Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mitakshara · Chapter 3

3.1

ūnadvivarṣaṃ nikhanen na kuryād udakaṃ tataḥ |
ā śmaśānād anuvrajya itaro jñātibhir vṛtaḥ ||

3.2

yamasūktaṃ tathā gāthā japadbhir laukikāgninā |
sa dagdhavya upetaś ced āhitāgnyāvṛtārthavat ||

3.3

saptamād daśamād vāpi jñātayo 'bhyupayanty apaḥ |
apa naḥ śośucad agham anena pitṛdiṅmukhāḥ ||

3.4

evaṃ mātāmahācāryapretānām udakakriyā |
kāmodakaṃ sakhiprattāsvasrīyaśvaśurartvijām ||

3.6

pākhaṇḍyanāśritāḥ stenā bhartṛghnyaḥ kāmagādikāḥ |
surāpya ātmatyāginyo nāśaucodakabhājanāḥ ||

3.7

kṛtodakān samuttīrṇān mṛduśādvalasaṃsthitān |
snātān apavadeyus tān itihāsaiḥ purātanaiḥ ||

3.8

mānuṣye kadalīstambhaniḥsāre sāramārgaṇam |
karoti yaḥ sa saṃmūḍho jalabudbudasaṃnibhe ||

3.9

pañcadhā saṃbhṛtaḥ kāyo yadi pañcatvam āgataḥ |
karmabhiḥ svaśarīrotthais tatra kā paridevanā ||

3.10

gantrī vasumatī nāśam udadhir daivatāni ca |
phenaprakhyaḥ kathaṃ nāśaṃ martyaloko na yāsyati ||

3.11

śleṣmāśru bāndhavair muktaṃ preto bhuṅkte yato 'vaśaḥ |
ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ ||

3.12

iti saṃśrutya gaccheyur gṛhaṃ bālapuraḥsarāḥ |
vidaśya nimbapatrāṇi niyatā dvāri veśmanaḥ ||

3.13

ācamyāgnyādi salilaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān |
praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani padaṃ śanaiḥ ||

3.14

praveśanādikaṃ karma pretasaṃsparśinām api |
icchatāṃ tatkṣaṇāc chuddhiḥ pareṣāṃ snānasaṃyamāt ||

3.15

ācāryapitrupādhyāyān nirhṛtyāpi vratī vratī |
saṃkaṭānnaṃ ca nāśnīyān na ca taiḥ saha saṃvaset ||

3.16

krītalabdhāśanā bhūmau svapeyus te pṛthak kṣitau |
piṇḍayajñāvṛtā deyaṃ pretāyānnaṃ dinatrayam ||

3.18

trirātraṃ daśarātraṃ vā śāvam āśaucam iṣyate |
ūnadvivarṣa ubhayoḥ sūtakaṃ mātur eva hi ||

3.19

pitros tu sūtakaṃ mātus tadasṛgdarśanād dhruvam |
tad ahar na praduṣyeta pūrveṣāṃ janmakāraṇāt ||

3.22

kṣatrasya dvādaśāhāni viśaḥ pañcadaśaiva tu |
triṃśad dināni śūdrasya tadardhaṃ nyāyavartinaḥ ||

3.23

ā dantajanmanaḥ sadya ā cūḍān naiśikī smṛtā |
trirātram ā vratādeśād daśarātram ataḥ param ||

3.25

anauraseṣu putreṣu bhāryāsv anyagatāsu ca |
nivāsarājani prete tadahaḥ śuddhikāraṇam ||

3.26

brāhmaṇenānugantavyo na śūdro na dvijaḥ kvacit |
anugamyāmbhasi snātvā spṛṣṭvāgniṃ ghṛtabhuk śuciḥ ||

3.27

mahīpatīnāṃ nāśaucaṃ hatānāṃ vidyutā tathā |
gobrāhmaṇārthaṃ saṃgrāme yasya cecchati bhūmipaḥ ||

3.28

ṛtvijāṃ dīkṣitānāṃ ca yajñiyaṃ karma kurvatām |
satrivratibrahmacāridātṛbrahmavidāṃ tathā ||

3.29

dāne vivāhe yajñe ca saṃgrāme deśaviplave |
āpady api hi kaṣṭāyāṃ sadyaḥśaucaṃ vidhīyate ||

3.30

udakyāśucibhiḥ snāyāt saṃspṛṣṭas tair upaspṛśet |
abliṅgāni japec caiva gāyatrīṃ manasā sakṛt ||

3.31

kālo 'gniḥ karma mṛd vāyur mano jñānaṃ tapo jalam |
paścāttāpo nirāhāraḥ sarve 'mī śuddhihetavaḥ ||

3.32

akāryakāriṇāṃ dānaṃ vego nadyāś ca śuddhikṛt |
śodhyasya mṛc ca toyaṃ ca saṃnyāso vai dvijanmanām ||

3.33

tapo vedavidāṃ kṣāntir viduṣāṃ varṣmaṇo jalam |
japaḥ pracchannapānānāṃ manasaḥ satyam ucyate ||

3.34

bhūtātmanas tapovidye buddher jñānaṃ viśodhanam |
kṣetrajñasyeśvarajñānād viśuddhiḥ paramā matā ||

3.35

kṣātreṇa karmaṇā jīved viśāṃ vāpy āpadi dvijaḥ |
nistīrya tām athātmānaṃ pāvayitvā nyaset pathi ||

3.36

phalopalakṣaumasomamanuṣyāpūpavīrudhaḥ |
tilaudanarasakṣārān dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ jalam ||

3.37

śastrāsavamadhūcchiṣṭaṃ madhu lākṣā ca barhiṣaḥ |
mṛccarmapuṣpakutapakeśatakraviṣakṣitiḥ ||

3.38

kauśeyanīlalavaṇamāṃsaikaśaphasīsakān |
śākārdrauṣadhipiṇyākapaśugandhāṃs tathaiva ca ||

3.40

lākṣālavaṇamāṃsāni patanīyāni vikraye |
pāyo dadhi ca madyaṃ ca hīnavarṇakarāṇi tu ||

3.41

āpadgataḥ sampragṛhṇan bhuñjāno vā yatas tataḥ |
na lipyetainasā vipro jvalanārkasamo hi saḥ ||

3.42

kṛṣiḥ śilpaṃ bhṛtir vidyā kusīdaṃ śakaṭaṃ giriḥ |
sevānūpaṃ nṛpo bhaikṣam āpattau jīvanāni tu ||

3.43

bubhukṣitas tryahaṃ sthitvā dhānyam abrāhmaṇād dharet |
pratigṛhya tad ākhyeyam abhiyuktena dharmataḥ ||

3.44

tasya vṛttaṃ kulaṃ śīlaṃ śrutam adhyayanaṃ tapaḥ |
jñātvā rājā kuṭumbaṃ ca dharmyāṃ vṛttiṃ prakalpayet ||

3.45

sutavinyastapatnīkas tayā vānugato vanam |
vānaprastho brahmacārī sāgniḥ sopāsano vrajet ||

3.46

aphālakṛṣṭenāgnīṃś ca pitṝn devātithīn api |
bhṛtyāṃś ca tarpayet śmaśrujaṭālomabhṛd ātmavān ||

3.47

ahno māsasya ṣaṇṇāṃ vā tathā saṃvatsarasya vā |
arthasya saṃcayaṃ kuryāt kṛtam āśvayuje tyajet ||

3.48

dāntas triṣavaṇasnāyī nivṛttaś ca pratigrahāt |
svādhyāyavān dānaśīlaḥ sarvasattvahite rataḥ ||

3.49

dantolūkhalikaḥ kālapakvāśī vāśmakuṭṭakaḥ |
śrautraṃ smārtaṃ phalasnehaiḥ karma kuryāt tathā kriyāḥ ||

3.50

cāndrāyaṇair nayet kālaṃ kṛcchrair vā vartayet sadā |
pakṣe gate vāpy aśnīyān māse vāhani vā gate ||

3.51

svapyād bhūmau śucī rātrau divā saṃprapadair nayet |
sthānāsanavihārair vā yogābhyāsena vā tathā ||

3.52

grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ |
ārdravāsās tu hemante śaktyā vāpi tapaś caret ||

3.53

yaḥ kaṇṭakair vitudati candanair yaś ca limpati |
akruddho 'parituṣṭaś ca samastasya ca tasya ca ||

3.54

agnīn vāpy ātmasātkṛtvā vṛkṣāvāso mitāśanaḥ |
vānaprasthagṛheṣv eva yātrārthaṃ bhaikṣam ācaret ||

3.56

vanād gṛhād vā kṛtveṣṭiṃ sārvavedasadakṣiṇām |
prājāpatyāṃ tadante tān agnīn āropya cātmani ||

3.57

adhītavedo japakṛt putravān annado 'gnimān |
śaktyā ca yajñakṛn mokṣe manaḥ kuryāt tu nānyathā ||

3.58

sarvabhūtahitaḥ śāntas tridaṇḍī sakamaṇḍaluḥ |
ekārāmaḥ parivrajya bhikṣārthī grāmam āśrayet ||

3.59

apramattaś cared bhaikṣaṃ sāyāhne 'nabhilakṣitaḥ |
rahite bhikṣukair grāme yātrāmātram alolupaḥ ||

3.60

yatipātrāṇi mṛdveṇudārvalābumayāni ca |
salilaṃ śuddhir eteṣāṃ govālaiś cāvagharṣaṇam ||

3.61

saṃnirudhyendriyagrāmaṃ rāgadveṣau prahāya ca |
bhayaṃ hitvā ca bhūtānām amṛtībhavati dvijaḥ ||

3.62

kartavyāśayaśuddhis tu bhikṣukeṇa viśeṣataḥ |
jñānotpattinimittatvāt svātantryakaraṇāya ca ||

3.63

avekṣyā garbhavāsāś ca karmajā gatayas tathā |
ādhayo vyādhayaḥ kleśā jarā rūpaviparyayaḥ ||

3.65

nāśramaḥ kāraṇaṃ dharme kriyamāṇo bhaved dhi saḥ |
ato yad ātmano 'pathyaṃ pareṣāṃ na tad ācaret ||

3.66

satyam asteyam akrodho hrīḥ śaucaṃ dhīr dhṛtir damaḥ |
saṃyatendriyatā vidyā dharmaḥ sarva udāhṛtaḥ ||

3.67

niḥsaranti yathā lohapiṇḍāt taptāt sphuliṅgakāḥ |
sakāśād ātmanas tadvad ātmānaḥ prabhavanti hi ||

3.68

tatrātmā hi svayaṃ kiṃcit karma kiṃcit svabhāvataḥ |
karoti kiṃcid abhyāsād dharmādharmobhayātmakam ||

3.69

nimittam akṣaraḥ kartā boddhā brahma guṇī vaśī |
ajaḥ śarīragrahaṇāt sa jāta iti kīrtyate ||

3.70

sargādau sa yathākāśaṃ vāyuṃ jyotir jalaṃ mahīm |
sṛjaty ekottaraguṇāṃs tathādatte bhavann api ||

3.71

āhutyāpyāyate sūryaḥ sūryād vṛṣṭir athauṣadhiḥ |
tad annaṃ rasarūpeṇa śukratvam adhigacchati ||

3.72

strīpuṃsayos tu saṃyoge viśuddhe śukraśoṇite |
pañcadhātūn svayaṃ ṣaṣṭha ādatte yugapat prabhuḥ ||

3.73

indriyāṇi manaḥ prāṇo jñānam āyuḥ sukhaṃ dhṛtiḥ |
dhāraṇā preraṇaṃ duḥkham icchāhaṃkāra eva ca ||

3.74

prayatna ākṛtir varṇaḥ svaradveṣau bhavābhavau |
tasyaitad ātmajaṃ sarvam anāder ādim icchataḥ ||

3.75

prathame māsi saṃkledabhūto dhātuvimūrchitaḥ |
māsy arbudaṃ dvitīye tu tṛtīye 'ṅgendriyair yutaḥ ||

3.76

ākāśāl lāghavaṃ saukṣmyaṃ śabdaṃ śrotraṃ balādikam |
vāyoś ca sparśanaṃ ceṣṭāṃ vyūhanaṃ raukṣyam eva ca ||

3.77

pittāt tu darśanaṃ paktim auṣṇyaṃ rūpaṃ prakāśitām |
rasāt tu rasanaṃ śaityaṃ snehaṃ kledaṃ samārdavam ||

3.78

bhūmer gandhaṃ tathā ghrāṇaṃ gauravaṃ mūrtim eva ca |
ātmā gṛhṇāty ajaḥ sarvaṃ tṛtīye spandate tataḥ ||

3.79

dauhṛdasyāpradānena garbho doṣam avāpnuyāt |
vairūpyaṃ maraṇaṃ vāpi tasmāt kāryaṃ priyaṃ striyāḥ ||

3.80

sthairyaṃ caturthe tv aṅgānāṃ pañcame śoṇitodbhavaḥ |
ṣaṣṭhe balasya varṇasya nakharomṇāṃ ca saṃbhavaḥ ||

3.81

manaścaitanyayukto 'sau nāḍīsnāyuśirāyutaḥ |
saptame cāṣṭame caiva tvaṅmāṃsasmṛtimān api ||

3.82

punar dhātrīṃ punar garbham ojas tasya pradhāvati |
aṣṭame māsy ato garbho jātaḥ prāṇair viyujyate ||

3.83

navame daśame vāpi prabalaiḥ sūtimārutaiḥ |
niḥsāryate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ ||

3.84

tasya ṣoḍhā śarīrāṇi ṣaṭ tvaco dhārayanti ca |
ṣaḍaṅgāni tathāsthnāṃ ca saha ṣaṣṭyā śatatrayam ||

3.85

sthālaiḥ saha catuḥṣaṣṭir dantā vai viṃśatir nakhāḥ |
pāṇipādaśalākāś ca teṣāṃ sthānacatuṣṭayam ||

3.86

ṣaṣṭy aṅgulīnāṃ dve pārṣṇyor gulpheṣu ca catuṣṭayam |
catvāry aratnikāsthīni jaṅghayos tāvad eva tu ||

3.87

dve dve jānukapoloruphalakāṃsasamudbhave |
akṣatālūṣake śroṇīphalake ca vinirdiśet ||

3.88

bhagāsthy ekaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśac ca pañca ca |
grīvā pañcadaśāsthiḥ syāj jatrv ekaikaṃ tathā hanuḥ ||

3.89

tanmūle dve lalāṭākṣigaṇḍe nāsā ghanāsthikā |
pārśvakāḥ sthālakaiḥ sārdham arbudaiś ca dvisaptatiḥ ||

3.90

dvau śaṅkhakau kapālāni catvāri śirasas tathā |
uraḥ saptadaśāsthīni puruṣasyāsthisaṃgrahaḥ ||

3.91

gandharūparasasparśaśabdāś ca viṣayāḥ smṛtāḥ |
nāsikā locane jihvā tvak śrotraṃ cendriyāṇi ca ||

3.92

hastau pāyur upasthaṃ ca jihvā pādau ca pañca vai |
karmendriyāṇi jānīyān manaś caivobhayātmakam ||

3.93

nābhir ojo gudaṃ śukraṃ śoṇitaṃ śaṅkhakau tathā |
mūrdhāṃsakaṇṭhahṛdayaṃ prāṇasyāyatanāni tu ||

3.94

vapā vasāvahananaṃ nābhiḥ kloma yakṛt plihā |
kṣudrāntraṃ vṛkkakau bastiḥ purīṣādhānam eva ca ||

3.95

āmāśayo 'tha hṛdayaṃ sthūlāntraṃ guda eva ca |
udaraṃ ca gudau koṣṭhyau vistāro 'yam udāhṛtaḥ ||

3.96

kanīnike cākṣikūṭe śaṣkulī karṇapatrakau |
karṇau śaṅkhau bhruvau dantaveṣṭāv oṣṭhau kakundare ||

3.97

vaṅkṣaṇau vṛṣaṇau vṛkkau śleṣmasaṃghātajau stanau |
upajihvā sphijau bāhū jaṅghoruṣu ca piṇḍikā ||

3.98

tālūdaraṃ bastiśīrṣaṃ cibuke galaśuṇḍike |
avaṭaś caivam etāni sthānāny atra śarīrake ||

3.99

akṣikarṇacatuṣkaṃ ca paddhastahṛdayāni ca |
nava chidrāṇi tāny eva prāṇasyāyatanāni tu ||

3.100

śirāḥ śatāni saptaiva nava snāyuśatāni ca |
dhamanīnāṃ śate dve tu pañca peśīśatāni ca ||

3.101

ekonatriṃśal lakṣāṇi tathā nava śatāni ca |
ṣaṭpañcāśac ca jānīta sirā dhamanisaṃjñitāḥ ||

3.102

trayo lakṣās tu vijñeyāḥ śmaśrukeśāḥ śarīriṇām |
saptottaraṃ marmaśataṃ dve ca saṃdhiśate tathā ||

3.103

romṇāṃ koṭyas tu pañcāśac catasraḥ koṭya eva ca |
saptaṣaṣṭis tathā lakṣāḥ sārdhāḥ svedāyanaiḥ saha ||

3.104

vāyavīyair vigaṇyante vibhaktāḥ paramāṇavaḥ |
yady apy eko 'nuvetty eṣāṃ bhāvanāṃ caiva saṃsthitim ||

3.105

rasasya nava vijñeyā jalasyāñjalayo daśa |
saptaiva tu purīṣasya raktasyāṣṭau prakīrtitāḥ ||

3.106

ṣaṭ śleṣmā pañca pittaṃ tu catvāro mūtram eva ca |
vasā trayo dvau tu medo majjaikordhvam tu mastake ||

3.107

śleṣmaujasas tāvad eva retasas tāvad eva tu |
ity etad asthiraṃ varṣma yasya mokṣāya kṛty asau ||

3.108

dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayād abhiniḥsṛtāḥ |
hitāhitā nāma nāḍyas tāsāṃ madhye śaśiprabham ||

3.109

maṇḍalaṃ tasya madhyastha ātmā dīpa ivācalaḥ |
sa jñeyas taṃ viditveha punar ājāyate na tu ||

3.110

jñeyaṃ cāraṇyakam ahaṃ yad ādityād avāptavān |
yogaśāstraṃ ca matproktaṃ jñeyaṃ yogam abhīpsatā ||

3.111

ananyaviṣayaṃ kṛtvā manobuddhismṛtīndriyam |
dhyeya ātmā sthito yo 'sau hṛdaye dīpavat prabhuḥ ||

3.112

yathāvidhānena paṭhan sāmagāyam avicyutam |
sāvadhānas tadabhyāsāt paraṃ brahmādhigacchati ||

3.113

aparāntakam ullopyaṃ madrakaṃ prakarīṃ tathā |
auveṇakaṃ sarobindum uttaraṃ gītakāni ca ||

3.114

ṛggāthā pāṇikā dakṣavihitā brahmagītikā |
geyam etat tadabhyāsakaraṇān mokṣasaṃjñitam ||

3.115

vīṇāvādanatattvajñaḥ śrutijātiviśāradaḥ |
tālajñaś cāprayāsena mokṣamārgaṃ niyacchati ||

3.116

gītajño yadi yogena nāpnoti paramaṃ padam |
rudrasyānucaro bhūtvā tenaiva saha modate ||

3.117

anādir ātmā kathitas tasyādis tu śarīrakam |
ātmanas tu jagat sarvaṃ jagataś cātmasaṃbhavaḥ ||

3.118

katham etad vimuhyāmaḥ sadevāsuramānavam |
jagadudbhūtam ātmā ca kathaṃ tasmin vadasva naḥ ||

3.119

mohajālam apāsyeha puruṣo dṛśyate hi yaḥ |
sahasrakarapannetraḥ sūryavarcāḥ sahasrakaḥ ||

3.120

sa ātmā caiva yajñaś ca viśvarūpaḥ prajāpatiḥ |
virājaḥ so 'nnarūpeṇa yajñatvam upagacchati ||

3.121

yo dravyadevatātyāgasambhūto rasa uttamaḥ |
devān saṃtarpya sa raso yajamānaṃ phalena ca ||

3.122

saṃyojya vāyunā somaṃ nīyate raśmibhis tataḥ |
ṛgyajuḥsāmavihitaṃ sauraṃ dhāmopanīyate ||

3.123

khamaṇḍalād asau sūryaḥ sṛjaty amṛtam uttamam |
yajjanma sarvabhūtānām aśanānaśanātmanām ||

3.124

tasmād annāt punar yajñaḥ punar annaṃ punaḥ kratuḥ |
evam etad anādyantaṃ cakraṃ samparivartate ||

3.125

anādir ātmā saṃbhūtir vidyate nāntarātmanaḥ |
samavāyī tu puruṣo mohecchādveṣakarmajaḥ ||

3.126

sahasrātmā mayā yo va ādideva udāhṛtaḥ |
mukhabāhūrupajjāḥ syus tasya varṇā yathākramam ||

3.127

pṛthivī pādatas tasya śiraso dyaur ajāyata |
nastaḥ prāṇā diśaḥ śrotrāt sparśād vāyur mukhāc chikhī ||

3.128

manasaś candramā jātaś cakṣuṣaś ca divākaraḥ |
jaghanād antarikṣaṃ ca jagac ca sacarācaram ||

3.129

yady evaṃ sa kathaṃ brahman pāpayoniṣu jāyate |
īśvaraḥ sa kathaṃ bhāvair aniṣṭaiḥ samprayujyate ||

3.130

karaṇair anvitasyāpi pūrvaṃ jñānaṃ kathaṃ ca na |
vetti sarvagatāṃ kasmāt sarvago 'pi na vedanām ||

3.131

antyapakṣisthāvaratāṃ manovākkāyakarmajaiḥ |
doṣaiḥ prayāti jīvo 'yaṃ bhavaṃ yoniśateṣu ca ||

3.132

anantāś ca yathā bhāvāḥ śarīreṣu śarīriṇām |
rūpāṇy api tathaiveha sarvayoniṣu dehinām ||

3.133

vipākaḥ karmaṇāṃ pretya keṣāṃcid iha jāyate |
iha vāmutra vaikeṣāṃ bhāvas tatra prayojanam ||

3.134

paradravyāṇy abhidhyāyaṃs tathāniṣṭāni cintayan |
vitathābhiniveśī ca jāyate 'ntyāsu yoniṣu ||

3.135

puruṣo 'nṛtavādī ca piśunaḥ paruṣas tathā |
anibaddhapralāpī ca mṛgapakṣiṣu jāyate ||

3.136

adattādānanirataḥ paradāropasevakaḥ |
hiṃsakaś cāvidhānena sthāvareṣv abhijāyate ||

3.137

ātmajñaḥ śaucavān dāntas tapasvī vijitendriyaḥ |
dharmakṛd vedavidyāvit sāttviko devayonitām ||

3.138

asatkāryarato 'dhīra ārambhī viṣayī ca yaḥ |
sa rājaso manuṣyeṣu mṛto janmādhigacchati ||

3.139

nidrāluḥ krūrakṛl lubdho nāstiko yācakas tathā |
pramādavān bhinnavṛtto bhavet tiryakṣu tāmasaḥ ||

3.140

rajasā tamasā caivaṃ samāviṣṭo bhramann iha |
bhāvair aniṣṭaiḥ saṃyuktaḥ saṃsāraṃ pratipadyate ||

3.141

malino hi yathā ādarśo rūpālokasya na kṣamaḥ |
tathāvipakvakaraṇa ātmajñānasya na kṣamaḥ ||

3.142

kaṭvervārau yathāpakve madhuraḥ san raso 'pi na |
prāpyate hy ātmani tathā nāpakvakaraṇe jñatā ||

3.143

sarvāśrayāṃ nije dehe dehī vindati vedanām |
yogī muktaś ca sarvāsāṃ yo na cāpnoti vedanām ||

3.144

ākāśam ekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthag bhavet |
tathātmā eko hy anekaś ca jalādhāreṣv ivāṃśumān ||

3.145

brahmakhānilatejāṃsi jalaṃ bhūś ceti dhātavaḥ |
ime lokā eṣa cātmā tasmāc ca sacarācaram ||

3.146

mṛddaṇḍacakrasaṃyogāt kumbhakāro yathā ghaṭam |
karoti tṛṇamṛtkāṣṭhair gṛhaṃ vā gṛhakārakaḥ ||

3.147

hemamātram upādāya rūpaṃ vā hemakārakaḥ |
nijalālāsamāyogāt kośaṃ vā kośakārakaḥ ||

3.148

kāraṇāny evam ādāya tāsu tāsv iha yoniṣu |
sṛjaty ātmānam ātmā ca sambhūya karaṇāni ca ||

3.149

mahābhūtāni satyāni yathātmāpi tathaiva hi |
ko 'nyathaikena netreṇa dṛṣṭam anyena paśyati ||

3.151

jātirūpavayovṛttavidyādibhir ahaṃkṛtaḥ |
śabdādiviṣayodyogaṃ karmaṇā manasā girā ||

3.152

sa saṃdigdhamatiḥ karmaphalam asti na veti vā |
viplutaḥ siddham ātmānam asiddho 'pi hi manyate ||

3.153

mama dārāḥ sutāmātyā aham eṣām iti sthitiḥ |
hitāhiteṣu bhāveṣu viparītamatiḥ sadā ||

3.154

jñeyajñe prakṛtau caiva vikāre cāviśeṣavān |
anāśakānalāghātajalaprapatanodyamī ||

3.155

evaṃvṛtto 'vinītātmā vitathābhiniveśavān |
karmaṇā dveṣamohābhyām icchayā caiva badhyate ||

3.156

ācāryopāsanaṃ vedaśāstrārtheṣu vivekitā |
tatkarmaṇām anuṣṭhānaṃ saṅgaḥ sadbhir giraḥ śubhāḥ ||

3.157

stryālokālambhavigamaḥ sarvabhūtātmadarśanam |
tyāgaḥ parigrahāṇāṃ ca jīrṇakāṣāyadhāraṇam ||

3.158

viṣayendriyasaṃrodhas tandrālasyavivarjanam |
śarīraparisaṃkhyānaṃ pravṛttiṣv aghadarśanam ||

3.159

nīrajastamasā sattvaśuddhir niḥspṛhatā śamaḥ |
etair upāyaiḥ saṃśuddhaḥ sattvayogy amṛtībhavet ||

3.160

tattvasmṛter upasthānāt sattvayogāt parikṣayāt |
karmaṇāṃ saṃnikarṣāc ca satāṃ yogaḥ pravartate ||

3.161

śarīrasaṃkṣaye yasya manaḥ sattvastham īśvaram |
aviplutamatiḥ samyak sa jātisaṃsmaratām iyāt ||

3.162

yathā hi bharato varṇair varṇayaty ātmanas tanum |
nānārūpāṇi kurvāṇas tathātmā karmajās tanūḥ ||

3.163

kālakarmātmabījānāṃ doṣair mātus tathaiva ca |
garbhasya vaikṛtaṃ dṛṣṭam aṅgahīnādi janmanaḥ ||

3.164

ahaṃkāreṇa manasā gatyā karmaphalena ca |
śarīreṇa ca nātmāyaṃ muktapūrvaḥ kathaṃcana ||

3.165

vartyādhārasnehayogād yathā dīpasya saṃsthitiḥ |
vikriyāpi ca dṛṣṭaivam akāle prāṇasaṃkṣayaḥ ||

3.166

anantā raśmayas tasya dīpavad yaḥ sthito hṛdi |
sitāsitāḥ karburūpāḥ kapilā nīlalohitāḥ ||

3.167

ūrdhvam ekaḥ sthitas teṣāṃ yo bhittvā sūryamaṇḍalam |
brahmalokam atikramya tena yāti parāṃ gatim ||

3.168

yad asyānyad raśmiśatam ūrdhvam eva vyavasthitam |
tena devaśarīrāṇi sadhāmāni prapadyate ||

3.169

ye 'nekarūpāś cādhastād raśmayo 'sya mṛduprabhāḥ |
iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so 'vaśaḥ ||

3.170

vedaiḥ śāstraiḥ savijñānair janmanā maraṇena ca |
ārtyā gatyā tathāgatyā satyena hy anṛtena ca ||

3.171

śreyasā sukhaduḥkhābhyāṃ karmabhiś ca śubhāśubhaiḥ |
nimittaśākunajñānagrahasaṃyogajaiḥ phalaiḥ ||

3.172

tārānakṣatrasaṃcārair jāgaraiḥ svapnajair api |
ākāśapavanajyotirjalabhūtimirais tathā ||

3.173

manvantarair yugaprāptyā mantrauṣadhiphalair api |
vittātmānaṃ vedyamānaṃ kāraṇaṃ jagatas tathā ||

3.174

ahaṃkāraḥ smṛtir medhā dveṣo buddhiḥ sukhaṃ dhṛtiḥ |
indriyāntarasaṃcāra icchā dhāraṇajīvite ||

3.175

svargaḥ svapnaś ca bhāvānāṃ preraṇaṃ manaso gatiḥ |
nimeṣaś cetanā yatna ādānaṃ pāñcabhautikam ||

3.176

yata etāni dṛśyante liṅgāni paramātmanaḥ |
tasmād asti paro dehād ātmā sarvaga īśvaraḥ ||

3.177

buddhīndriyāṇi sārthāni manaḥ karmendriyāṇi ca |
ahaṃkāraś ca buddhiś ca pṛthivyādīni caiva hi ||

3.178

avyaktam ātmā kṣetrajñaḥ kṣetrasyāsya nigadyate |
īśvaraḥ sarvabhūtasthaḥ sann asan sad asac ca yaḥ ||

3.179

buddher utpattir avyaktāt tato 'haṃkārasaṃbhavaḥ |
tanmātrādīny ahaṃkārād ekottaraguṇāni ca ||

3.180

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ |
yo yasmān niḥsṛtaś caiṣāṃ sa tasminn eva līyate ||

3.181

yathātmānaṃ sṛjaty ātmā tathā vaḥ kathito mayā |
vipākāt triprakārāṇāṃ karmaṇām īśvaro 'pi san ||

3.182

sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇās tasyaiva kīrtitāḥ |
rajastamobhyām āviṣṭaś cakravad bhrāmyate hy asau ||

3.183

anādir ādimāṃś caiva sa eva puruṣaḥ paraḥ |
liṅgendriyagrāhyarūpaḥ savikāra udāhṛtaḥ ||

3.184

pitṛyāno 'javīthyāś ca yad agastyasya cāntaram |
tenāgnihotriṇo yānti svargakāmā divaṃ prati ||

3.185

ye ca dānaparāḥ samyag aṣṭābhiś ca guṇair yutāḥ |
te 'pi tenaiva mārgeṇa satyavrataparāyaṇāḥ ||

3.186

tatrāṣṭāśītisāhasrā munayo gṛhamedhinaḥ |
punarāvartino bījabhūtā dharmapravartakāḥ ||

3.187

saptarṣināgavīthyantar devalokaṃ samāśritāḥ |
tāvanta eva munayaḥ sarvārambhavivarjitāḥ ||

3.188

tapasā brahmacaryeṇa saṅgatyāgena medhayā |
tatra gatvāvatiṣṭhante yāvad ābhūtasaṃplavam ||

3.189

yato vedāḥ purāṇāni vidyopaniṣadas tathā |
ślokāḥ sūtrāṇi bhāṣyāṇi yac ca kiṃcana vāṅmayam ||

3.190

vedānuvacanaṃ yajño brahmacaryaṃ tapo damaḥ |
śraddhopavāsaḥ svātantryam ātmano jñānahetavaḥ ||

3.191

sa hy āśramair vijijñāsyaḥ samastair evam eva tu |
draṣṭavyas tv atha mantavyaḥ śrotavyaś ca dvijātibhiḥ ||

3.192

ya enam evaṃ vindanti ye cāraṇyakam āśritāḥ |
upāsate dvijāḥ satyaṃ śraddhayā parayā yutāḥ ||

3.193

kramāt te sambhavanty arcir ahaḥ śuklaṃ tathottaram |
ayanaṃ devalokaṃ ca savitāraṃ savaidyutam ||

3.194

tatas tān puruṣo 'bhyetya mānaso brahmalaukikān |
karoti punar āvṛttis teṣām iha na vidyate ||

3.195

yajñena tapasā dānair ye hi svargajito narāḥ |
dhūmaṃ niśāṃ kṛṣṇapakṣaṃ dakṣiṇāyanam eva ca ||

3.196

pitṛlokaṃ candramasaṃ vāyuṃ vṛṣṭiṃ jalaṃ mahīm |
kramāt te sambhavantīha punar eva vrajanti ca ||

3.197

etad yo na vijānāti mārgadvitayam ātmavān |
dandaśūkaḥ pataṅgo vā bhavet kīṭo 'tha vā kṛmiḥ ||

3.198

ūrusthottānacaraṇaḥ savye nyasyottaraṃ karam |
uttānaṃ kiṃcid unnāmya mukhaṃ viṣṭabhya corasā ||

3.199

nimīlitākṣaḥ sattvastho dantair dantān asaṃspṛśan |
tālusthācalajihvaś ca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ ||

3.200

saṃnirudhyendriyagrāmaṃ nātinīcocchritāsanaḥ |
dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi prāṇāyāmam upakramet ||

3.201

tato dhyeyaḥ sthito yo 'sau hṛdaye dīpavat prabhuḥ |
dhārayet tatra cātmānaṃ dhāraṇāṃ dhārayan budhaḥ ||

3.202

antardhānaṃ smṛtiḥ kāntir dṛṣṭiḥ śrotrajñatā tathā |
nijaṃ śarīram utsṛjya parakāyapraveśanam ||

3.203

arthānāṃ chandataḥ sṛṣṭir yogasiddher hi lakṣaṇam |
siddhe yoge tyajan deham amṛtatvāya kalpate ||

3.204

atha vāpy abhyasan vedaṃ nyastakarmā vane vasan |
ayācitāśī mitabhuk parāṃ siddhim avāpnuyāt ||

3.205

nyāyāgatadhanas tattvajñānaniṣṭho 'tithipriyaḥ |
śrāddhakṛt satyavādī ca gṛhastho 'pi hi mucyate ||

3.206

mahāpātakajān ghorān narakān prāpya dāruṇān |
karmakṣayāt prajāyante mahāpātakinas tv iha ||

3.207

mṛgaśvasūkaroṣṭrāṇāṃ brahmahā yonim ṛcchati |
kharapulkasavenānāṃ surāpo nātra saṃśayaḥ ||

3.208

kṛmikīṭapataṅgatvaṃ svarṇahārī samāpnuyāt |
tṛṇagulmalatātvaṃ ca kramaśo gurutalpagaḥ ||

3.209

brahmahā kṣayarogī syāt surāpaḥ śyāvadantakaḥ |
hemahārī tu kunakhī duścarmā gurutalpagaḥ ||

3.211

dhānyamiśro 'tiriktāṅgaḥ piśunaḥ pūtināsikaḥ |
tailahṛt tailapāyī syāt pūtivaktras tu sūcakaḥ ||

3.212

parasya yoṣitaṃ hṛtvā brahmasvam apahṛtya ca |
araṇye nirjale deśe bhavati brahmarākṣasaḥ ||

3.213

hīnajātau prajāyeta pararatnāpahārakaḥ |
patraśākaṃ śikhī hatvā gandhān chucchundarī śubhān ||

3.214

mūṣako dhānyahārī syād yānam uṣṭraḥ kapiḥ phalam |
jalaṃ plavaḥ payaḥ kāko gṛhakārī hy upaskaram ||

3.215

madhu daṃśaḥ palaṃ gṛdhro gāṃ godhāgniṃ bakas tathā |
śvitrī vastraṃ śvā rasaṃ tu cīrī lavaṇahārakaḥ ||

3.216

pradarśanārtham etat tu mayoktaṃ steyakarmaṇi |
dravyaprakārā hi yathā tathaiva prāṇijātayaḥ ||

3.217

yathākarma phalaṃ prāpya tiryaktvaṃ kālaparyayāt |
jāyante lakṣaṇabhraṣṭā daridrāḥ puruṣādhamāḥ ||

3.218

tato niṣkalmaṣībhūtāḥ kule mahati bhoginaḥ |
jāyante vidyayopetā dhanadhānyasamanvitāḥ ||

3.219

vihitasyānanuṣṭhānān ninditasya ca sevanāt |
anigrahāc cendriyāṇāṃ naraḥ patanam ṛcchati ||

3.220

tasmāt teneha kartavyaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye |
evam asyāntarātmā ca lokaś caiva prasīdati ||

3.221

prāyaścittam akurvāṇāḥ pāpeṣu niratā narāḥ |
apaścāttāpinaḥ kaṣṭān narakān yānti dāruṇān ||

3.222

tāmisraṃ lohaśaṅkuṃ ca mahānirayaśālmalī |
rauravaṃ kuḍmalaṃ pūtimṛttikaṃ kālasūtrakam ||

3.223

saṃghātaṃ lohitodaṃ ca saviṣaṃ saṃprapātanam |
mahānarakakākolaṃ saṃjīvanamahāpatham ||

3.224

avīcim andhatāmisraṃ kumbhīpākaṃ tathaiva ca |
asipatravanaṃ caiva tāpanaṃ caikaviṃśakam ||

3.225

mahāpātakajair ghorair upapātakajais tathā |
anvitā yānty acaritaprāyaścittā narādhamāḥ ||

3.226

prāyaścittair apaity eno yad ajñānakṛtaṃ bhavet |
kāmato vyavahāryas tu vacanād iha jāyate ||

3.227

brahmahā madyapaḥ stenas tathaiva gurutalpagaḥ |
ete mahāpātakino yaś ca taiḥ saha saṃvaset ||

3.228

gurūṇām adhyadhikṣepo vedanindā suhṛdvadhaḥ |
brahmahatyāsamaṃ jñeyam adhītasya ca nāśanam ||

3.229

niṣiddhabhakṣaṇaṃ jaihmyam utkarṣe ca vaco 'nṛtam |
rajasvalāmukhāsvādaḥ surāpānasamāni tu ||

3.230

aśvaratnamanuṣyastrībhūdhenuharaṇaṃ tathā |
nikṣepasya ca sarvaṃ hi suvarṇasteyasaṃmitam ||

3.231

sakhibhāryākumārīṣu svayoniṣv antyajāsu ca |
sagotrāsu sutastrīṣu gurutalpasamaṃ smṛtam ||

3.232

pituḥ svasāraṃ mātuś ca matulānīṃ snuṣām api |
mātuḥ sapatnīṃ bhaginīm ācāryatanayāṃ tathā ||

3.233

ācāryapatnīṃ svasutāṃ gacchaṃs tu gurutalpagaḥ |
liṅgaṃ chittvā vadhas tasya sakāmāyāḥ striyā api ||

3.234

govadho vrātyatā steyam ṛṇānāṃ cānapakriyā |
anāhitāgnitāpaṇyavikrayaḥ paridevanam ||

3.235

bhṛtād adhyayanādānaṃ bhṛtakādhyāpanaṃ tathā |
pāradāryaṃ pārivittyaṃ vārddhuṣyaṃ lavaṇakriyā ||

3.236

strīśūdraviṭkṣatravadho ninditārthopajīvanam |
nāstikyaṃ vratalopaś ca sutānāṃ caiva vikrayaḥ ||

3.237

dhānyakupyapaśusteyam ayājyānāṃ ca yājanam |
pitṛmātṛsutatyāgas taḍāgārāmavikrayaḥ ||

3.238

kanyāsaṃdūṣaṇaṃ caiva parivindakayājanam |
kanyāpradānaṃ tasyaiva kauṭilyaṃ vratalopanam ||

3.239

ātmano 'rthe kriyārambho madyapastrīniṣevaṇam |
svādhyāyāgnisutatyāgo bāndhavatyāga eva ca ||

3.240

indhanārthaṃ drumachedaḥ strīhiṃsauṣadhajīvanam |
hiṃsrayantravidhānaṃ ca vyasanāny ātmavikrayaḥ ||

3.241

śūdrapreṣyaṃ hīnasakhyaṃ hīnayoniniṣevaṇam |
tathaivānāśrame vāsaḥ parānnaparipuṣṭatā ||

3.242

asacchāstrādhigamanam ākareṣv adhikāritā |
bhāryāyā vikrayaś caiṣām ekaikam upapātakam ||

3.243

śiraḥkapālī dhvajavān bhikṣāśī karma vedayan |
brahmahā dvādaśābdāni mitabhuk śuddhim āpnuyāt ||

3.244

brāhmaṇasya paritrāṇād gavāṃ dvādaśakasya ca |
tathāśvamedhāvabhṛthasnānād vā śuddhim āpnuyāt ||

3.245

dīrghatīvrāmayagrastaṃ brāhmaṇaṃ gām athāpi vā |
dṛṣṭvā pathi nirātaṅkaṃ kṛtvā tu brahmahā śuciḥ ||

3.246

ānīya viprasarvasvaṃ hṛtaṃ ghātita eva vā |
tannimittaṃ kṣataḥ śastrair jīvann api viśudhyati ||

3.247

lomabhyaḥ svāhety evaṃ hi lomaprabhṛti vai tanum |
majjāntāṃ juhuyād vāpi mantrair ebhir yathākramam ||

3.248

saṃgrāme vā hato lakṣyabhūtaḥ śuddhim avāpnuyāt |
mṛtakalpaḥ prahārārto jīvann api viśudhyati ||

3.249

araṇye niyato japtvā trir vai vedasya saṃhitām |
śudhyeta vā mitāśitvāt pratisrotaḥ sarasvatīm ||

3.250

pātre dhanaṃ vā paryāptaṃ dattvā śuddhim avāpnuyāt |
ādātuś ca viśuddhyartham iṣṭair vaiśvānarī smṛtā ||

3.251

yāgasthakṣatraviḍghātī cared brahmahaṇi vratam |
garbhahā ca yathāvarṇaṃ tathātreyīniṣūdakaḥ ||

3.252

cared vratam ahatvāpi ghātārthaṃ cet samāgataḥ |
dviguṇaṃ savanasthe tu brāhmaṇe vratam ādiśet ||

3.253

surāmbughṛtagomūtrapayasām agnisaṃnibham |
surāpo 'nyatamaṃ pītvā maraṇāc chuddhim ṛcchati ||

3.254

vālavāsā jaṭī vāpi brahmahatyāvrataṃ caret |
piṇyākaṃ vā kaṇān vāpi bhakṣayet trisamā niśi ||

3.255

ajñānāt tu surāṃ pītvā reto viṇmūtram eva ca |
punaḥ saṃskāram arhanti trayo varṇā dvijātayaḥ ||

3.256

patilokaṃ na sā yāti brāhmaṇī yā surāṃ pibet |
ihaiva sā śunī gṛdhrī sūkarī copajāyate ||

3.257

brāhmaṇasvarṇahārī tu rājñe musalam arpayet |
svakarma khyāpāyaṃs tena hato mukto 'pi vā śuciḥ ||

3.258

anivedya nṛpe śudhyet surāpavratam ācaran |
ātmatulyaṃ suvarṇaṃ vā dadyād vā vipratuṣṭikṛt ||

3.259

tapte 'yaḥśayane sārdham āyasyā yoṣitā svapet |
gṛhītvotkṛtya vṛṣaṇau nairṛtyāṃ cotsṛjet tanum ||

3.260

prājāpatyaṃ caret kṛcchraṃ samā vā gurutalpagaḥ |
cāndrāyaṇaṃ vā trīn māsān abhyased vedasaṃhitām ||

3.263

pañcagavyaṃ pibed goghno māsam āsīta saṃyataḥ |
goṣṭheśayo go 'nugāmī gopradānena śudhyati ||

3.264

kṛcchraṃ caivātikṛcchraṃ ca cared vāpi samāhitaḥ |
dadyāt trirātraṃ copoṣya vṛṣabhaikādaśās tu gāḥ ||

3.265

upapātakaśuddhiḥ syād evaṃ cāndrāyaṇena vā |
payasā vāpi māsena parākeṇāthavā punaḥ ||

3.266

ṛṣabhaikasahasrā gā dadyāt kṣatravadhe pumān |
brahmahatyāvrataṃ vāpi vatsaratritayaṃ caret ||

3.267

vaiśyahābdaṃ cared etad dadyād vaikaśataṃ gavām |
ṣaṇmāsāc chūdrahāpy etad dhenur dadyād daśātha vā ||

3.268

durvṛttabrahmaviṭkṣatraśūdrayoṣāḥ pramāpya tu |
dṛtiṃ dhanur bastam aviṃ kramād dadyād viśuddhaye ||

3.270

mārjāragodhānakulamaṇḍūkāṃś ca patatriṇaḥ |
hatvā tryahaṃ pibet kṣīraṃ kṛcchraṃ vā pādikaṃ caret ||

3.271

gaje nīlavṛṣāḥ pañca śuke vatso dvihāyanaḥ |
kharājameṣeṣu vṛṣo deyaḥ krauñce trihāyanaḥ ||

3.272

haṃsaśyenakapikravyājjalasthalaśikhaṇḍinaḥ |
bhāsaṃ ca hatvā dadyād gām akravyādas tu vatsikām ||

3.273

urageṣv āyaso daṇḍaḥ paṇḍake trapu sīsakam |
kole ghṛtaghaṭo deya uṣṭre guñjā haye 'ṃśukam ||

3.274

tittirau tu tiladroṇaṃ gajādīnām aśaknuvan |
dānaṃ dātuṃ caret kṛcchram ekaikasya viśuddhaye ||

3.276

vṛkṣagulmalatāvīrucchedane japyam ṛkśatam |
syād oṣadhivṛthāchede kṣīrāśī go 'nugo dinam ||

3.277

puṃścalīvānarakharair daṣṭaḥ śvoṣṭrādivāyasaiḥ |
prāṇāyāmaṃ jale kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati ||

3.278

yan me 'dya reta ity ābhyāṃ skannaṃ reto 'bhimantrayet |
stanāntaraṃ bhruvor madhyaṃ tenānāmikayā spṛśet ||

3.279

mayi teja iti chāyāṃ svāṃ dṛṣṭvāmbugatāṃ japet |
sāvitrīm aśucau dṛṣṭe cāpalye cānṛte 'pi ca ||

3.280

avakīrṇī bhaved gatvā brahmacārī tu yoṣitam |
gardabhaṃ paśum ālabhya nairṛtaṃ sa viśudhyati ||

3.281

bhaikṣāgnikārye tyaktvā tu saptarātram anāturaḥ |
kāmāvakīrṇa ity ābhyāṃ juhuyād āhutidvayam ||

3.285

mahāpāpopapāpābhyāṃ yo 'bhiśaṃsen mṛṣā param |
abbhakṣo māsam āsīta sa jāpī niyatendriyaḥ ||

3.286

abhiśasto mṛṣā kṛcchraṃ cared āgneyam eva vā |
nirvapet tu puroḍāśaṃ vāyavyaṃ paśum eva vā ||

3.288

trīn kṛcchrān ācared vrātyayājako 'bhicarann api |
vedaplāvī yavāśy abdaṃ tyaktvā ca śaraṇāgatam ||

3.289

goṣṭhe vasan brahmacārī māsam ekaṃ payovratam |
gāyatrījapyanirataḥ śudhyate 'satpratigrahāt ||

3.290

prāṇāyāmī jale snātvā kharayānoṣṭrayānagaḥ |
nagnaḥ snātvā ca bhuktvā ca gatvā caiva divā striyam ||

3.291

guruṃ huṃkṛtya tvaṃkṛtya vipraṃ nirjitya vādataḥ |
baddhvā vā vāsasā kṣipraṃ prasādyopavased dinam ||

3.292

vipradaṇḍodyame kṛcchras tv atikṛcchro nipātane |
kṛcchrātikṛcchro 'sṛkpāte kṛcchro 'bhyantaraśoṇite ||

3.293

deśaṃ kālaṃ vayaḥ śaktiṃ pāpaṃ cāvekṣya yatnataḥ |
prāyaścittaṃ prakalpyaṃ syād yatra coktā na niṣkṛtiḥ ||

3.294

dāṣīkumbhaṃ bahirgrāmān ninayeran svabāndhavāḥ |
patitasya bahiḥ kuryuḥ sarvakāryeṣu caiva tam ||

3.295

caritavrata āyāte ninayeran navaṃ ghaṭam |
jugupseran na cāpy enaṃ saṃvaseyuś ca sarvaśaḥ ||

3.296

patitānām eṣa eva vidhiḥ strīṇāṃ prakīrtitaḥ |
vāso gṛhāntake deyam annaṃ vāsaḥ sarakṣaṇam ||

3.297

nīcābhigamanaṃ garbhapātanaṃ bhartṛhiṃsanam |
viśeṣapatanīyāni strīmām etāny api dhruvam ||

3.298

śaraṇāgatabālastrīhiṃsakān saṃvasen na tu |
cīrṇavratān api sataḥ kṛtaghnasahitān imān ||

3.299

ghaṭe 'pavarjite jñātimadhyastho yavasaṃ gavām |
sa dadyāt prathamaṃ gobhiḥ satkṛtasya hi satkriyā ||

3.301

trirātropoṣito japtvā brahmahā tv aghamarṣaṇam |
antarjale viśudhyeta dattvā gāṃ ca payasvinām ||

3.302

lomabhyaḥ svāhety atha vā divasaṃ mārutāśanaḥ |
jale sthitvābhijuhuyāc catvāriṃśad ghṛtāhutīḥ ||

3.304

sahasraśīrṣājāpī tu mucyate gurutalpagaḥ |
gaur deyā karmaṇo 'syānte pṛthag ebhiḥ payasvinī ||

3.305

prāṇāyāmaśataṃ kāryaṃ sarvapāpāpanuttaye |
upapātakajātānām anādiṣṭasya caiva hi ||

3.306

oṃkārābhiṣṭutaṃ somasalilaṃ pāvanaṃ pibet |
kṛtvā hi retoviṇmūtraprāśanaṃ tu dvijottamaḥ ||

3.307

niśāyāṃ vā divā vāpi yad ajñānakṛtaṃ bhavet |
traikālyasaṃdhyākaraṇāt tat sarvaṃ vipraṇaśyati ||

3.308

śukriyāraṇyakajapo gāyatryāś ca viśeṣataḥ |
sarvapāpaharā hy ete rudraikādaśinī tathā ||

3.309

yatra yatra ca saṃkīrṇam ātmānaṃ manyate dvijaḥ |
tatra tatra tilair homo gāyatryā vācanaṃ tathā ||

3.310

vedābhyāsarataṃ kṣāntaṃ pañcayajñakriyāparam |
na spṛśantīha pāpāni mahāpātakajāny api ||

3.311

vāyubhakṣo divā tiṣṭhan rātriṃ nītvāpsu sūryadṛk |
japtvā sahasraṃ gāyatryāḥ śudhyed brahmavadhād ṛte ||

3.312

brahmacaryaṃ dayā kṣāntir dānaṃ satyam akalkatā |
ahiṃsāsteyamādhurye damaś ceti yamāḥ smṛtāḥ ||

3.313

snānaṃ maunopavāsejyāsvādhyāyopasthanigrahāḥ |
niyamā guruśuśrūṣā śaucākrodhāpramādatā ||

3.314

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam |
jagdhvā pare 'hny upavaset kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ caran ||

3.315

pṛthaksāṃtapanadravyaiḥ ṣaḍahaḥ sopavāsakaḥ |
saptāhena tu kṛcchro 'yaṃ mahāsāṃtapanaḥ smṛtaḥ ||

3.316

parṇodumbararājīvabilvapatrakuśodakaiḥ |
pratyekaṃ pratyahaṃ pītaiḥ parṇakṛcchra udāhṛtaḥ ||

3.317

taptakṣīraghṛtāmbūnām ekaikaṃ pratyahaṃ pibet |
ekarātropavāsaś ca taptakṛcchra udāhṛtaḥ ||

3.318

ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca |
upavāsena caivāyaṃ pādakṛcchraḥ prakīrtitaḥ ||

3.321

piṇyākācāmatakrāmbusaktūnāṃ prativāsaram |
ekarātropavāsaś ca kṛcchraḥ saumyo 'yam ucyate ||

3.322

eṣāṃ trirātram abhyāsād ekaikasya yathākramam |
tulāpuruṣa ity eṣa jñeyaḥ pañcadaśāhikaḥ ||

3.323

tithivṛddhyā caret piṇḍān śukle śikhyaṇḍasaṃmitān |
ekaikaṃ hrāsayet kṛṣṇe piṇḍaṃ cāndrāyaṇaṃ caran ||

3.324

yathākathaṃcit piṇḍānāṃ catvāriṃśac chatadvayam |
māsenaivopabhuñjīta cāndrāyaṇam athāparam ||

3.325

kuryāt triṣavaṇasnāyī kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ tathā |
pavitrāṇi japet piṇḍān gāyatryā cābhimantrayet ||

3.326

anādiṣṭeṣu pāpeṣu śuddhiś cāndrāyaṇena tu |
dharmārthaṃ yaś cared etac candrasyaiti salokatām ||

3.327

kṛcchrakṛd dharmakāmas tu mahatīṃ śriyam āpnuyāt |
yathā gurukratuphalaṃ prāpnoti susamāhitaḥ ||

3.328

śrutvaitān ṛṣayo dharmān yājñavalkyena bhāṣitān |
idam ūcur mahātmānaṃ yogīndram amitaujasam ||

3.329

ya idaṃ dhārayiṣyanti dharmaśāstram atandritāḥ |
iha loke yaśaḥ prāpya te yāsyanti triviṣṭapam ||

3.330

vidyārthī prāpnuyād vidyāṃ dhanakāmo dhanaṃ tathā |
āyuṣkāmas tathaivāyuḥ śrīkāmo mahatīṃ śriyam ||

3.331

ślokatrayam api hy asmād yaḥ śrāddhe śrāvayiṣyati |
pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syād akṣayyā nātra saṃśayaḥ ||

3.332

brāhmaṇaḥ pātratāṃ yāti kṣatriyo vijayī bhavet |
vaiśyaś ca dhānyadhanavān asya śāstrasya dhāraṇāt ||

3.333

ya idaṃ śrāvayed vidvān dvijān parvasu parvasu |
aśvamedhaphalaṃ tasya tad bhavān anumanyatām ||

3.334

śrutvaitad yājñavalkyo 'pi prītātmā munibhāṣitam |
evam astv iti hovāca namaskṛtya svayaṃbhuve ||

Original text: Mitākṣarā, a commentary on the Yājñavalkya-dharmaśāstra · Edition: Narayan Ram Acharya Yājñavalkyasmṛti of Yogīśvara Yājñavalkya with the commentary Mitākṣarā of Vijñāneśvara, notes, varient readings, etc Bombay Nirnaya Sagar Press Umesh Chandra Pandeya Yājñavalkyasmr̦tiḥ. Śrīmadyogīśvaramaharṣiyājñavalkyapraṇītā. Vijñāneśvarapraṇīta ʼMitākṣarāʼ vyākhyayā. ʼPrakāśāʼ Hindīvyākhyayā ca vibhūṣitā Vārāṇasī Caukhambā Saṃskṛta Sīrīja Āphisa Kāśī Saṃskṛta granthamālā 17 · Editing, formatting, and color coding Patrick Olivelle · GRETIL (Göttingen) · CC BY-SA 4.0

Esc