Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mitakshara · Chapter 2

2.1

vyavahārān nṛpaḥ paśyed vidvadbhir brāhmaṇaiḥ saha |
dharmaśāstrānusāreṇa krodhalobhavivarjitaḥ ||

2.2

śrutādhyayansaṃpannā dharmajñāḥ satyavādinaḥ |
rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ ||

2.3

apaśyatā kāryavaśād vyavahārān nṛpeṇa tu |
sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit ||

2.4

rāgāl lobhād bhayād vāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ |
sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam ||

2.5

smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ |
āvedayati ced rājñe vyavahārapadaṃ hi tat ||

2.6

pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathāveditam arthinā |
samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam ||

2.11

nihnave bhāvito dadyād dhanaṃ rājñe ca tatsamam |
mithyābhiyogī dviguṇam abhiyogād dhanaṃ vahet ||

2.12

sāhasasteyapāruṣyago'bhiśāpātyaye striyām |
vivādayet sadya eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ ||

2.13

deśād deśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca |
lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyam eti ca ||

2.14

pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣate |
vākcakṣuḥ pūjayati no tathoṣṭhau nirbhujaty api ||

2.15

svabhāvād vikṛtiṃ gacched manovākkāyakarmabhiḥ |
abhiyoge ca sākṣye vā duṣṭaḥ sa parikīrtitaḥ ||

2.16

saṃdigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayed yaś ca niṣpatet |
na cāhūto vadet kiṃcid dhīno daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ ||

2.17

sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ |
pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavanty uttaravādinaḥ ||

2.18

sapaṇaś ced vivādaḥ syāt tatra hīnaṃ tu dāpayet |
daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanine dhanam eva ca ||

2.19

chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārān nayen nṛpaḥ |
bhūtam apy anupanyas taṃ hīyate vyavahārataḥ ||

2.20

nihnute likhitaṃ naikam ekadeśe vibhāvitaḥ |
dāpyaḥ sarvaṃ nṛpeṇārthaṃ na grāhyas tv aniveditaḥ ||

2.22

pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaś ceti kīrtitam |
eṣām anyatamābhāve divyānyatamam ucyate ||

2.24

paśyato bruvato bhūmer hānir viṃśativārṣikī |
pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣikī ||

2.25

ādhisīmopanikṣepajaḍabāladhanair vinā |
tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api ||

2.26

ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayed dhanam |
daṇḍaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣam athāpi vā ||

2.28

āgamas tu kṛto yena so 'bhiyuktas tam uddharet |
na tatsutas tatsuto vā bhuktis tatra garīyasī ||

2.29

yo 'bhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya rikthī tam uddharet |
na tatra kāraṇaṃ bhuktir āgamena vinā kṛtā ||

2.30

nṛpeṇādhikṛtāḥ pūgāḥ śreṇayo 'tha kulāni ca |
pūrvaṃ pūrvaṃ guru jñeyaṃ vyavahāravidhau nṛṇām ||

2.31

balopādhivinirvṛttān vyavahārān nivartayet |
strīnaktamantarāgārabahiḥśatrukṛtāṃs tathā ||

2.32

mattonmattārtavyasanibālabhītādiyojitaḥ |
asaṃbaddhakṛtaś caiva vyavahāro na sidhyati ||

2.33

pranaṣṭādhigataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanam |
vibhāvayen na cel liṅgais tatsamaṃ daṇḍam arhati ||

2.34

rājā labdhvā nidhiṃ dadyād dvijebhyo 'rdhaṃ dvijaḥ punaḥ |
vidvān aśeṣam ādadyāt sa sarvasya prabhur yataḥ ||

2.35

itareṇa nidhau labdhe rājā ṣaṣṭhāṃśam āharet |
aniveditavijñāto dāpyas taṃ daṇḍam eva ca ||

2.36

deyaṃ caurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā jānapadāya tu |
adadad dhi samāpnoti kilbiṣaṃ yasya tasya tat ||

2.37

aśītibhāgo vṛddhiḥ syān māsi māsi sabandhake |
varṇakramāc chataṃ dvitricatuḥpañcakam anyathā ||

2.40

prapannaṃ sādhayann arthaṃ na vācyo nṛpater bhavet |
sādhyamāno nṛpaṃ gacched daṇḍyo dāpyaś ca tad dhanam ||

2.41

gṛhītānukramād dāpyo dhaninām adhamarṇikaḥ |
dattvā tu brāhmaṇāyaiva nṛpates tadanantaram ||

2.42

rājñādhamarṇiko dāpyaḥ sādhitād daśakaṃ śatam |
pañcakaṃ ca śataṃ dāpyaḥ prāptārtho hy uttamarṇikaḥ ||

2.43

hīnajātiṃ parikṣīṇam ṛṇārthaṃ karma kārayet |
brāhmaṇas tu parikṣīṇaḥ śanair dāpyo yathodayam ||

2.44

dīpyamānaṃ na gṛhṇāti prayuktaṃ yaḥ svakaṃ dhanam |
madhyasthasthāpitaṃ cet syād vardhate na tataḥ param ||

2.45

avibhaktaiḥ kuṭumbārthe yad ṛṇaṃ tu kṛtaṃ bhavet |
dadyus tad rikthanaḥ prete proṣite vā kuṭumbini ||

2.46

na yoṣit patiputrābhyāṃ na putreṇa kṛtaṃ pitā |
dadyād ṛte kuṭumbārthān na patiḥ strīkṛtaṃ tathā ||

2.47

surākāmadyūtakṛtaṃ daṇḍaśulkāvaśiṣṭakam |
vṛthādānaṃ tathaiveha putro dadyān na paitṛkam ||

2.48

gopaśauṇḍikaśailūṣarajakavyādhayoṣitām |
ṛṇaṃ dadyāt patis tāsāṃ yasmād vṛttis tadāśrayā ||

2.49

pratipannaṃ striyā deyaṃ patyā vā saha yat kṛtam |
svayaṃ kṛtaṃ vā yad ṛṇaṃ nānyat strī dātum arahati ||

2.50

pitari proṣite prete vyasanābhiplute 'pi vā |
putrapautrair ṛṇaṃ deyaṃ nihnave sākṣibhāvitam ||

2.51

rikthagrāha ṛṇaṃ dāpyo yoṣidgrāhas tathaiva ca |
putro 'nanyāśritadravyaḥ putrahīnasya rikthinaḥ ||

2.52

bhrātṝṇām atha dampatyoḥ pituḥ putrasya caiva hi |
prātibhāvyam ṛṇaṃ sākṣyam avibhakte na tu smṛtam ||

2.53

darśane pratyaye dāne prātibhāvyaṃ vidhīyate |
ādyau tu vitathe dāpyāv itarasya sutā api ||

2.54

darśanapratibhūr yatra mṛtaḥ prātyayiko 'pi vā |
na tatputrā ṛṇaṃ dadyur dadyur dānāya yaḥ sthitaḥ ||

2.55

bahavaḥ syur yadi svāṃśair dadyuḥ pratibhuvo dhanam |
ekacchāyāśriteṣv eṣu dhanikasya yathāruci ||

2.56

pratibhūr dāpito yat tu prakāśaṃ dhanino dhanam |
dviguṇaṃ pratidātavyam ṛṇikais tasya tad bhavet ||

2.57

saṃtatiḥ strīpaśuṣv eva dhānyaṃ triguṇam eva ca |
vastraṃ caturguṇaṃ proktaṃ rasaś cāṣṭaguṇas tathā ||

2.58

ādhiḥ praṇaśyed dviguṇe dhane yadi na mokṣyate |
kāle kālakṛto naśyet phalabhogyo na naśyati ||

2.59

gopyādhibhoge no vṛddhiḥ sopakāre ca hāpite |
naṣṭo deyo vinaṣṭaś ca daivarājakṛtād ṛte ||

2.60

ādheḥ svīkarṇāt siddhī rakṣyamāṇo 'py asāratām |
yātaś ced anya ādheyo dhanabhāg vā dhanī bhavet ||

2.61

caritrabandhakakṛtaṃ savṛddhyā dāpayed dhanam ||
satyaṃkārakṛtaṃ dravyaṃ dviguṇaṃ pratidāpayet ||

2.62

upasthitasya bhoktavya ādhiḥ steno 'nyathā bhavet |
prayojake 'sati dhanaṃ kule 'nyasyādhim āpnuyāt ||

2.64

yadā tu dviguṇībhūtam ṛṇam ādhau tadā khalu |
mocya ādhis tad utpanne praviṣṭe dviguṇe dhane ||

2.65

vāsanastham anākhyāya haste 'nyasya yad arpyate |
dravyaṃ tad aupanidhikaṃ pratideyaṃ tathaiva tat ||

2.68

tapasvino dānaśīlāḥ kulīnāḥ satyavādinaḥ |
dharmapradhānā ṛjavaḥ putravanto dhanānvitāḥ ||

2.69

tryavarāḥ sākṣiṇo jñeyāḥ śrautasmārtakriyāparāḥ |
yathājāti yathāvarṇaṃ sarve sarveṣu vā smṛtāḥ ||

2.70

strībālavṛddhakitavamattonmattābhiśastakāḥ |
raṅgāvatāripākhaṇḍikūṭakṛdvikalendriyāḥ ||

2.71

patitāptārthasaṃbandhisahāyariputaskarāḥ |
sāhasī dṛṣṭadoṣaś ca nirdhūtādyās tv asākṣiṇaḥ ||

2.74

agnidānāṃ ca ye lokā ye ca strībālaghātinām |
sa tān sarvān avāpnoti yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet ||

2.75

sukṛtaṃ yat tvayā kiṃcij janmāntaraśataiḥ kṛtam |
tat sarvaṃ tasya jānīhi yaṃ parājayase mṛṣā ||

2.76

abruvan hi naraḥ sākṣyam ṛṇaṃ sadaśabandhakam |
rājñā sarvaṃ pradāpyaḥ syāt ṣaṭcatvāriṃśake 'hani ||

2.77

na dadāti hi yaḥ sākṣyaṃ jānann api narādhamaḥ |
sa kūṭasākṣiṇāṃ pāpais tulyo daṇḍena caiva hi ||

2.78

dvaidhe bahūnāṃ vacanaṃ sameṣu guṇināṃ tathā |
guṇidvaidhe tu vacanaṃ grāhyaṃ ye guṇavattamāḥ ||

2.79

yasyocuḥ sākṣiṇaḥ satyāṃ pratijñāṃ sa jayī bhavet |
anyathāvādino yasya dhruvas tasya parājayaḥ ||

2.80

ukte 'pi sākṣibhiḥ sākṣye yady anye guṇavattamāḥ |
dviguṇā vānyathā brūyuḥ kūṭāḥ syuḥ pūrvasākṣiṇaḥ ||

2.81

pṛthak pṛthag daṇḍanīyāḥ kūṭakṛt sākṣiṇas tathā |
vivādād dviguṇaṃ daṇḍaṃ vivāsyo brāhmaṇaḥ smṛtaḥ ||

2.82

yaḥ sākṣyaṃ śrāvito 'nyebhyo nihnute tat tamovṛtaḥ |
sa dāpyo 'ṣṭaguṇaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇaṃ tu vivāsayet ||

2.84

yaḥ kaścid artho niṣṇātaḥ svarucyā tu parasparam |
lekhyaṃ tu sākṣimat kāryaṃ tasmin dhanikapūrvakam ||

2.85

samāmāsatadardhāharnāmajātisvagotrakaiḥ |
sabrahmacārikātmīyapitṛnāmādicihnitam ||

2.86

samāpte 'rthe ṛṇī nāma svahastena niveśayet |
mataṃ me 'mukaputrasya yad atropari lekhitam ||

2.87

sākṣiṇaś ca svahastena pitṛnāmakapūrvakam |
atrāham amukaḥ sākṣī likheyur iti te samāḥ ||

2.88

ubhayābhyarthitenaitan mayā hy amukasūnunā |
likhitaṃ hy amukeneti lekhako 'nte tato likhet ||

2.89

vināpi sākṣibhir lekhyaṃ svahastalikhitaṃ tu yat |
tatpramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ balopadhikṛtād ṛte ||

2.91

deśāntarasthe durlekhye naṣṭonmṛṣṭe hṛte tathā |
bhinne dagdhe 'thavā chinne lekhyam anyat tu kārayet ||

2.92

saṃdigdhalekhyaśuddhiḥ syāt svahastalikhitādibhiḥ |
yuktiprāptikriyācihnasaṃbandhāgamahetubhiḥ ||

2.93

lekhyasya pṛṣṭhe 'bhilikhed dattvā dattvarṇiko dhanam |
dhanī vopagataṃ dadyāt svahastaparicihnitam ||

2.97

sacailaṃ snātam āhūya sūryodaya upoṣitam |
kārayet sarvadivyāni nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau ||

2.98

tulāstrībālavṛddhāndhapaṅgubrāhmaṇarogiṇām |
agnir jalaṃ vā śūdrasya yavāḥ sapta viṣasya vā ||

2.100

tulādhāraṇavidvadbhir abhiyuktas tulāśritaḥ |
pratimānasamībhūto rekhāṃ kṛtvāvatāritaḥ ||

2.101

tvaṃ tule satyadhāmāsi purā devair vinirmitā |
tat satyaṃ vada kalyāṇi saṃśayān māṃ vimocaya ||

2.102

yady asmi pāpakṛn mātas tato māṃ tvam adho naya |
śuddhaś ced gamayordhvaṃ māṃ tulām ity abhimantrayet ||

2.103

karau vimṛditavrīher lakṣayitvā tato nyaset |
saptāśvatthasya patrāṇi tāvat sūtreṇa veṣṭayet ||

2.104

tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi pāvaka |
sākṣivat puṇyapāpebhyo brūhi satyaṃ kave mama ||

2.105

tasyety uktavato lauhaṃ pañcāśatpalikaṃ samam |
agnivarṇaṃ nyaset piṇḍaṃ hastayor ubhayor api ||

2.108

satyena mābhirakṣa tvaṃ varuṇety abhiśāpya kam |
nābhidaghnodakasthasya gṛhītvorū jalaṃ viśet ||

2.109

samakālam iṣuṃ muktam ānīyān yo javī naraḥ |
gate tasmin nimagnāṅgaṃ paśyec cec chuddhim āpnuyāt ||

2.111

trāyasvāsmād abhīśāpāt satyena bhava me 'mṛtam || 2.110cd evam uktvā viṣaṃ śārṅgaṃ bhakṣayed dhimaśailajam |
yasya vegair vinā jīryec chuddhiṃ tasya vinirdiśet |

2.112

devān ugrān samabhyarcya tatsnānodakam āharet |
saṃsrāvya pāyayet tasmāj jalaṃ tu prasṛtitrayam ||

2.113

arvāk caturdaśād ahno yasya no rājadaivikam |
vyasanaṃ jāyate ghoraṃ sa śuddhaḥ syān na saṃśayaḥ ||

2.114

vibhāgaṃ cet pitā kuryād icchayā vibhajet sutān |
jyeṣṭaṃ vā śreṣṭhabhāgena sarve vā syuḥ samāṃśinaḥ ||

2.115

yadi kuryāt samān aṃśān patnyaḥ kāryāḥ samāṃśikāḥ |
na dattaṃ strīdhanaṃ yāsāṃ bhartrā vā śvaśureṇa vā ||

2.118

pitṛdravyāvirodhena yad anyat svayam arjitam |
maitram audvāhikaṃ caiva dāyādānāṃ na tad bhavet ||

2.119

kramād abhyāgataṃ dravyaṃ hṛtam apy uddharet tu yaḥ |
dāyādebhyo na tad dadyād vidyayā labdham eva ca ||

2.121

bhūr yā pitāmahopāttā nibandho dravyam eva vā |
tatra syāt sadṛśaṃ svāmyaṃ pituḥ putrasya caiva hi ||

2.125

catustridvyekabhāgāḥ syur varṇaśo brāhmaṇātmajāḥ |
kṣatrajās tridvyekabhāgā viḍjās tu dvyekabhāginaḥ ||

2.126

anyonyāpahṛtaṃ dravyaṃ vibhakte yat tu dṛśyate |
tat punas te samair aṃśair vibhajerann iti sthitiḥ ||

2.127

aputreṇa parakṣetre niyogotpāditaḥ sutaḥ |
ubhayor apy asau rikthī piṇḍadātā ca dharmataḥ ||

2.128

auraso dharmapatnījas tatsamaḥ putrikāsutaḥ |
kṣetrajaḥ kṣetrajātas tu sagotreṇetareṇa vā ||

2.129

gṛhe pracchanna utpanno gūḍhajas tu sutaḥ smṛtaḥ |
kānīnaḥ kanyakājāto mātāmahasuto mataḥ ||

2.130

akṣatāyāṃ kṣatāyāṃ vā jātaḥ paunarbhavaḥ sutaḥ |
dadyān mātā pitā vā yaṃ sa putro dattako bhavet ||

2.131

krītaś ca tābhyāṃ vikrītaḥ kṛtrimaḥ syāt svayaṃkṛtaḥ |
dattvātmā tu svayaṃdatto garbhe vinnaḥ sahoḍhajaḥ ||

2.134

mṛte pitari kuryus taṃ bhrātaras tv ardhabhāgikam |
abhrātṛko haret sarvaṃ duhitṝṇāṃ sutād ṛte ||

2.135

patnī duhitaraś caiva pitarau bhrātaras tathā |
tatsutā gotrajā bandhuśiṣyasabrahmacāriṇaḥ ||

2.136

eṣām abhāve pūrvasya dhanabhāg uttarottaraḥ |
svaryātasya hy aputrasya sarvavarṇeṣv ayaṃ vidhiḥ ||

2.137

vānaprasthayatibrahmacāriṇāṃ rikthabhāginaḥ |
krameṇācāryasacchiṣyadharmabhrātrekatīrthinaḥ ||

2.139

anyodaryas tu saṃsṛṣṭī nānyodaryo dhanaṃ haret |
asaṃsṛṣṭy api vādadyāt saṃsṛṣṭo nānyamātṛjaḥ ||

2.140

klībo 'tha patitas tajjaḥ paṅgur unmattako jaḍaḥ |
andho 'cikitsyarogādyā bhartavyāḥ syur niraṃśakāḥ ||

2.142

aputrā yoṣitaś caiṣāṃ bhartavyāḥ sādhuvṛttayaḥ |
nirvāsyā vyabhicāriṇyaḥ pratikūlās tathaiva ca ||

2.143

pitṛmātṛpatibhrātṛdattam adhyagnyupāgatam |
ādhivedanikādyaṃ ca strīdhanaṃ parikīrtitam ||

2.145

aprajastrīdhanaṃ bhartur brāhmādiṣu caturṣv api |
duhitṝṇāṃ prasūtā cec cheṣeṣu pitṛgāmi tat ||

2.147

durbhikṣe dharmakārye ca vyādhau sampratirodhake |
gṛhītaṃ strīdhanaṃ bhartā na striyai dātum arhati ||

2.148

adhivinnastriyai dadyād ādhivedanikaṃ samam |
na dattaṃ strīdhanaṃ yasyai datte tv ardhaṃ prakalpayet ||

2.149

vibhāganihnave jñātibandhusākṣyabhilekhitaiḥ |
vibhāgabhāvanā jñeyā gṛhakṣetraiś ca yautakaiḥ ||

2.150

sīmno vivāde kṣetrasya sāmantāḥ sthavirādayaḥ |
gopāḥ sīmākṛṣāṇā ye sarve ca vanagocarāḥ ||

2.151

nayeyur ete sīmānaṃ sthalāṅgāratuṣadrumaiḥ |
setuvalmīkanimnāsthicaityādyair upalakṣitām ||

2.152

sāmantā vā samagrāmāś catvāro 'ṣṭau daśāpi vā |
raktasragvasanāḥ sīmāṃ nayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ ||

2.154

ārāmāyatanagrāmanipānodyānaveśmasu |
eṣa eva vidhir jñeyo varṣāmbupravahādiṣu ||

2.155

maryādāyāḥ prabhede ca sīmātikramaṇe tathā |
kṣetrasya haraṇe daṇḍā adhamottamamadhyamāḥ ||

2.156

na niṣedhyo 'lpabādhas tu setuḥ kalyāṇakārakaḥ |
parabhūmiṃ haran kūpaḥ svalpakṣetro bahūdakaḥ ||

2.157

svāmine yo 'nivedyaiva kṣetre setuṃ pravartayet |
utpanne svāmino bhogas tadabhāve mahīpateḥ ||

2.158

phālāhatam api kṣetraṃ na kuryād yo na kārayet |
sa pradāpyaḥ kṛṣṭaphalaṃ kṣetram anyena kārayet ||

2.159

māṣān aṣṭau tu mahiṣī sasyaghātasya kāriṇī |
daṇḍanīyā tadardhaṃ tu gaus tadardham ajāvikam ||

2.161

yāvat sasyaṃ vinaśyet tu tāvat syāt kṣetriṇaḥ phalam |
gopas tāḍyaś ca gomī tu pūrvoktaṃ daṇḍam arhati ||

2.162

pathi grāmavivītānte kṣetre doṣo na vidyate |
akāmataḥ kāmacāre cauravad daṇḍam arhati ||

2.163

mahokṣotsṛṣṭapaśavaḥ sūtikāgantukādayaḥ |
pālo yeṣāṃ na te mocyā daivarājapariplutāḥ ||

2.164

yathārpitān paśūn gopaḥ sāyaṃ pratyarpayet tathā |
pramādamṛtanaṣṭāṃś ca pradāpyaḥ kṛtavetanaḥ ||

2.165

pāladoṣavināśe tu pāle daṇḍo vidhīyate |
ardhatrayodaśapaṇaḥ svāmino dravyam eva ca ||

2.166

grāmyecchayā gopracāro bhūmī rājavaśena vā |
dvijas tṛṇaidhaḥpuṣpāṇi sarvataḥ sarvadā haret ||

2.167

dhanuḥśataṃ parīṇāho grāme kṣetrāntaraṃ bhavet |
dve śate kharvaṭasya syān nagarasya catuḥśatam ||

2.168

svaṃ labhetānyavikrītaṃ kretur doṣo 'prakāśite |
hīnād raho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ ||

2.169

naṣṭāpahṛtam āsādya hartāraṃ grāhayen naram |
deśakālātipattau ca gṛhītvā svayam arpayet ||

2.170

vikretur darśanāc chuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damam |
kretā mūlyam avāpnoti tasmād yas tasya vikrayī ||

2.171

āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyam ato 'nyathā |
pañcabandho damas tasya rājñe tenāvibhāvite ||

2.172

hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastād avāpnuyāt |
anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣaṇṇavatiṃ paṇān ||

2.173

śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtam āhṛtam |
arvāk saṃvatsarāt svāmī hareta parato nṛpaḥ ||

2.174

paṇān ekaśaphe dadyāc caturaḥ pañca mānuṣe |
mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādam ajāvike ||

2.177

daśaikapañcasaptāhamāsatryahārdhamāsikam |
bījāyovāhyaratnastrīdohyapuṃsāṃ parīkṣaṇam ||

2.178

agnau suvarṇam akṣīṇaṃ rajate dvipalaṃ śate |
aṣṭau trapuṇi sīse ca tāmre pañca daśāyasi ||

2.179

śate daśapalā vṛddhir aurṇe kārpāsasautrike |
madhye pañcapalā vṛddhiḥ sūkṣme tu tripalā matā ||

2.180

kārmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥ kṣayo mataḥ |
na kṣayo na ca vṛddhiś ca kauśeye vālkaleṣu ca ||

2.181

deśaṃ kālaṃ ca bhogaṃ ca jñātvā naṣṭe balābalam |
dravyāṇāṃ kuśalā brūyur yat tad dāpyam asaṃśayam ||

2.182

balād dāsīkṛtaś caurair vikrītaś cāpi mucyate |
svāmiprāṇaprado bhaktatyāgāt tan niṣkrayād api ||

2.184

kṛtaśilpo 'pi nivaset kṛtakālaṃ guror gṛhe |
antevāsī guruprāptabhojanas tatphalapradaḥ ||

2.185

rājā kṛtvā pure sthānaṃ brāhmaṇān nyasya tatra tu |
traividyaṃ vṛttimad brūyāt svadharmaḥ pālyatām iti ||

2.186

nijadharmāvirodhena yas tu samayiko bhavet |
so 'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ ||

2.187

gaṇadravyaṃ hared yas tu saṃvidaṃ laṅghayec ca yaḥ |
sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā taṃ rāṣṭrād vipravāsayet ||

2.189

samūhakārya āyātān kṛtakāryān visarjayet |
sa dānamānasatkāraiḥ pūjayitvā mahīpatiḥ ||

2.190

samūhakāryaprahito yal labheta tad arpayet |
ekādaśaguṇaṃ dāpyo yady asau nārpayet svayam ||

2.191

dharmajñāḥ śucayo 'lubdhā bhaveyuḥ kāryacintakāḥ |
kartavyaṃ vacanaṃ teṣāṃ samūhahitavādinām ||

2.192

śreṇinaigamapākhaṇḍigaṇānām apy ayaṃ vidhiḥ |
bhedaṃ caiṣāṃ nṛpo rakṣet pūrvavṛttiṃ ca pālayet ||

2.193

gṛhītavetanaḥ karma tyajan dviguṇam āvahet |
agṛhīte samaṃ dāpyo bhṛtyai rakṣya upaskaraḥ ||

2.194

dāpyas tu daśamaṃ bhāgaṃ vāṇijyapaśusasyataḥ |
aniścitya bhṛtiṃ yas tu kārayet sa mahīkṣitā ||

2.195

deśaṃ kālaṃ ca yo 'tīyāl lābhaṃ kuryāc ca yo 'nyathā |
tatra syāt svāminaś chando 'dhikaṃ deyaṃ kṛte 'dhike ||

2.196

yo yāvat kurute karma tāvat tasya tu vetanam |
ubhayor apy asādhyaṃ cet sādhye kuryād yathāśrutam ||

2.197

arājadaivikaṃ naṣṭaṃ bhāṇḍaṃ dāpyas tu vāhakaḥ |
prasthānavighnakṛc caiva pradāpyo dviguṇāṃ bhṛtim ||

2.198

prakrānte saptamaṃ bhāgaṃ caturthaṃ pathi saṃtyajan |
bhṛtim ardhapathe sarvāṃ pradāpyas tyājako 'pi ca ||

2.199

glahe śatikavṛddhes tu sabhikaḥ pañcakaṃ śatam |
gṛhṇīyād dhūrtakitavād itarād daśakaṃ śatam ||

2.200

sa samyak pālito dadyād rājñe bhāgaṃ yathākṛtam |
jitam udgrāhayej jetre dadyāt satyaṃ vacaḥ kṣamī ||

2.201

prāpte nṛpatinā bhāge prasiddhe dhūrtamaṇḍale |
jitaṃ sasabhike sthāne dāpayed anyathā na tu ||

2.204

satyāsatyānyathāstotrair nyūnāṅgendriyarogiṇām |
kṣepaṃ karoti ced daṇḍyaḥ paṇān ardhatrayodaśān ||

2.205

abhigantāsmi bhaginīṃ mātaraṃ vā taveti ha |
śapantaṃ dāpayed rājā pañcaviṃśatikaṃ damam ||

2.207

prātilomyāpavādeṣu dviguṇatriguṇā damāḥ |
varṇānām ānulomyena tasmād ardhārdhahānitaḥ ||

2.208

bāhugrīvānetrasakthivināśe vācike damaḥ |
śatyas tadardhikaḥ pādanāsākarṇakarādiṣu ||

2.209

aśaktas tu vadann evaṃ daṇḍanīyaḥ paṇān daśa |
tathā śaktaḥ pratibhuvaṃ dāpyaḥ kṣemāya tasya tu ||

2.210

patanīyakṛte kṣepe daṇḍo madhyamasāhasaḥ |
upapātakayukte tu dāpyaḥ prathamasāhasam ||

2.211

traividyanṛpadevānāṃ kṣepa uttamasāhasaḥ |
madhyamo jātipūgānāṃ prathamo grāmadeśayoḥ ||

2.212

asākṣikahate cihnair yuktibhiś cāgamena ca |
draṣṭavyo vyavahāras tu kūṭacihnakṛto bhayāt ||

2.213

bhasmapaṅkarajaḥsparśe daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ |
amedhyapārṣṇiniṣṭhyūtasparśane dviguṇas tataḥ ||

2.214

sameṣv evaṃ parastrīṣu dviguṇas tūttameṣu ca |
hīneṣv ardhadamo mohamadādibhir adaṇḍanam ||

2.215

viprapīḍākaraṃ chedyam aṅgam abrāhmaṇasya tu |
udgūrṇe prathamo daṇḍaḥ saṃsparśe tu tadardhikaḥ ||

2.216

udgūrṇe hastapāde tu daśaviṃśatikau damau |
parasparaṃ tu sarveṣāṃ śastre madhyamasāhasaḥ ||

2.217

pādakeśāṃśukakarolluñcaneṣu paṇān daśa |
pīḍākarṣāṃśukāveṣṭapādādhyāse śataṃ damaḥ ||

2.218

śoṇitena vinā duḥkhaṃ kurvan kāṣṭhādibhir naraḥ |
dvātriṃśataṃ paṇān daṇḍyo dviguṇaṃ darśane 'sṛjaḥ ||

2.219

karapādadato bhaṅge chedane karṇanāsayoḥ |
madhyo daṇḍo vraṇodbhede mṛtakalpahate tathā ||

2.220

ceṣṭābhojanavāgrodhe netrādipratibhedane |
kandharābāhusakthnāṃ ca bhaṅge madhyamasāhasaḥ ||

2.222

duḥkham utpādayed yas tu sa samutthānajaṃ vyayam |
dāpyo daṇḍaṃ ca yo yasmin kalahe samudāhṛtaḥ ||

2.223

abhighāte tathā chede bhede kuḍyāvapātane |
paṇān dāpyaḥ pañca daśa viṃśatiṃ tadvyayaṃ tathā ||

2.224

duḥkhotpādi gṛhe dravyaṃ kṣipan prāṇaharaṃ tathā |
ṣoḍaśādyaḥ paṇān dāpyo dvitīyo madhyamaṃ damam ||

2.225

duḥkhe ca śoṇitotpāde śākhāṅgacchedane tathā |
daṇḍaḥ kṣudrapaśūnāṃ tu dvipaṇaprabhṛtiḥ kramāt ||

2.226

liṅgasya chedane mṛtyau madhyamo mūlyam eva ca |
mahāpaśūnām eteṣu sthāneṣu dviguṇo damaḥ ||

2.227

prarohiśākhināṃ śākhāskandhasarvavidāraṇe |
upajīvyadrumāṇāṃ ca viṃśater dviguṇo damaḥ ||

2.228

caityaśmaśānasīmāsu puṇyasthāne surālaye |
jātadrumāṇāṃ dviguṇo damo vṛkṣe ca viśrute ||

2.229

gulmagucchakṣupalatāpratānauṣadhivīrudhām |
pūrvasmṛtād ardhadaṇḍaḥ sthāneṣūkteṣu kartane ||

2.231

yaḥ sāhasaṃ kārayati sa dāpyo dviguṇaṃ damam |
yaś caivam uktvāhaṃ dātā kārayet sa caturguṇam ||

2.232

arghyākṣepātikramakṛd bhrātṛbhāryāprahārakaḥ |
saṃdiṣṭasyāpradātā ca samudragṛhabhedakṛt ||

2.233

sāmantakulikādīnām apakārasya kārakaḥ |
pañcāśatpaṇiko daṇḍa eṣām iti viniścayaḥ ||

2.234

svacchandavidhavāgāmī vikruṣṭe 'nabhidhāvakaḥ |
akāraṇe ca vikroṣṭā caṇḍālaś cottamān spṛśet ||

2.235

śūdrapravrajitānāṃ ca daive pitrye ca bhojakaḥ |
ayuktaṃ śapathaṃ kurvann ayogyo yogyakarmakṛt ||

2.236

vṛṣakṣudrapaśūnāṃ ca puṃstvasya pratighātakṛt |
sādhāraṇasyāpalāpī dāsīgarbhavināśakṛt ||

2.237

pitṛputrasvasṛbhrātṛdaṃpatyācāryaśiṣyakāḥ |
eṣām apatitānyonyatyāgī ca śatadaṇḍabhāk ||

2.238

vasānas trīn paṇān daṇḍyo nejakas tu parāṃśukam |
vikrayāvakrayādhānayāciteṣu paṇān daśa ||

2.239

pitāputravirodhe tu sākṣiṇāṃ tripaṇo damaḥ |
antare ca tayor yaḥ syāt tasyāpy aṣṭaguṇo damaḥ ||

2.240

tulāśāsanamānānāṃ kūṭakṛn nāṇakasya ca |
ebhiś ca vyavahartā yaḥ sa dāpyo damam uttamam ||

2.241

akūṭaṃ kūṭakaṃ brūte kūṭaṃ yaś cāpy akūṭakam |
sa nāṇakaparīkṣī tu dāpya uttamasāhasam ||

2.242

bhiṣaṅ mithyācaran daṇḍyas tiryakṣu prathamaṃ damam |
mānuṣe madhyamaṃ rājapuruṣeṣūttamaṃ damam ||

2.243

abandhyaṃ yaś ca badhnāti baddhaṃ yaś ca pramuñcati |
aprāptavyavahāraṃ ca sa dāpyo damam uttamam ||

2.244

mānena tulayā vāpi yo 'ṃśam aṣṭamakaṃ haret |
daṇḍaṃ sa dāpyo dviśataṃ vṛddhau hānau ca kalpitam ||

2.245

bheṣajasnehalavaṇagandhadhānyaguḍādiṣu |
paṇyeṣu prakṣipan hīnaṃ paṇān dāpyas tu ṣoḍaśa ||

2.246

mṛccarmamaṇisūtrāyaḥkāṣṭhavalkalavāsasām |
ajātau jātikaraṇe vikreyāṣṭaguṇo damaḥ ||

2.247

samudgaparivartaṃ ca sārabhāṇḍaṃ ca kṛtrimam |
ādhānaṃ vikrayaṃ vāpi nayato daṇḍakalpanā ||

2.248

bhinne paṇe ca pañcāśat paṇe tu śatam ucyate |
dvipaṇe dviśato daṇḍo mūlyavṛddhau ca vṛddhimān ||

2.249

sambhūya kurvatām arghaṃ sabādhaṃ kāruśilpinām |
arghasya hrāsaṃ vṛddhiṃ vā jānato dama uttamaḥ ||

2.250

sambhūya vaṇijāṃ paṇyam anargheṇoparundhatām |
vikrīṇatāṃ vā vihito daṇḍa uttamasāhasaḥ ||

2.251

rājani sthāpyate yo 'rghaḥ pratyahaṃ tena vikrayaḥ |
krayo vā niḥsravas tasmād vaṇijāṃ lābhakṛt smṛtaḥ ||

2.252

svadeśapaṇye tu śataṃ vaṇig gṛhṇīta pañcakam |
daśakaṃ pāradeśye tu yaḥ sadyaḥ krayavikrayī ||

2.253

paṇyasyopari saṃsthāpya vyayaṃ paṇyasamudbhavam |
argho 'nugrahakṛt kāryaḥ kretur vikretur eva ca ||

2.254

gṛhītamūlyaṃ yaḥ paṇyaṃ kretur naiva prayacchati |
sodayaṃ tasya dāpyo 'sau diglābhaṃ vā digāgate ||

2.255

vikrītam api vikreyaṃ pūrvakretary agṛhṇati |
hāniś cet kretṛdoṣeṇa kretur eva hi sā bhavet ||

2.256

rājadaivopaghātena paṇye doṣam upāgate |
hānir vikretur evāsau yācitasyāprayacchataḥ ||

2.257

anyahaste ca vikrīya duṣṭaṃ vāduṣṭavad yadi |
vikrīṇīte damas tatra mūlyāt tu dviguṇo bhavet ||

2.258

kṣayaṃ vṛddhiṃ ca vaṇijā paṇyānām avijānatā |
krītvā nānuśayaḥ kāryaḥ kurvan ṣaḍbhāgadaṇḍabhāk ||

2.259

samavāyena vaṇijāṃ lābhārthaṃ karma kurvatām |
lābhālābhau yathādravyaṃ yathā vā saṃvidā kṛtau ||

2.260

pratiṣiddham anādiṣṭaṃ pramādād yac ca nāśitam |
sa tad dadyād viplavāc ca rakṣitād daśamāṃśabhāk ||

2.261

arghaprakṣepaṇād viṃśaṃ bhāgaṃ śulkaṃ nṛpo haret |
vyāsiddhaṃ rājayogyaṃ ca vikrītaṃ rājagāmi tat ||

2.262

mithyā vadan parīmāṇaṃ śulkasthānād apāsaran |
dāpyas tv aṣṭaguṇaṃ yaś ca sa vyājakrayavikrayī ||

2.263

tarikaḥ sthalajaṃ śulkaṃ gṛhṇan dāpyaḥ paṇān daśa |
brāhmaṇaprātiveśyānām etad evānimantraṇe ||

2.264

deśāntaragate prete dravyaṃ dāyādabāndhavāḥ |
jñātayo vā hareyus tadāgatās tair vinā nṛpaḥ ||

2.266

grāhakair gṛhyate cauro loptreṇātha padena vā |
pūrvakarmāparādhī ca tathā cāśuddhavāsakaḥ ||

2.267

anye 'pi śaṅkayā grāhyā jātināmādinihnavaiḥ |
dyūtastrīpānasaktāś ca śuṣkabhinnamukhasvarāḥ ||

2.268

paradravyagṛhāṇāṃ ca pṛcchakā gūḍhacāriṇaḥ |
nirāyā vyayavantaś ca vinaṣṭadravyavikrayāḥ ||

2.269

gṛhītaḥ śaṅkayā caurye nātmānaṃ ced viśodhayet |
dāpayitvā hṛtaṃ dravyaṃ cauradaṇḍena daṇḍayet ||

2.271

ghātite 'pahṛte doṣo grāmabhartur anirgate |
vivītabhartus tu pathi cauroddhartur avītake ||

2.272

svasīmni dadyād grāmas tu padaṃ vā yatra gacchati |
pañcagrāmī bahiḥ krośād daśagrāmy athavā punaḥ ||

2.273

bandigrāhāṃs tathā vājikuñjarāṇāṃ ca hāriṇaḥ |
prasahya ghātinaś caiva śūlān āropayen narān ||

2.274

utkṣepakagranthibhedau karasaṃdaṃśahīnakau |
kāryau dvitīyāparādhe karapādaikahīnakau ||

2.275

kṣudramadhyamahādravyaharaṇe sārato damaḥ |
deśakālavayaḥśakti saṃcintyaṃ daṇḍakarmaṇi ||

2.276

bhaktāvakāśāgnyudakamantropakaraṇavyayān |
dattvā caurasya vā hantur jānato dama uttamaḥ ||

2.277

śastrāvapāte garbhasya pātane cottamo damaḥ |
uttamo vādhamo vāpi puruṣastrīpramāpaṇe ||

2.278

vipraduṣṭāṃ striyaṃ caiva puruṣaghnīm agarbhiṇīm |
setubhedakarīṃ cāpsu śilāṃ baddhvā praveśayet ||

2.279

viṣāgnidāṃ patigurunijāpatyapramāpaṇīm |
vikarṇakaranāsauṣṭhīṃ kṛtvā gobhiḥ pramāpayet ||

2.280

avijñātahatasyāśu kalahaṃ sutabāndhavāḥ |
praṣṭavyā yoṣitaś cāsya parapuṃsi ratāḥ pṛthak ||

2.281

strīdravyavṛttikāmo vā kena vāyaṃ gataḥ saha |
mṛtyudeśasamāsannaṃ pṛcched vāpi janaṃ śanaiḥ ||

2.282

kṣetraveśmavanagrāmavivītakhaladāhakāḥ |
rājapatnyabhigāmī ca dagdhavyās tu kaṭāgninā ||

2.283

pumān saṃgrahaṇe grāhyaḥ keśākeśi parastriyā |
sadyo vā kāmajaiś cihnaiḥ pratipattau dvayos tathā ||

2.284

nīvīstanaprāvaraṇasakthikeśāvamarśanam |
adeśakālasaṃbhāṣaṃ sahaikāsanam eva ca ||

2.285

strī niṣedhe śataṃ dadyād dviśataṃ tu damaṃ pumān |
pratiṣedhe tayor daṇḍo yathā saṃgrahaṇe tathā ||

2.286

sajātāv uttamo daṇḍa ānulomye tu madhyamaḥ |
prātilomye vadhaḥ puṃso nāryāḥ karṇādikartanam ||

2.287

alaṃkṛtāṃ haran kanyām uttamaṃ hy anyathādhamam |
daṇḍaṃ dadyāt savarṇāsu prātilomye vadhaḥ smṛtaḥ ||

2.289

śataṃ strīdūṣaṇe dadyād dve tu mithyābhiśaṃsane |
paśūn gacchan śataṃ dāpyo hīnāṃ strīṃ gāṃ ca madhyamam ||

2.290

avaruddhāsu dāsīṣu bhujiṣyāsu tathaiva ca |
gamyāsv api pumān dāpyaḥ pañcāśatpaṇikaṃ damam ||

2.291

prasahya dāsyabhigame daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ |
bahūnāṃ yady akāmāsau caturviṃśatikaḥ pṛthak ||

2.292

gṛhītavetanā veśyā necchantī dviguṇaṃ vahet |
agṛhīte samaṃ dāpyaḥ pumān apy evam eva hi ||

2.293

ayonau gacchato yoṣāṃ puruṣaṃ vāpi mehataḥ |
caturviṃśatiko daṇḍas tathā pravrajitāgame ||

2.294

antyābhigamane tv aṅkyaḥ kubandhena pravāsayet |
śūdras tathāntya eva syād antyasyāryāgame vadhaḥ ||

2.295

ūnaṃ vābhyadhikaṃ vāpi likhed yo rājaśāsanam |
pāradārikacauraṃ vā muñcato daṇḍa uttamaḥ ||

2.296

abhakṣyeṇa dvijaṃ dūṣyo daṇḍa uttamasāhasam |
madhyamaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ prathamaṃ śūdram ardhikam ||

2.297

kūṭasvarṇavyavahārī vimāṃsasya ca vikrayī |
tryaṅgahīnas tu kartavyo dāpyaś cottamasāhasam ||

2.298

catuṣpādakṛto doṣo nāpaihīti prajalpataḥ |
kāṣṭhaloṣṭeṣupāṣāṇabāhuyugyakṛtas tathā ||

2.299

chinnanasyena yānena tathā bhagnayugādinā |
paścāc caivāpasaratā hiṃsane svāmy adoṣabhāk ||

2.300

śakto 'py amokṣayan svāmī daṃṣṭriṇāṃ śṛṅgiṇāṃ tathā |
prathamaṃ sāhasaṃ dadyād vikruṣṭe dviguṇaṃ tathā ||

2.301

jāraṃ caurety abhivadan dāpyaḥ pañcaśataṃ damam |
upajīvya dhanaṃ muñcaṃs tad evāṣṭaguṇīkṛtam ||

2.302

rājño 'niṣṭapravaktāraṃ tasyaivākrośakāriṇam |
tanmantrasya ca bhettāraṃ chittvā jihvāṃ pravāsayet ||

2.303

mṛtāṅgalagnavikretur guros tāḍayitus tathā |
rājayānāsanāroḍhur daṇḍa uttamasāhasaḥ ||

2.304

dvinetrabhedino rājadviṣṭādeśakṛtas tathā |
vipratvena ca śūdrasya jīvato 'ṣṭaśato damaḥ ||

2.305

durdṛṣṭāṃs tu punar dṛṣṭvā vyavahārān nṛpeṇa tu |
sabhyāḥ sajayino daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam ||

2.306

yo manyetājito 'smīti nyāyenāpi parājitaḥ |
tam āyāntaṃ punar jitvā dāpayed dviguṇaṃ damam ||

2.307

rājñānyāyena yo daṇḍo gṛhīto varuṇāya tam |
nivedya dadyād viprebhyaḥ svayaṃ triṃśadguṇīkṛtam ||

Original text: Mitākṣarā, a commentary on the Yājñavalkya-dharmaśāstra · Edition: Narayan Ram Acharya Yājñavalkyasmṛti of Yogīśvara Yājñavalkya with the commentary Mitākṣarā of Vijñāneśvara, notes, varient readings, etc Bombay Nirnaya Sagar Press Umesh Chandra Pandeya Yājñavalkyasmr̦tiḥ. Śrīmadyogīśvaramaharṣiyājñavalkyapraṇītā. Vijñāneśvarapraṇīta ʼMitākṣarāʼ vyākhyayā. ʼPrakāśāʼ Hindīvyākhyayā ca vibhūṣitā Vārāṇasī Caukhambā Saṃskṛta Sīrīja Āphisa Kāśī Saṃskṛta granthamālā 17 · Editing, formatting, and color coding Patrick Olivelle · GRETIL (Göttingen) · CC BY-SA 4.0

Esc