્યાત્ કચત્ય્ એવ વિટપગુચ્છવત્ તત્ સ્વભાવજમ્ ।
વેત્તિ ચિત્ત્વવિજૃમ્ભોત્થં નાન્યદ્ અત્રાસ્તિ કારણમ્ ॥

યદા વ્યથાવશાન્ નાડ્યસ્ સ્વસઙ્કોચવિકાસને ।
ત્યજન્તિ મરુતો દેહાત્ પરિયાન્તિ નિજાં સ્થિતિમ્ ॥

પ્રવિષ્ટા ન વિનિર્યાન્તિ નિર્યાતાઃ પ્રવિશન્તિ નો ।
યદા વાતા વિનાડિત્વાત્ તદાસ્પન્દાન્ મૃતિર્ ભવેત્ ॥

ન વિશત્ય્ એવ વા નૈવ નિર્યાતિ પવનો યદા ।
શરીરાન્ નાડિવૈધુર્યે મૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા ॥

આગન્તવ્યં મયા નાશં કાલેનૈતાવતેતિ યા ।
પૂર્વં સંવિદિતા સંવિદ્ યાતિ તચ્ચોદિતા મૃતિમ્ ॥

ઈદૃશેન મયેહેત્થં ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ આદિસર્ગજા ।
સંવિદ્ બીજકલાનાશં ન કદાચન ગચ્છતિ ॥

સંવિદો વેદનં નામ સ્વભાવો ઽવ્યતિરેકવાન્ ।
તસ્માત્ સ્વભાવસંવિત્તેર્ નાન્યન્ મરણજન્મની ॥

ક્વચિદ્ આવર્તવદ્ દૌસ્સ્થ્યં ક્વચિન્ નદ્યાં જલં યથા ।
ક્વચિત્ સૌમ્યં ક્વચિજ્ જીવધર્મીદં ચેતનં તથા ॥

યથા લતાયાઃ પર્વાણિ દીર્ઘાયા મધ્યમધ્યતઃ ।
તથા ચેતનસત્તાયા જન્માનિ મરણાનિ ચ ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે ચેતનં પુરુષઃ ક્વચિત્ ।
સ્વપ્નસમ્ભ્રમવદ્ ભ્રાન્તમ્ એતત્ પશ્યતિ કેવલમ્ ॥

પુરુષશ્ ચેતનામાત્રં સ કદા ક્વેવ નશ્યતિ ।
ચેતનવ્યતિરિક્તં ચ વદાન્યત્ કિં પુમાન્ ભવેત્ ॥

ક્વાદ્ય યાવન્ મૃતં બ્રૂહિ ચેતનં કસ્ય કિં કથમ્ ।
મ્રિયન્તે દેહલક્ષાણિ ચેતનં સ્થિતમ્ અક્ષયમ્ ॥

અમરિષ્યત્ તુ ચેચ્ ચિત્ત્વમ્ એકસ્મિન્ન્ એવ તન્મૃતે ।
અભવિષ્યન્ સર્વ એવ મૃતા એકમૃતાવ્ ઇહ ॥

વાસનામાત્રવૈચિત્ર્યં યજ્ જીવો ઽનુભવેત્ સ્વયમ્ ।
તસ્યૈવ જન્મમરણે નામની પરિકલ્પિતે ॥

એવં ન કિઞ્ચિન્ મ્રિયતે જાયતે ન ચ કશ્ચન ।
વાસનાવર્તગર્તેષુ જીવો લુઠતિ કેવલમ્ ॥

અત્યન્તાસમ્ભવાદ્ એવ દૃશ્યસ્યાસૌ ચ વાસના ।
નાસ્ત્ય્ એવેતિ વિચારેણ દૃઢજ્ઞાને વિનશ્યતિ ॥

અનુદિતમ્ ઉદિતં જગત્પ્રબન્ધં ભવભયતો વ્યસનૈર્ વિલોક્ય સમ્યક્ ।
અલમ્ અનુદિતવાસનો હિ જીવો ભવતિ વિમુક્ત ઇતીહ સત્યમ્ અસ્તુ ॥