Mitakshara · Chapter 2
vyavahārān nṛpaḥ paśyed vidvadbhir brāhmaṇaiḥ saha |
dharmaśāstrānusāreṇa krodhalobhavivarjitaḥ ||
śrutādhyayansaṃpannā dharmajñāḥ satyavādinaḥ |
rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ ||
apaśyatā kāryavaśād vyavahārān nṛpeṇa tu |
sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit ||
rāgāl lobhād bhayād vāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ |
sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam ||
smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ |
āvedayati ced rājñe vyavahārapadaṃ hi tat ||
pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathāveditam arthinā |
samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam ||
nihnave bhāvito dadyād dhanaṃ rājñe ca tatsamam |
mithyābhiyogī dviguṇam abhiyogād dhanaṃ vahet ||
sāhasasteyapāruṣyago'bhiśāpātyaye striyām |
vivādayet sadya eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ ||
deśād deśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca |
lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyam eti ca ||
pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣate |
vākcakṣuḥ pūjayati no tathoṣṭhau nirbhujaty api ||
svabhāvād vikṛtiṃ gacched manovākkāyakarmabhiḥ |
abhiyoge ca sākṣye vā duṣṭaḥ sa parikīrtitaḥ ||
saṃdigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayed yaś ca niṣpatet |
na cāhūto vadet kiṃcid dhīno daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ ||
sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ |
pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavanty uttaravādinaḥ ||
sapaṇaś ced vivādaḥ syāt tatra hīnaṃ tu dāpayet |
daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanine dhanam eva ca ||
chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārān nayen nṛpaḥ |
bhūtam apy anupanyas taṃ hīyate vyavahārataḥ ||
nihnute likhitaṃ naikam ekadeśe vibhāvitaḥ |
dāpyaḥ sarvaṃ nṛpeṇārthaṃ na grāhyas tv aniveditaḥ ||
pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaś ceti kīrtitam |
eṣām anyatamābhāve divyānyatamam ucyate ||
paśyato bruvato bhūmer hānir viṃśativārṣikī |
pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣikī ||
ādhisīmopanikṣepajaḍabāladhanair vinā |
tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api ||
ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayed dhanam |
daṇḍaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣam athāpi vā ||
āgamas tu kṛto yena so 'bhiyuktas tam uddharet |
na tatsutas tatsuto vā bhuktis tatra garīyasī ||
yo 'bhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya rikthī tam uddharet |
na tatra kāraṇaṃ bhuktir āgamena vinā kṛtā ||
nṛpeṇādhikṛtāḥ pūgāḥ śreṇayo 'tha kulāni ca |
pūrvaṃ pūrvaṃ guru jñeyaṃ vyavahāravidhau nṛṇām ||
balopādhivinirvṛttān vyavahārān nivartayet |
strīnaktamantarāgārabahiḥśatrukṛtāṃs tathā ||
mattonmattārtavyasanibālabhītādiyojitaḥ |
asaṃbaddhakṛtaś caiva vyavahāro na sidhyati ||
pranaṣṭādhigataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanam |
vibhāvayen na cel liṅgais tatsamaṃ daṇḍam arhati ||
rājā labdhvā nidhiṃ dadyād dvijebhyo 'rdhaṃ dvijaḥ punaḥ |
vidvān aśeṣam ādadyāt sa sarvasya prabhur yataḥ ||
itareṇa nidhau labdhe rājā ṣaṣṭhāṃśam āharet |
aniveditavijñāto dāpyas taṃ daṇḍam eva ca ||
deyaṃ caurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā jānapadāya tu |
adadad dhi samāpnoti kilbiṣaṃ yasya tasya tat ||
aśītibhāgo vṛddhiḥ syān māsi māsi sabandhake |
varṇakramāc chataṃ dvitricatuḥpañcakam anyathā ||
prapannaṃ sādhayann arthaṃ na vācyo nṛpater bhavet |
sādhyamāno nṛpaṃ gacched daṇḍyo dāpyaś ca tad dhanam ||
gṛhītānukramād dāpyo dhaninām adhamarṇikaḥ |
dattvā tu brāhmaṇāyaiva nṛpates tadanantaram ||
rājñādhamarṇiko dāpyaḥ sādhitād daśakaṃ śatam |
pañcakaṃ ca śataṃ dāpyaḥ prāptārtho hy uttamarṇikaḥ ||
hīnajātiṃ parikṣīṇam ṛṇārthaṃ karma kārayet |
brāhmaṇas tu parikṣīṇaḥ śanair dāpyo yathodayam ||
dīpyamānaṃ na gṛhṇāti prayuktaṃ yaḥ svakaṃ dhanam |
madhyasthasthāpitaṃ cet syād vardhate na tataḥ param ||
avibhaktaiḥ kuṭumbārthe yad ṛṇaṃ tu kṛtaṃ bhavet |
dadyus tad rikthanaḥ prete proṣite vā kuṭumbini ||
na yoṣit patiputrābhyāṃ na putreṇa kṛtaṃ pitā |
dadyād ṛte kuṭumbārthān na patiḥ strīkṛtaṃ tathā ||
surākāmadyūtakṛtaṃ daṇḍaśulkāvaśiṣṭakam |
vṛthādānaṃ tathaiveha putro dadyān na paitṛkam ||
gopaśauṇḍikaśailūṣarajakavyādhayoṣitām |
ṛṇaṃ dadyāt patis tāsāṃ yasmād vṛttis tadāśrayā ||
pratipannaṃ striyā deyaṃ patyā vā saha yat kṛtam |
svayaṃ kṛtaṃ vā yad ṛṇaṃ nānyat strī dātum arahati ||
pitari proṣite prete vyasanābhiplute 'pi vā |
putrapautrair ṛṇaṃ deyaṃ nihnave sākṣibhāvitam ||
rikthagrāha ṛṇaṃ dāpyo yoṣidgrāhas tathaiva ca |
putro 'nanyāśritadravyaḥ putrahīnasya rikthinaḥ ||
bhrātṝṇām atha dampatyoḥ pituḥ putrasya caiva hi |
prātibhāvyam ṛṇaṃ sākṣyam avibhakte na tu smṛtam ||
darśane pratyaye dāne prātibhāvyaṃ vidhīyate |
ādyau tu vitathe dāpyāv itarasya sutā api ||
darśanapratibhūr yatra mṛtaḥ prātyayiko 'pi vā |
na tatputrā ṛṇaṃ dadyur dadyur dānāya yaḥ sthitaḥ ||
bahavaḥ syur yadi svāṃśair dadyuḥ pratibhuvo dhanam |
ekacchāyāśriteṣv eṣu dhanikasya yathāruci ||
pratibhūr dāpito yat tu prakāśaṃ dhanino dhanam |
dviguṇaṃ pratidātavyam ṛṇikais tasya tad bhavet ||
saṃtatiḥ strīpaśuṣv eva dhānyaṃ triguṇam eva ca |
vastraṃ caturguṇaṃ proktaṃ rasaś cāṣṭaguṇas tathā ||
ādhiḥ praṇaśyed dviguṇe dhane yadi na mokṣyate |
kāle kālakṛto naśyet phalabhogyo na naśyati ||
gopyādhibhoge no vṛddhiḥ sopakāre ca hāpite |
naṣṭo deyo vinaṣṭaś ca daivarājakṛtād ṛte ||
ādheḥ svīkarṇāt siddhī rakṣyamāṇo 'py asāratām |
yātaś ced anya ādheyo dhanabhāg vā dhanī bhavet ||
caritrabandhakakṛtaṃ savṛddhyā dāpayed dhanam ||
satyaṃkārakṛtaṃ dravyaṃ dviguṇaṃ pratidāpayet ||
upasthitasya bhoktavya ādhiḥ steno 'nyathā bhavet |
prayojake 'sati dhanaṃ kule 'nyasyādhim āpnuyāt ||
yadā tu dviguṇībhūtam ṛṇam ādhau tadā khalu |
mocya ādhis tad utpanne praviṣṭe dviguṇe dhane ||
vāsanastham anākhyāya haste 'nyasya yad arpyate |
dravyaṃ tad aupanidhikaṃ pratideyaṃ tathaiva tat ||
tapasvino dānaśīlāḥ kulīnāḥ satyavādinaḥ |
dharmapradhānā ṛjavaḥ putravanto dhanānvitāḥ ||
tryavarāḥ sākṣiṇo jñeyāḥ śrautasmārtakriyāparāḥ |
yathājāti yathāvarṇaṃ sarve sarveṣu vā smṛtāḥ ||
strībālavṛddhakitavamattonmattābhiśastakāḥ |
raṅgāvatāripākhaṇḍikūṭakṛdvikalendriyāḥ ||
patitāptārthasaṃbandhisahāyariputaskarāḥ |
sāhasī dṛṣṭadoṣaś ca nirdhūtādyās tv asākṣiṇaḥ ||
agnidānāṃ ca ye lokā ye ca strībālaghātinām |
sa tān sarvān avāpnoti yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet ||
sukṛtaṃ yat tvayā kiṃcij janmāntaraśataiḥ kṛtam |
tat sarvaṃ tasya jānīhi yaṃ parājayase mṛṣā ||
abruvan hi naraḥ sākṣyam ṛṇaṃ sadaśabandhakam |
rājñā sarvaṃ pradāpyaḥ syāt ṣaṭcatvāriṃśake 'hani ||
na dadāti hi yaḥ sākṣyaṃ jānann api narādhamaḥ |
sa kūṭasākṣiṇāṃ pāpais tulyo daṇḍena caiva hi ||
dvaidhe bahūnāṃ vacanaṃ sameṣu guṇināṃ tathā |
guṇidvaidhe tu vacanaṃ grāhyaṃ ye guṇavattamāḥ ||
yasyocuḥ sākṣiṇaḥ satyāṃ pratijñāṃ sa jayī bhavet |
anyathāvādino yasya dhruvas tasya parājayaḥ ||
ukte 'pi sākṣibhiḥ sākṣye yady anye guṇavattamāḥ |
dviguṇā vānyathā brūyuḥ kūṭāḥ syuḥ pūrvasākṣiṇaḥ ||
pṛthak pṛthag daṇḍanīyāḥ kūṭakṛt sākṣiṇas tathā |
vivādād dviguṇaṃ daṇḍaṃ vivāsyo brāhmaṇaḥ smṛtaḥ ||
yaḥ sākṣyaṃ śrāvito 'nyebhyo nihnute tat tamovṛtaḥ |
sa dāpyo 'ṣṭaguṇaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇaṃ tu vivāsayet ||
yaḥ kaścid artho niṣṇātaḥ svarucyā tu parasparam |
lekhyaṃ tu sākṣimat kāryaṃ tasmin dhanikapūrvakam ||
samāmāsatadardhāharnāmajātisvagotrakaiḥ |
sabrahmacārikātmīyapitṛnāmādicihnitam ||
samāpte 'rthe ṛṇī nāma svahastena niveśayet |
mataṃ me 'mukaputrasya yad atropari lekhitam ||
sākṣiṇaś ca svahastena pitṛnāmakapūrvakam |
atrāham amukaḥ sākṣī likheyur iti te samāḥ ||
ubhayābhyarthitenaitan mayā hy amukasūnunā |
likhitaṃ hy amukeneti lekhako 'nte tato likhet ||
vināpi sākṣibhir lekhyaṃ svahastalikhitaṃ tu yat |
tatpramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ balopadhikṛtād ṛte ||
deśāntarasthe durlekhye naṣṭonmṛṣṭe hṛte tathā |
bhinne dagdhe 'thavā chinne lekhyam anyat tu kārayet ||
saṃdigdhalekhyaśuddhiḥ syāt svahastalikhitādibhiḥ |
yuktiprāptikriyācihnasaṃbandhāgamahetubhiḥ ||
lekhyasya pṛṣṭhe 'bhilikhed dattvā dattvarṇiko dhanam |
dhanī vopagataṃ dadyāt svahastaparicihnitam ||
sacailaṃ snātam āhūya sūryodaya upoṣitam |
kārayet sarvadivyāni nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau ||
tulāstrībālavṛddhāndhapaṅgubrāhmaṇarogiṇām |
agnir jalaṃ vā śūdrasya yavāḥ sapta viṣasya vā ||
tulādhāraṇavidvadbhir abhiyuktas tulāśritaḥ |
pratimānasamībhūto rekhāṃ kṛtvāvatāritaḥ ||
tvaṃ tule satyadhāmāsi purā devair vinirmitā |
tat satyaṃ vada kalyāṇi saṃśayān māṃ vimocaya ||
yady asmi pāpakṛn mātas tato māṃ tvam adho naya |
śuddhaś ced gamayordhvaṃ māṃ tulām ity abhimantrayet ||
karau vimṛditavrīher lakṣayitvā tato nyaset |
saptāśvatthasya patrāṇi tāvat sūtreṇa veṣṭayet ||
tvam agne sarvabhūtānām antaś carasi pāvaka |
sākṣivat puṇyapāpebhyo brūhi satyaṃ kave mama ||
tasyety uktavato lauhaṃ pañcāśatpalikaṃ samam |
agnivarṇaṃ nyaset piṇḍaṃ hastayor ubhayor api ||
satyena mābhirakṣa tvaṃ varuṇety abhiśāpya kam |
nābhidaghnodakasthasya gṛhītvorū jalaṃ viśet ||
samakālam iṣuṃ muktam ānīyān yo javī naraḥ |
gate tasmin nimagnāṅgaṃ paśyec cec chuddhim āpnuyāt ||
trāyasvāsmād abhīśāpāt satyena bhava me 'mṛtam || 2.110cd evam uktvā viṣaṃ śārṅgaṃ bhakṣayed dhimaśailajam |
yasya vegair vinā jīryec chuddhiṃ tasya vinirdiśet |
devān ugrān samabhyarcya tatsnānodakam āharet |
saṃsrāvya pāyayet tasmāj jalaṃ tu prasṛtitrayam ||
arvāk caturdaśād ahno yasya no rājadaivikam |
vyasanaṃ jāyate ghoraṃ sa śuddhaḥ syān na saṃśayaḥ ||
vibhāgaṃ cet pitā kuryād icchayā vibhajet sutān |
jyeṣṭaṃ vā śreṣṭhabhāgena sarve vā syuḥ samāṃśinaḥ ||
yadi kuryāt samān aṃśān patnyaḥ kāryāḥ samāṃśikāḥ |
na dattaṃ strīdhanaṃ yāsāṃ bhartrā vā śvaśureṇa vā ||
pitṛdravyāvirodhena yad anyat svayam arjitam |
maitram audvāhikaṃ caiva dāyādānāṃ na tad bhavet ||
kramād abhyāgataṃ dravyaṃ hṛtam apy uddharet tu yaḥ |
dāyādebhyo na tad dadyād vidyayā labdham eva ca ||
bhūr yā pitāmahopāttā nibandho dravyam eva vā |
tatra syāt sadṛśaṃ svāmyaṃ pituḥ putrasya caiva hi ||
catustridvyekabhāgāḥ syur varṇaśo brāhmaṇātmajāḥ |
kṣatrajās tridvyekabhāgā viḍjās tu dvyekabhāginaḥ ||
anyonyāpahṛtaṃ dravyaṃ vibhakte yat tu dṛśyate |
tat punas te samair aṃśair vibhajerann iti sthitiḥ ||
aputreṇa parakṣetre niyogotpāditaḥ sutaḥ |
ubhayor apy asau rikthī piṇḍadātā ca dharmataḥ ||
auraso dharmapatnījas tatsamaḥ putrikāsutaḥ |
kṣetrajaḥ kṣetrajātas tu sagotreṇetareṇa vā ||
gṛhe pracchanna utpanno gūḍhajas tu sutaḥ smṛtaḥ |
kānīnaḥ kanyakājāto mātāmahasuto mataḥ ||
akṣatāyāṃ kṣatāyāṃ vā jātaḥ paunarbhavaḥ sutaḥ |
dadyān mātā pitā vā yaṃ sa putro dattako bhavet ||
krītaś ca tābhyāṃ vikrītaḥ kṛtrimaḥ syāt svayaṃkṛtaḥ |
dattvātmā tu svayaṃdatto garbhe vinnaḥ sahoḍhajaḥ ||
mṛte pitari kuryus taṃ bhrātaras tv ardhabhāgikam |
abhrātṛko haret sarvaṃ duhitṝṇāṃ sutād ṛte ||
patnī duhitaraś caiva pitarau bhrātaras tathā |
tatsutā gotrajā bandhuśiṣyasabrahmacāriṇaḥ ||
eṣām abhāve pūrvasya dhanabhāg uttarottaraḥ |
svaryātasya hy aputrasya sarvavarṇeṣv ayaṃ vidhiḥ ||
vānaprasthayatibrahmacāriṇāṃ rikthabhāginaḥ |
krameṇācāryasacchiṣyadharmabhrātrekatīrthinaḥ ||
anyodaryas tu saṃsṛṣṭī nānyodaryo dhanaṃ haret |
asaṃsṛṣṭy api vādadyāt saṃsṛṣṭo nānyamātṛjaḥ ||
klībo 'tha patitas tajjaḥ paṅgur unmattako jaḍaḥ |
andho 'cikitsyarogādyā bhartavyāḥ syur niraṃśakāḥ ||
aputrā yoṣitaś caiṣāṃ bhartavyāḥ sādhuvṛttayaḥ |
nirvāsyā vyabhicāriṇyaḥ pratikūlās tathaiva ca ||
pitṛmātṛpatibhrātṛdattam adhyagnyupāgatam |
ādhivedanikādyaṃ ca strīdhanaṃ parikīrtitam ||
aprajastrīdhanaṃ bhartur brāhmādiṣu caturṣv api |
duhitṝṇāṃ prasūtā cec cheṣeṣu pitṛgāmi tat ||
durbhikṣe dharmakārye ca vyādhau sampratirodhake |
gṛhītaṃ strīdhanaṃ bhartā na striyai dātum arhati ||
adhivinnastriyai dadyād ādhivedanikaṃ samam |
na dattaṃ strīdhanaṃ yasyai datte tv ardhaṃ prakalpayet ||
vibhāganihnave jñātibandhusākṣyabhilekhitaiḥ |
vibhāgabhāvanā jñeyā gṛhakṣetraiś ca yautakaiḥ ||
sīmno vivāde kṣetrasya sāmantāḥ sthavirādayaḥ |
gopāḥ sīmākṛṣāṇā ye sarve ca vanagocarāḥ ||
nayeyur ete sīmānaṃ sthalāṅgāratuṣadrumaiḥ |
setuvalmīkanimnāsthicaityādyair upalakṣitām ||
sāmantā vā samagrāmāś catvāro 'ṣṭau daśāpi vā |
raktasragvasanāḥ sīmāṃ nayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ ||
ārāmāyatanagrāmanipānodyānaveśmasu |
eṣa eva vidhir jñeyo varṣāmbupravahādiṣu ||
maryādāyāḥ prabhede ca sīmātikramaṇe tathā |
kṣetrasya haraṇe daṇḍā adhamottamamadhyamāḥ ||
na niṣedhyo 'lpabādhas tu setuḥ kalyāṇakārakaḥ |
parabhūmiṃ haran kūpaḥ svalpakṣetro bahūdakaḥ ||
svāmine yo 'nivedyaiva kṣetre setuṃ pravartayet |
utpanne svāmino bhogas tadabhāve mahīpateḥ ||
phālāhatam api kṣetraṃ na kuryād yo na kārayet |
sa pradāpyaḥ kṛṣṭaphalaṃ kṣetram anyena kārayet ||
māṣān aṣṭau tu mahiṣī sasyaghātasya kāriṇī |
daṇḍanīyā tadardhaṃ tu gaus tadardham ajāvikam ||
yāvat sasyaṃ vinaśyet tu tāvat syāt kṣetriṇaḥ phalam |
gopas tāḍyaś ca gomī tu pūrvoktaṃ daṇḍam arhati ||
pathi grāmavivītānte kṣetre doṣo na vidyate |
akāmataḥ kāmacāre cauravad daṇḍam arhati ||
mahokṣotsṛṣṭapaśavaḥ sūtikāgantukādayaḥ |
pālo yeṣāṃ na te mocyā daivarājapariplutāḥ ||
yathārpitān paśūn gopaḥ sāyaṃ pratyarpayet tathā |
pramādamṛtanaṣṭāṃś ca pradāpyaḥ kṛtavetanaḥ ||
pāladoṣavināśe tu pāle daṇḍo vidhīyate |
ardhatrayodaśapaṇaḥ svāmino dravyam eva ca ||
grāmyecchayā gopracāro bhūmī rājavaśena vā |
dvijas tṛṇaidhaḥpuṣpāṇi sarvataḥ sarvadā haret ||
dhanuḥśataṃ parīṇāho grāme kṣetrāntaraṃ bhavet |
dve śate kharvaṭasya syān nagarasya catuḥśatam ||
svaṃ labhetānyavikrītaṃ kretur doṣo 'prakāśite |
hīnād raho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ ||
naṣṭāpahṛtam āsādya hartāraṃ grāhayen naram |
deśakālātipattau ca gṛhītvā svayam arpayet ||
vikretur darśanāc chuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damam |
kretā mūlyam avāpnoti tasmād yas tasya vikrayī ||
āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyam ato 'nyathā |
pañcabandho damas tasya rājñe tenāvibhāvite ||
hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastād avāpnuyāt |
anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣaṇṇavatiṃ paṇān ||
śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtam āhṛtam |
arvāk saṃvatsarāt svāmī hareta parato nṛpaḥ ||
paṇān ekaśaphe dadyāc caturaḥ pañca mānuṣe |
mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādam ajāvike ||
daśaikapañcasaptāhamāsatryahārdhamāsikam |
bījāyovāhyaratnastrīdohyapuṃsāṃ parīkṣaṇam ||
agnau suvarṇam akṣīṇaṃ rajate dvipalaṃ śate |
aṣṭau trapuṇi sīse ca tāmre pañca daśāyasi ||
śate daśapalā vṛddhir aurṇe kārpāsasautrike |
madhye pañcapalā vṛddhiḥ sūkṣme tu tripalā matā ||
kārmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥ kṣayo mataḥ |
na kṣayo na ca vṛddhiś ca kauśeye vālkaleṣu ca ||
deśaṃ kālaṃ ca bhogaṃ ca jñātvā naṣṭe balābalam |
dravyāṇāṃ kuśalā brūyur yat tad dāpyam asaṃśayam ||
balād dāsīkṛtaś caurair vikrītaś cāpi mucyate |
svāmiprāṇaprado bhaktatyāgāt tan niṣkrayād api ||
kṛtaśilpo 'pi nivaset kṛtakālaṃ guror gṛhe |
antevāsī guruprāptabhojanas tatphalapradaḥ ||
rājā kṛtvā pure sthānaṃ brāhmaṇān nyasya tatra tu |
traividyaṃ vṛttimad brūyāt svadharmaḥ pālyatām iti ||
nijadharmāvirodhena yas tu samayiko bhavet |
so 'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ ||
gaṇadravyaṃ hared yas tu saṃvidaṃ laṅghayec ca yaḥ |
sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā taṃ rāṣṭrād vipravāsayet ||
samūhakārya āyātān kṛtakāryān visarjayet |
sa dānamānasatkāraiḥ pūjayitvā mahīpatiḥ ||
samūhakāryaprahito yal labheta tad arpayet |
ekādaśaguṇaṃ dāpyo yady asau nārpayet svayam ||
dharmajñāḥ śucayo 'lubdhā bhaveyuḥ kāryacintakāḥ |
kartavyaṃ vacanaṃ teṣāṃ samūhahitavādinām ||
śreṇinaigamapākhaṇḍigaṇānām apy ayaṃ vidhiḥ |
bhedaṃ caiṣāṃ nṛpo rakṣet pūrvavṛttiṃ ca pālayet ||
gṛhītavetanaḥ karma tyajan dviguṇam āvahet |
agṛhīte samaṃ dāpyo bhṛtyai rakṣya upaskaraḥ ||
dāpyas tu daśamaṃ bhāgaṃ vāṇijyapaśusasyataḥ |
aniścitya bhṛtiṃ yas tu kārayet sa mahīkṣitā ||
deśaṃ kālaṃ ca yo 'tīyāl lābhaṃ kuryāc ca yo 'nyathā |
tatra syāt svāminaś chando 'dhikaṃ deyaṃ kṛte 'dhike ||
yo yāvat kurute karma tāvat tasya tu vetanam |
ubhayor apy asādhyaṃ cet sādhye kuryād yathāśrutam ||
arājadaivikaṃ naṣṭaṃ bhāṇḍaṃ dāpyas tu vāhakaḥ |
prasthānavighnakṛc caiva pradāpyo dviguṇāṃ bhṛtim ||
prakrānte saptamaṃ bhāgaṃ caturthaṃ pathi saṃtyajan |
bhṛtim ardhapathe sarvāṃ pradāpyas tyājako 'pi ca ||
glahe śatikavṛddhes tu sabhikaḥ pañcakaṃ śatam |
gṛhṇīyād dhūrtakitavād itarād daśakaṃ śatam ||
sa samyak pālito dadyād rājñe bhāgaṃ yathākṛtam |
jitam udgrāhayej jetre dadyāt satyaṃ vacaḥ kṣamī ||
prāpte nṛpatinā bhāge prasiddhe dhūrtamaṇḍale |
jitaṃ sasabhike sthāne dāpayed anyathā na tu ||
satyāsatyānyathāstotrair nyūnāṅgendriyarogiṇām |
kṣepaṃ karoti ced daṇḍyaḥ paṇān ardhatrayodaśān ||
abhigantāsmi bhaginīṃ mātaraṃ vā taveti ha |
śapantaṃ dāpayed rājā pañcaviṃśatikaṃ damam ||
prātilomyāpavādeṣu dviguṇatriguṇā damāḥ |
varṇānām ānulomyena tasmād ardhārdhahānitaḥ ||
bāhugrīvānetrasakthivināśe vācike damaḥ |
śatyas tadardhikaḥ pādanāsākarṇakarādiṣu ||
aśaktas tu vadann evaṃ daṇḍanīyaḥ paṇān daśa |
tathā śaktaḥ pratibhuvaṃ dāpyaḥ kṣemāya tasya tu ||
patanīyakṛte kṣepe daṇḍo madhyamasāhasaḥ |
upapātakayukte tu dāpyaḥ prathamasāhasam ||
traividyanṛpadevānāṃ kṣepa uttamasāhasaḥ |
madhyamo jātipūgānāṃ prathamo grāmadeśayoḥ ||
asākṣikahate cihnair yuktibhiś cāgamena ca |
draṣṭavyo vyavahāras tu kūṭacihnakṛto bhayāt ||
bhasmapaṅkarajaḥsparśe daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ |
amedhyapārṣṇiniṣṭhyūtasparśane dviguṇas tataḥ ||
sameṣv evaṃ parastrīṣu dviguṇas tūttameṣu ca |
hīneṣv ardhadamo mohamadādibhir adaṇḍanam ||
viprapīḍākaraṃ chedyam aṅgam abrāhmaṇasya tu |
udgūrṇe prathamo daṇḍaḥ saṃsparśe tu tadardhikaḥ ||
udgūrṇe hastapāde tu daśaviṃśatikau damau |
parasparaṃ tu sarveṣāṃ śastre madhyamasāhasaḥ ||
pādakeśāṃśukakarolluñcaneṣu paṇān daśa |
pīḍākarṣāṃśukāveṣṭapādādhyāse śataṃ damaḥ ||
śoṇitena vinā duḥkhaṃ kurvan kāṣṭhādibhir naraḥ |
dvātriṃśataṃ paṇān daṇḍyo dviguṇaṃ darśane 'sṛjaḥ ||
karapādadato bhaṅge chedane karṇanāsayoḥ |
madhyo daṇḍo vraṇodbhede mṛtakalpahate tathā ||
ceṣṭābhojanavāgrodhe netrādipratibhedane |
kandharābāhusakthnāṃ ca bhaṅge madhyamasāhasaḥ ||
duḥkham utpādayed yas tu sa samutthānajaṃ vyayam |
dāpyo daṇḍaṃ ca yo yasmin kalahe samudāhṛtaḥ ||
abhighāte tathā chede bhede kuḍyāvapātane |
paṇān dāpyaḥ pañca daśa viṃśatiṃ tadvyayaṃ tathā ||
duḥkhotpādi gṛhe dravyaṃ kṣipan prāṇaharaṃ tathā |
ṣoḍaśādyaḥ paṇān dāpyo dvitīyo madhyamaṃ damam ||
duḥkhe ca śoṇitotpāde śākhāṅgacchedane tathā |
daṇḍaḥ kṣudrapaśūnāṃ tu dvipaṇaprabhṛtiḥ kramāt ||
liṅgasya chedane mṛtyau madhyamo mūlyam eva ca |
mahāpaśūnām eteṣu sthāneṣu dviguṇo damaḥ ||
prarohiśākhināṃ śākhāskandhasarvavidāraṇe |
upajīvyadrumāṇāṃ ca viṃśater dviguṇo damaḥ ||
caityaśmaśānasīmāsu puṇyasthāne surālaye |
jātadrumāṇāṃ dviguṇo damo vṛkṣe ca viśrute ||
gulmagucchakṣupalatāpratānauṣadhivīrudhām |
pūrvasmṛtād ardhadaṇḍaḥ sthāneṣūkteṣu kartane ||
yaḥ sāhasaṃ kārayati sa dāpyo dviguṇaṃ damam |
yaś caivam uktvāhaṃ dātā kārayet sa caturguṇam ||
arghyākṣepātikramakṛd bhrātṛbhāryāprahārakaḥ |
saṃdiṣṭasyāpradātā ca samudragṛhabhedakṛt ||
sāmantakulikādīnām apakārasya kārakaḥ |
pañcāśatpaṇiko daṇḍa eṣām iti viniścayaḥ ||
svacchandavidhavāgāmī vikruṣṭe 'nabhidhāvakaḥ |
akāraṇe ca vikroṣṭā caṇḍālaś cottamān spṛśet ||
śūdrapravrajitānāṃ ca daive pitrye ca bhojakaḥ |
ayuktaṃ śapathaṃ kurvann ayogyo yogyakarmakṛt ||
vṛṣakṣudrapaśūnāṃ ca puṃstvasya pratighātakṛt |
sādhāraṇasyāpalāpī dāsīgarbhavināśakṛt ||
pitṛputrasvasṛbhrātṛdaṃpatyācāryaśiṣyakāḥ |
eṣām apatitānyonyatyāgī ca śatadaṇḍabhāk ||
vasānas trīn paṇān daṇḍyo nejakas tu parāṃśukam |
vikrayāvakrayādhānayāciteṣu paṇān daśa ||
pitāputravirodhe tu sākṣiṇāṃ tripaṇo damaḥ |
antare ca tayor yaḥ syāt tasyāpy aṣṭaguṇo damaḥ ||
tulāśāsanamānānāṃ kūṭakṛn nāṇakasya ca |
ebhiś ca vyavahartā yaḥ sa dāpyo damam uttamam ||
akūṭaṃ kūṭakaṃ brūte kūṭaṃ yaś cāpy akūṭakam |
sa nāṇakaparīkṣī tu dāpya uttamasāhasam ||
bhiṣaṅ mithyācaran daṇḍyas tiryakṣu prathamaṃ damam |
mānuṣe madhyamaṃ rājapuruṣeṣūttamaṃ damam ||
abandhyaṃ yaś ca badhnāti baddhaṃ yaś ca pramuñcati |
aprāptavyavahāraṃ ca sa dāpyo damam uttamam ||
mānena tulayā vāpi yo 'ṃśam aṣṭamakaṃ haret |
daṇḍaṃ sa dāpyo dviśataṃ vṛddhau hānau ca kalpitam ||
bheṣajasnehalavaṇagandhadhānyaguḍādiṣu |
paṇyeṣu prakṣipan hīnaṃ paṇān dāpyas tu ṣoḍaśa ||
mṛccarmamaṇisūtrāyaḥkāṣṭhavalkalavāsasām |
ajātau jātikaraṇe vikreyāṣṭaguṇo damaḥ ||
samudgaparivartaṃ ca sārabhāṇḍaṃ ca kṛtrimam |
ādhānaṃ vikrayaṃ vāpi nayato daṇḍakalpanā ||
bhinne paṇe ca pañcāśat paṇe tu śatam ucyate |
dvipaṇe dviśato daṇḍo mūlyavṛddhau ca vṛddhimān ||
sambhūya kurvatām arghaṃ sabādhaṃ kāruśilpinām |
arghasya hrāsaṃ vṛddhiṃ vā jānato dama uttamaḥ ||
sambhūya vaṇijāṃ paṇyam anargheṇoparundhatām |
vikrīṇatāṃ vā vihito daṇḍa uttamasāhasaḥ ||
rājani sthāpyate yo 'rghaḥ pratyahaṃ tena vikrayaḥ |
krayo vā niḥsravas tasmād vaṇijāṃ lābhakṛt smṛtaḥ ||
svadeśapaṇye tu śataṃ vaṇig gṛhṇīta pañcakam |
daśakaṃ pāradeśye tu yaḥ sadyaḥ krayavikrayī ||
paṇyasyopari saṃsthāpya vyayaṃ paṇyasamudbhavam |
argho 'nugrahakṛt kāryaḥ kretur vikretur eva ca ||
gṛhītamūlyaṃ yaḥ paṇyaṃ kretur naiva prayacchati |
sodayaṃ tasya dāpyo 'sau diglābhaṃ vā digāgate ||
vikrītam api vikreyaṃ pūrvakretary agṛhṇati |
hāniś cet kretṛdoṣeṇa kretur eva hi sā bhavet ||
rājadaivopaghātena paṇye doṣam upāgate |
hānir vikretur evāsau yācitasyāprayacchataḥ ||
anyahaste ca vikrīya duṣṭaṃ vāduṣṭavad yadi |
vikrīṇīte damas tatra mūlyāt tu dviguṇo bhavet ||
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca vaṇijā paṇyānām avijānatā |
krītvā nānuśayaḥ kāryaḥ kurvan ṣaḍbhāgadaṇḍabhāk ||
samavāyena vaṇijāṃ lābhārthaṃ karma kurvatām |
lābhālābhau yathādravyaṃ yathā vā saṃvidā kṛtau ||
pratiṣiddham anādiṣṭaṃ pramādād yac ca nāśitam |
sa tad dadyād viplavāc ca rakṣitād daśamāṃśabhāk ||
arghaprakṣepaṇād viṃśaṃ bhāgaṃ śulkaṃ nṛpo haret |
vyāsiddhaṃ rājayogyaṃ ca vikrītaṃ rājagāmi tat ||
mithyā vadan parīmāṇaṃ śulkasthānād apāsaran |
dāpyas tv aṣṭaguṇaṃ yaś ca sa vyājakrayavikrayī ||
tarikaḥ sthalajaṃ śulkaṃ gṛhṇan dāpyaḥ paṇān daśa |
brāhmaṇaprātiveśyānām etad evānimantraṇe ||
deśāntaragate prete dravyaṃ dāyādabāndhavāḥ |
jñātayo vā hareyus tadāgatās tair vinā nṛpaḥ ||
grāhakair gṛhyate cauro loptreṇātha padena vā |
pūrvakarmāparādhī ca tathā cāśuddhavāsakaḥ ||
anye 'pi śaṅkayā grāhyā jātināmādinihnavaiḥ |
dyūtastrīpānasaktāś ca śuṣkabhinnamukhasvarāḥ ||
paradravyagṛhāṇāṃ ca pṛcchakā gūḍhacāriṇaḥ |
nirāyā vyayavantaś ca vinaṣṭadravyavikrayāḥ ||
gṛhītaḥ śaṅkayā caurye nātmānaṃ ced viśodhayet |
dāpayitvā hṛtaṃ dravyaṃ cauradaṇḍena daṇḍayet ||
ghātite 'pahṛte doṣo grāmabhartur anirgate |
vivītabhartus tu pathi cauroddhartur avītake ||
svasīmni dadyād grāmas tu padaṃ vā yatra gacchati |
pañcagrāmī bahiḥ krośād daśagrāmy athavā punaḥ ||
bandigrāhāṃs tathā vājikuñjarāṇāṃ ca hāriṇaḥ |
prasahya ghātinaś caiva śūlān āropayen narān ||
utkṣepakagranthibhedau karasaṃdaṃśahīnakau |
kāryau dvitīyāparādhe karapādaikahīnakau ||
kṣudramadhyamahādravyaharaṇe sārato damaḥ |
deśakālavayaḥśakti saṃcintyaṃ daṇḍakarmaṇi ||
bhaktāvakāśāgnyudakamantropakaraṇavyayān |
dattvā caurasya vā hantur jānato dama uttamaḥ ||
śastrāvapāte garbhasya pātane cottamo damaḥ |
uttamo vādhamo vāpi puruṣastrīpramāpaṇe ||
vipraduṣṭāṃ striyaṃ caiva puruṣaghnīm agarbhiṇīm |
setubhedakarīṃ cāpsu śilāṃ baddhvā praveśayet ||
viṣāgnidāṃ patigurunijāpatyapramāpaṇīm |
vikarṇakaranāsauṣṭhīṃ kṛtvā gobhiḥ pramāpayet ||
avijñātahatasyāśu kalahaṃ sutabāndhavāḥ |
praṣṭavyā yoṣitaś cāsya parapuṃsi ratāḥ pṛthak ||
strīdravyavṛttikāmo vā kena vāyaṃ gataḥ saha |
mṛtyudeśasamāsannaṃ pṛcched vāpi janaṃ śanaiḥ ||
kṣetraveśmavanagrāmavivītakhaladāhakāḥ |
rājapatnyabhigāmī ca dagdhavyās tu kaṭāgninā ||
pumān saṃgrahaṇe grāhyaḥ keśākeśi parastriyā |
sadyo vā kāmajaiś cihnaiḥ pratipattau dvayos tathā ||
nīvīstanaprāvaraṇasakthikeśāvamarśanam |
adeśakālasaṃbhāṣaṃ sahaikāsanam eva ca ||
strī niṣedhe śataṃ dadyād dviśataṃ tu damaṃ pumān |
pratiṣedhe tayor daṇḍo yathā saṃgrahaṇe tathā ||
sajātāv uttamo daṇḍa ānulomye tu madhyamaḥ |
prātilomye vadhaḥ puṃso nāryāḥ karṇādikartanam ||
alaṃkṛtāṃ haran kanyām uttamaṃ hy anyathādhamam |
daṇḍaṃ dadyāt savarṇāsu prātilomye vadhaḥ smṛtaḥ ||
śataṃ strīdūṣaṇe dadyād dve tu mithyābhiśaṃsane |
paśūn gacchan śataṃ dāpyo hīnāṃ strīṃ gāṃ ca madhyamam ||
avaruddhāsu dāsīṣu bhujiṣyāsu tathaiva ca |
gamyāsv api pumān dāpyaḥ pañcāśatpaṇikaṃ damam ||
prasahya dāsyabhigame daṇḍo daśapaṇaḥ smṛtaḥ |
bahūnāṃ yady akāmāsau caturviṃśatikaḥ pṛthak ||
gṛhītavetanā veśyā necchantī dviguṇaṃ vahet |
agṛhīte samaṃ dāpyaḥ pumān apy evam eva hi ||
ayonau gacchato yoṣāṃ puruṣaṃ vāpi mehataḥ |
caturviṃśatiko daṇḍas tathā pravrajitāgame ||
antyābhigamane tv aṅkyaḥ kubandhena pravāsayet |
śūdras tathāntya eva syād antyasyāryāgame vadhaḥ ||
ūnaṃ vābhyadhikaṃ vāpi likhed yo rājaśāsanam |
pāradārikacauraṃ vā muñcato daṇḍa uttamaḥ ||
abhakṣyeṇa dvijaṃ dūṣyo daṇḍa uttamasāhasam |
madhyamaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ prathamaṃ śūdram ardhikam ||
kūṭasvarṇavyavahārī vimāṃsasya ca vikrayī |
tryaṅgahīnas tu kartavyo dāpyaś cottamasāhasam ||
catuṣpādakṛto doṣo nāpaihīti prajalpataḥ |
kāṣṭhaloṣṭeṣupāṣāṇabāhuyugyakṛtas tathā ||
chinnanasyena yānena tathā bhagnayugādinā |
paścāc caivāpasaratā hiṃsane svāmy adoṣabhāk ||
śakto 'py amokṣayan svāmī daṃṣṭriṇāṃ śṛṅgiṇāṃ tathā |
prathamaṃ sāhasaṃ dadyād vikruṣṭe dviguṇaṃ tathā ||
jāraṃ caurety abhivadan dāpyaḥ pañcaśataṃ damam |
upajīvya dhanaṃ muñcaṃs tad evāṣṭaguṇīkṛtam ||
rājño 'niṣṭapravaktāraṃ tasyaivākrośakāriṇam |
tanmantrasya ca bhettāraṃ chittvā jihvāṃ pravāsayet ||
mṛtāṅgalagnavikretur guros tāḍayitus tathā |
rājayānāsanāroḍhur daṇḍa uttamasāhasaḥ ||
dvinetrabhedino rājadviṣṭādeśakṛtas tathā |
vipratvena ca śūdrasya jīvato 'ṣṭaśato damaḥ ||
durdṛṣṭāṃs tu punar dṛṣṭvā vyavahārān nṛpeṇa tu |
sabhyāḥ sajayino daṇḍyā vivādād dviguṇaṃ damam ||
yo manyetājito 'smīti nyāyenāpi parājitaḥ |
tam āyāntaṃ punar jitvā dāpayed dviguṇaṃ damam ||
rājñānyāyena yo daṇḍo gṛhīto varuṇāya tam |
nivedya dadyād viprebhyaḥ svayaṃ triṃśadguṇīkṛtam ||
Original text: Mitākṣarā, a commentary on the Yājñavalkya-dharmaśāstra · Edition: Narayan Ram Acharya Yājñavalkyasmṛti of Yogīśvara Yājñavalkya with the commentary Mitākṣarā of Vijñāneśvara, notes, varient readings, etc Bombay Nirnaya Sagar Press Umesh Chandra Pandeya Yājñavalkyasmr̦tiḥ. Śrīmadyogīśvaramaharṣiyājñavalkyapraṇītā. Vijñāneśvarapraṇīta ʼMitākṣarāʼ vyākhyayā. ʼPrakāśāʼ Hindīvyākhyayā ca vibhūṣitā Vārāṇasī Caukhambā Saṃskṛta Sīrīja Āphisa Kāśī Saṃskṛta granthamālā 17 · Editing, formatting, and color coding Patrick Olivelle · GRETIL (Göttingen) · CC BY-SA 4.0