મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.110

પરસ્માત્ કારણાદ્ આદૌ ચિચ્ ચેત્યપદપાતિની ।
કલનાપદમ્ આસાદ્ય કલઙ્કકલનાન્તરમ્ ॥

અસત્સ્વ્ એવ વિમોહેષુ રામૈવમ્પ્રાયવૃત્તિષુ ।
ઘનેષુ તુચ્છતામ્ એત્ય ચિરાય પરિમજ્જતિ ॥

અસદ્ એવ મનોવૃત્તિર્ મ્લાના વિસ્તારયત્ય્ અલમ્ ।
દુઃખં દોષસહસ્રેણ વેતાલમ્ ઇવ બાલકઃ ॥

સદ્ એવ હિ મહાદુઃખમ્ અસત્તાં નયતિ ક્ષણમ્ ।
નિષ્કલઙ્કા મનોવૃત્તિર્ અન્ધકારમ્ ઇવાર્કરુક્ ॥

નયદ્ અભ્યાશતાં દૂરમ્ અભ્યાશં દૂરતાં નયત્ ।
મનો વલ્ગતિ ભૂતેષુ બાલો બાલખગેષ્વ્ ઇવ ॥

અભયં ભયમ્ અજ્ઞસ્ય ચેતસો વાસનાવતઃ ।
દૂરતો મુગ્ધપાન્થસ્ય સ્થાણુર્ યાતિ પિશાચતામ્ ॥

શત્રુત્વં શઙ્કતે મિત્રે કલઙ્કમલિનં મનઃ ।
મદાવિષ્ટમતિર્ જન્તુર્ ભ્રમત્ પશ્યતિ ભૂતલમ્ ॥

પર્યાકુલે હિ મનસિ શશિનો જાયતે ઽશનિઃ ।
અમૃતં વિષભાવેન ભુક્તં યાતિ વિષક્રિયામ્ ॥

પુરપત્તનનિર્માણમ્ અસત્ સદ્ ઇવ પશ્યતિ ।
વાસનાવલિતં ચેતસ્ સ્વપ્નવજ્ જાગ્રદ્ એવ હિ ॥

મોહૈકકારણં જન્તોર્ મનસો વાસનોલ્બણા ।
ઉત્ખાતવ્યા પ્રયત્નેન મૂલચ્છેદેન ચૈવ સા ॥

વાસનાવાગુરાકૃષ્ટો મનોહરિણકો નૃણામ્ ।
પરાં વિવશતામ્ એતિ સંસારવનગુલ્મકે ॥

યેનોચ્છિન્ના વિચારેણ જીવસ્ય જ્ઞેન વાસના ।
નિરભ્રસ્યેવ સૂર્યસ્ય તસ્યાલોકો વિરાજતે ॥

અતસ્ ત્વં મન એવેદં નરં વિદ્ધિ ન દેહકમ્ ।
જડો દેહો મનસ્ ત્વ્ અત્ર ન જડં નાજડં વિદુઃ ॥

યત્ કૃતં મનસા રામ તત્ કૃતં વિદ્ધિ રાઘવ ।
યત્ ત્યક્તં મનસા રામ તત્ ત્યક્તં વિદ્ધિ રાઘવ ॥

મનોમાત્રં જગત્ કૃત્સ્નં મનઃ પર્વતમણ્ડલમ્ ।
મનો વ્યોમ મનો ભૂમિર્ મનો વાયુર્ મનો મહાન્ ॥

મનો યદિ પદાર્થં તુ તદ્ભાવેન ન યોજયેત્ ।
તતસ્ સૂર્યાદયો ઽપ્ય્ એતે ન પ્રકાશાઃ કદાચન ॥

મનો મોહમ્ ઉપાદત્તે યસ્યાસૌ મૂઢ ઉચ્યતે ।
શરીરે મોહમ્ આપન્ને ન શવે મૂઢ ઉચ્યતે ॥

મનઃ પશ્યદ્ ભવત્ય્ અક્ષિ શૃણ્વચ્ શ્રવણતાં ગતમ્ ।
ત્વગ્ભાવં સ્પર્શનાદ્ એતિ ઘ્રાણતામ્ એતિ શિઙ્ઘનાત્ ॥

રસનાદ્ રસતામ્ એતિ વિચિત્રાસ્વ્ અત્ર વૃત્તિષુ ।
નાટકે નટવદ્ દેહે મન એવાભિવર્તતે ॥

લઘુ દીર્ઘં કરોત્ય્ એતત્ સત્તાસત્તાં ચ ગચ્છતિ ।
કટુતાં નયતિ સ્વાદુ રિપું નયતિ મિત્રતામ્ ॥

ય એવ પ્રતિભાસો ઽસ્ય ચેતસો વૃત્તિવર્તિનઃ ।
તત્ સદ્ એવ હિ પ્રત્યક્ષં તન્માત્રાનુભવાદ્ ઇહ ॥

પ્રતિભાસવશાદ્ એવ સ્વપ્નાર્થલિતચેતસઃ ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય સમ્પન્ના રાત્રિર્ દ્વાદશવાર્ષિકી ॥

ચિત્તાનુભાવવશતો મુહૂર્તત્વં ગતં યુગમ્ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય વૈરિઞ્ચપુરાભ્યન્તરવર્તિનઃ ॥

મનોજ્ઞયા મનોવૃત્ત્યા સુખતાં યાતિ રૌરવમ્ ।
પ્રાતઃપ્રાપ્યસ્વરાજ્યસ્ય સુબદ્ધસ્યેવ બન્ધનમ્ ॥

જિતે મનસિ સર્વૈવ વિજિતૈવેન્દ્રિયાવલી ।
શીર્યતે ચ યથા તન્તૌ દગ્ધે સૌક્તિકમાલિકા ॥

સર્વતસ્ સ્થિતયા સ્વચ્છરૂપયા નિર્વિકારયા ।
સમયા સૂક્ષ્મયા નિત્યં ચિચ્છક્ત્યા સાક્ષિભૂતયા ॥

સર્વભાવાનુગતયા ન ચેત્યાર્થવિભિન્નયા ।
રામાત્મસત્તયામૂકમ્ અપિ દેહસમં જડમ્ ॥

મનો ઽન્તર્ વલ્ગતિ વ્યસ્તમનનૈષણમ્ ઊર્જયા ।
બહિર્ગિરિસરિદ્વ્યોમસમુદ્રપુરલીલયા ॥

જાગ્રચ્ ચાભિમતં વસ્તુ નયત્ય્ અમૃતમૃષ્ટતામ્ ।
અનીહિતં ચ વિષતાં નયત્ય્ અમૃતમ્ અપ્ય્ અલમ્ ॥

પ્રસૃજ્ય સર્વભાવાનામ્ અલમ્ આત્મચમત્કૃતિમ્ ।
મનસ્ ત્વ્ અભિમતાકારં રૂપં સૃજતિ વસ્તુષુ ॥

સ્પન્દેષુ વાયુતામ્ એતિ પ્રકાશેષુ પ્રકાશતામ્ ।
દ્રવેષુ દ્રવતામ્ એતિ ચિચ્છક્તિચ્છુરિતં મનઃ ॥

પૃથ્વ્યાં કઠિનતામ્ એતિ શૂન્યવૃત્તિષુ શૂન્યતામ્ ।
સર્વત્રેચ્છાસ્થિતૌ યાતિ ચિચ્છક્તિચ્છુરિતં મનઃ ॥

શુક્લં કૃષ્ણીકરોત્ય્ એતત્ કૃષ્ણં નયતિ શુક્લતામ્ ।
વિનૈવ દેશકાલાભ્યાં શક્તિં પશ્યાસ્ય ચેતસઃ ॥

મનસ્ય્ અન્યત્ર સંસક્તે ચર્વિતસ્યાપિ જિહ્વયા ।
ભોજનસ્યાતિમૃષ્ટસ્ય ન સ્વાદો હ્ય્ અનુભૂયતે ॥

યચ્ ચિત્તદૃષ્ટં તદ્ દૃષ્ટં ન દૃષ્ટં તદલોકિતમ્ ।
અન્ધકારે યથા રૂપમ્ ઇન્દ્રિયં નિર્મનસ્ તથા ॥

ઇન્દ્રિયેણ વિનોદેતિ મનો નેન્દ્રિયમ્ ઉન્મનઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસૂતાનિ મનસો નેન્દ્રિયાન્ મનઃ ॥

અત્યન્તભિન્નયોર્ ઐક્યં યેષામ્ ચિત્તશરીરયોઃ ।
જ્ઞાતજ્ઞેયા મહાત્માનો નમસ્યાસ્ તે સુપણ્ડિતાઃ ॥

કુસુમોલ્લાસિધમ્મિલા હેલાવલિતલોચના ।
કાષ્ઠકુડ્યોપમાઙ્ગેષુ લગ્નાપ્ય્ અમનસો ઽઙ્ગના ॥

મનસ્ય્ અન્યત્ર સંસક્તે વીતરાગેણ કાનને ।
ક્રવ્યાદચર્વિતો ઽઙ્ગસ્થસ્ સ્વકરો ઽપિ ન લક્ષિતઃ ॥

સુખીકર્તું સુદુઃખાનિ દુઃખીકર્તું સુખાનિ ચ ।
સુખેનૈવાશુ યુજ્યન્તે મનસો ઽતિશયાન્ મુનેઃ ॥

મનસ્ય્ અન્યત્ર સંસક્તે કથ્યમાનાપિ યત્નતઃ ।
લતા પરશુકૃત્તેવ કથા વિચ્છિદ્યતે બત ॥

મનસ્ય્ અદ્રિતટારૂઢે ગૃહસ્થેનાપિ જન્તુના ।
શ્વભ્રાભ્રકન્દરભ્રાન્તિદુઃખં સમનુભૂયતે ॥

મનસ્ય્ ઉલ્લસિતે સ્વપ્ને હૃદ્ય્ એવ પુરપર્વતાઃ ।
આકાશ ઇવ વિસ્તીર્ણે દૃશ્યન્તે નિર્મિતાઃ ક્ષણાત્ ॥

મનો વિલુલિતં સ્વપ્ને હૃદ્ય્ એવાદ્રિપુરાવલીમ્ ।
તનોતિ ચલિતો ઽમ્ભોધિર્ વીચીચયમ્ ઇવાત્મનિ ॥

અન્તર્ અબ્ધેર્ જલાદ્ યદ્વત્ તરઙ્ગાપીડવીચયઃ ।
દેહાન્તર્ મનસસ્ તદ્વત્ સ્વપ્નાદ્રિપુરરાજયઃ ॥

અઙ્કુરસ્ય યથા પત્ત્રલતાપુષ્પફલશ્રિયઃ ।
મનસો ઽસ્ય તથા જાગ્રત્સ્વપ્નવિભ્રમભૂતયઃ ॥

વ્યતિરિક્તા યથા હેમ્નો ન હૈમવનિતા તથા ।
જાગ્રત્સ્વપ્નક્રિયાલક્ષ્મીર્ વ્યતિરિક્તા ન ચેતસઃ ॥

ધારાકણોર્મિફેનશ્રીર્ યથા સંલક્ષ્યતે ઽમ્ભસઃ ।
તથા વિચિત્રવિભવા નાનાતેયં હિ ચેતસઃ ॥

સ્વચિત્તવૃત્તિર્ એવેયં જાગ્રત્સ્વપ્નદૃશોદિતા ।
રસાવેશાદ્ ઉપાદત્તે શૈલૂષ ઇવ ભૂમિકામ્ ॥

ચણ્ડાલત્વં હિ લવણઃ પ્રતિભાસવશાદ્ યથા ।
તથેદં જગદ્ આભોગિ મનોમનનમાત્રકમ્ ॥

યદ્ યત્ સંવેદ્યતે કિઞ્ચિત્ તેન તેનાશુ ભૂયતે ।
મનોમનનનિર્માણં યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

નાનાપુરસરિચ્છૈલરૂપતામ્ એત્ય દેહિનામ્ ।
તનોત્ય્ અન્તસ્સ્થમ્ એવેદં જાગ્રત્સ્વપ્નભ્રમં મનઃ ॥

સુરત્વાદ્ દૈત્યતામ્ એતિ નાગત્વાન્ નગતામ્ અપિ ।
પ્રતિભાસવશાચ્ ચિત્તમ્ આપદં લવણો યથા ॥

નરત્વાદ્ એતિ નારીત્વં પિતૃત્વાત્ પુત્રતાં પુનઃ ।
યથા ક્ષિપ્રં પ્રતિ નટસ્ સ્વસઙ્કલ્પાત્ તથા મનઃ ॥

સઙ્કલ્પતઃ પ્રમ્રિયતે સઙ્કલ્પાજ્ જાયતે પુનઃ ।
મનશ્ ચિરતરાભ્યસ્તાજ્ જીવતામ્ એત્ય્ અનાકૃતિ ॥

મનો મનનસમ્મૂઢમ્ ઊઢવાસનમારુતાત્ ।
સઙ્કલ્પાદ્ યોનિમ્ આયાતિ સુખં દુઃખં ભયાભયે ॥

સુખં દુઃખં ચ મનસિ તિલે તૈલમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
તદ્ દેશકાલવશતો ઘનં વા તનુ વા ભવેત્ ॥

તૈલં તિલસ્ય ચ ક્રાન્ત્યા સ્ફુટતામ્ એતિ શાશ્વતીમ્ ।
ચેતસો મનનાસઙ્ગાદ્ ઘનીભૂતે સુખાસુખે ॥

દેશકાલાભિધાનેન રામ સઙ્કલ્પ એવ હિ ।
કથ્યતે તદ્વશાદ્ યસ્માદ્ દેશકાલૌ સ્થિતિં ગતૌ ॥

પ્રશામ્યત્ય્ ઉલ્લસત્ય્ એતિ યાતિ નન્દતિ વલ્ગતિ ।
મનશ્ શરીરસઙ્કલ્પે ફલિતે ન શરીરકમ્ ॥

નાનાસ્ફાલસમુલ્લાસૈસ્ સ્વસઙ્કલ્પોપકલ્પિતૈઃ ।
મનો વલ્ગતિ દેહે ઽસ્મિન્ સ્વશ્વવાર ઇવાજિરે ॥

ચાપલે પ્રસરસ્ તસ્માદ્ અન્તર્ યેન ન દીયતે ।
મનો વિનયમ્ આધત્તે તસ્યાલાન ઇવ દ્વિપઃ ॥

ન સ્પન્દતે મનો યસ્ય શસ્ત્રસ્તમ્ભ ઇવોત્તમઃ ।
સદ્વસ્તુનો ઽસૌ પુરુષશ્ શિષ્ટાઃ કર્દમકીટકાઃ ॥

યસ્યાચાપલતાં યાતં મન એકત્ર સંસ્થિતમ્ ।
અનુત્તમપદેનાસૌ ધ્યાનેનાનુગતો ઽનઘઃ ॥

સંયમાન્ મનસશ્ શાન્તિમ્ એતિ સંસારસમ્ભ્રમઃ ।
મન્દરે ઽસ્પન્દતાં યાતે યથા ક્ષીરમહાર્ણવઃ ॥

મનસો વૃદ્ધયો યા યા ભોગસઙ્કલ્પવિભ્રમૈઃ ।
સંસારવિષવૃક્ષસ્ય તા એવાઙ્કુરયોનયઃ ॥

ચિત્તં ચલત્કુવલયં વલયન્ત એતે મૂઢા મહાજડજવે મદમોહમન્દાઃ ।
આવર્તવર્તિનિ વિલૂનવિશીર્ણચિત્તાશ્ ચક્રભ્રમે પુરુષદુર્ભ્રમરાઃ પતન્તિ ॥