Mitakshara · Chapter 3
ūnadvivarṣaṃ nikhanen na kuryād udakaṃ tataḥ |
ā śmaśānād anuvrajya itaro jñātibhir vṛtaḥ ||
yamasūktaṃ tathā gāthā japadbhir laukikāgninā |
sa dagdhavya upetaś ced āhitāgnyāvṛtārthavat ||
saptamād daśamād vāpi jñātayo 'bhyupayanty apaḥ |
apa naḥ śośucad agham anena pitṛdiṅmukhāḥ ||
evaṃ mātāmahācāryapretānām udakakriyā |
kāmodakaṃ sakhiprattāsvasrīyaśvaśurartvijām ||
pākhaṇḍyanāśritāḥ stenā bhartṛghnyaḥ kāmagādikāḥ |
surāpya ātmatyāginyo nāśaucodakabhājanāḥ ||
kṛtodakān samuttīrṇān mṛduśādvalasaṃsthitān |
snātān apavadeyus tān itihāsaiḥ purātanaiḥ ||
mānuṣye kadalīstambhaniḥsāre sāramārgaṇam |
karoti yaḥ sa saṃmūḍho jalabudbudasaṃnibhe ||
pañcadhā saṃbhṛtaḥ kāyo yadi pañcatvam āgataḥ |
karmabhiḥ svaśarīrotthais tatra kā paridevanā ||
gantrī vasumatī nāśam udadhir daivatāni ca |
phenaprakhyaḥ kathaṃ nāśaṃ martyaloko na yāsyati ||
śleṣmāśru bāndhavair muktaṃ preto bhuṅkte yato 'vaśaḥ |
ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ ||
iti saṃśrutya gaccheyur gṛhaṃ bālapuraḥsarāḥ |
vidaśya nimbapatrāṇi niyatā dvāri veśmanaḥ ||
ācamyāgnyādi salilaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān |
praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani padaṃ śanaiḥ ||
praveśanādikaṃ karma pretasaṃsparśinām api |
icchatāṃ tatkṣaṇāc chuddhiḥ pareṣāṃ snānasaṃyamāt ||
ācāryapitrupādhyāyān nirhṛtyāpi vratī vratī |
saṃkaṭānnaṃ ca nāśnīyān na ca taiḥ saha saṃvaset ||
krītalabdhāśanā bhūmau svapeyus te pṛthak kṣitau |
piṇḍayajñāvṛtā deyaṃ pretāyānnaṃ dinatrayam ||
trirātraṃ daśarātraṃ vā śāvam āśaucam iṣyate |
ūnadvivarṣa ubhayoḥ sūtakaṃ mātur eva hi ||
pitros tu sūtakaṃ mātus tadasṛgdarśanād dhruvam |
tad ahar na praduṣyeta pūrveṣāṃ janmakāraṇāt ||
kṣatrasya dvādaśāhāni viśaḥ pañcadaśaiva tu |
triṃśad dināni śūdrasya tadardhaṃ nyāyavartinaḥ ||
ā dantajanmanaḥ sadya ā cūḍān naiśikī smṛtā |
trirātram ā vratādeśād daśarātram ataḥ param ||
anauraseṣu putreṣu bhāryāsv anyagatāsu ca |
nivāsarājani prete tadahaḥ śuddhikāraṇam ||
brāhmaṇenānugantavyo na śūdro na dvijaḥ kvacit |
anugamyāmbhasi snātvā spṛṣṭvāgniṃ ghṛtabhuk śuciḥ ||
mahīpatīnāṃ nāśaucaṃ hatānāṃ vidyutā tathā |
gobrāhmaṇārthaṃ saṃgrāme yasya cecchati bhūmipaḥ ||
ṛtvijāṃ dīkṣitānāṃ ca yajñiyaṃ karma kurvatām |
satrivratibrahmacāridātṛbrahmavidāṃ tathā ||
dāne vivāhe yajñe ca saṃgrāme deśaviplave |
āpady api hi kaṣṭāyāṃ sadyaḥśaucaṃ vidhīyate ||
udakyāśucibhiḥ snāyāt saṃspṛṣṭas tair upaspṛśet |
abliṅgāni japec caiva gāyatrīṃ manasā sakṛt ||
kālo 'gniḥ karma mṛd vāyur mano jñānaṃ tapo jalam |
paścāttāpo nirāhāraḥ sarve 'mī śuddhihetavaḥ ||
akāryakāriṇāṃ dānaṃ vego nadyāś ca śuddhikṛt |
śodhyasya mṛc ca toyaṃ ca saṃnyāso vai dvijanmanām ||
tapo vedavidāṃ kṣāntir viduṣāṃ varṣmaṇo jalam |
japaḥ pracchannapānānāṃ manasaḥ satyam ucyate ||
bhūtātmanas tapovidye buddher jñānaṃ viśodhanam |
kṣetrajñasyeśvarajñānād viśuddhiḥ paramā matā ||
kṣātreṇa karmaṇā jīved viśāṃ vāpy āpadi dvijaḥ |
nistīrya tām athātmānaṃ pāvayitvā nyaset pathi ||
phalopalakṣaumasomamanuṣyāpūpavīrudhaḥ |
tilaudanarasakṣārān dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ jalam ||
śastrāsavamadhūcchiṣṭaṃ madhu lākṣā ca barhiṣaḥ |
mṛccarmapuṣpakutapakeśatakraviṣakṣitiḥ ||
kauśeyanīlalavaṇamāṃsaikaśaphasīsakān |
śākārdrauṣadhipiṇyākapaśugandhāṃs tathaiva ca ||
lākṣālavaṇamāṃsāni patanīyāni vikraye |
pāyo dadhi ca madyaṃ ca hīnavarṇakarāṇi tu ||
āpadgataḥ sampragṛhṇan bhuñjāno vā yatas tataḥ |
na lipyetainasā vipro jvalanārkasamo hi saḥ ||
kṛṣiḥ śilpaṃ bhṛtir vidyā kusīdaṃ śakaṭaṃ giriḥ |
sevānūpaṃ nṛpo bhaikṣam āpattau jīvanāni tu ||
bubhukṣitas tryahaṃ sthitvā dhānyam abrāhmaṇād dharet |
pratigṛhya tad ākhyeyam abhiyuktena dharmataḥ ||
tasya vṛttaṃ kulaṃ śīlaṃ śrutam adhyayanaṃ tapaḥ |
jñātvā rājā kuṭumbaṃ ca dharmyāṃ vṛttiṃ prakalpayet ||
sutavinyastapatnīkas tayā vānugato vanam |
vānaprastho brahmacārī sāgniḥ sopāsano vrajet ||
aphālakṛṣṭenāgnīṃś ca pitṝn devātithīn api |
bhṛtyāṃś ca tarpayet śmaśrujaṭālomabhṛd ātmavān ||
ahno māsasya ṣaṇṇāṃ vā tathā saṃvatsarasya vā |
arthasya saṃcayaṃ kuryāt kṛtam āśvayuje tyajet ||
dāntas triṣavaṇasnāyī nivṛttaś ca pratigrahāt |
svādhyāyavān dānaśīlaḥ sarvasattvahite rataḥ ||
dantolūkhalikaḥ kālapakvāśī vāśmakuṭṭakaḥ |
śrautraṃ smārtaṃ phalasnehaiḥ karma kuryāt tathā kriyāḥ ||
cāndrāyaṇair nayet kālaṃ kṛcchrair vā vartayet sadā |
pakṣe gate vāpy aśnīyān māse vāhani vā gate ||
svapyād bhūmau śucī rātrau divā saṃprapadair nayet |
sthānāsanavihārair vā yogābhyāsena vā tathā ||
grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ |
ārdravāsās tu hemante śaktyā vāpi tapaś caret ||
yaḥ kaṇṭakair vitudati candanair yaś ca limpati |
akruddho 'parituṣṭaś ca samastasya ca tasya ca ||
agnīn vāpy ātmasātkṛtvā vṛkṣāvāso mitāśanaḥ |
vānaprasthagṛheṣv eva yātrārthaṃ bhaikṣam ācaret ||
vanād gṛhād vā kṛtveṣṭiṃ sārvavedasadakṣiṇām |
prājāpatyāṃ tadante tān agnīn āropya cātmani ||
adhītavedo japakṛt putravān annado 'gnimān |
śaktyā ca yajñakṛn mokṣe manaḥ kuryāt tu nānyathā ||
sarvabhūtahitaḥ śāntas tridaṇḍī sakamaṇḍaluḥ |
ekārāmaḥ parivrajya bhikṣārthī grāmam āśrayet ||
apramattaś cared bhaikṣaṃ sāyāhne 'nabhilakṣitaḥ |
rahite bhikṣukair grāme yātrāmātram alolupaḥ ||
yatipātrāṇi mṛdveṇudārvalābumayāni ca |
salilaṃ śuddhir eteṣāṃ govālaiś cāvagharṣaṇam ||
saṃnirudhyendriyagrāmaṃ rāgadveṣau prahāya ca |
bhayaṃ hitvā ca bhūtānām amṛtībhavati dvijaḥ ||
kartavyāśayaśuddhis tu bhikṣukeṇa viśeṣataḥ |
jñānotpattinimittatvāt svātantryakaraṇāya ca ||
avekṣyā garbhavāsāś ca karmajā gatayas tathā |
ādhayo vyādhayaḥ kleśā jarā rūpaviparyayaḥ ||
nāśramaḥ kāraṇaṃ dharme kriyamāṇo bhaved dhi saḥ |
ato yad ātmano 'pathyaṃ pareṣāṃ na tad ācaret ||
satyam asteyam akrodho hrīḥ śaucaṃ dhīr dhṛtir damaḥ |
saṃyatendriyatā vidyā dharmaḥ sarva udāhṛtaḥ ||
niḥsaranti yathā lohapiṇḍāt taptāt sphuliṅgakāḥ |
sakāśād ātmanas tadvad ātmānaḥ prabhavanti hi ||
tatrātmā hi svayaṃ kiṃcit karma kiṃcit svabhāvataḥ |
karoti kiṃcid abhyāsād dharmādharmobhayātmakam ||
nimittam akṣaraḥ kartā boddhā brahma guṇī vaśī |
ajaḥ śarīragrahaṇāt sa jāta iti kīrtyate ||
sargādau sa yathākāśaṃ vāyuṃ jyotir jalaṃ mahīm |
sṛjaty ekottaraguṇāṃs tathādatte bhavann api ||
āhutyāpyāyate sūryaḥ sūryād vṛṣṭir athauṣadhiḥ |
tad annaṃ rasarūpeṇa śukratvam adhigacchati ||
strīpuṃsayos tu saṃyoge viśuddhe śukraśoṇite |
pañcadhātūn svayaṃ ṣaṣṭha ādatte yugapat prabhuḥ ||
indriyāṇi manaḥ prāṇo jñānam āyuḥ sukhaṃ dhṛtiḥ |
dhāraṇā preraṇaṃ duḥkham icchāhaṃkāra eva ca ||
prayatna ākṛtir varṇaḥ svaradveṣau bhavābhavau |
tasyaitad ātmajaṃ sarvam anāder ādim icchataḥ ||
prathame māsi saṃkledabhūto dhātuvimūrchitaḥ |
māsy arbudaṃ dvitīye tu tṛtīye 'ṅgendriyair yutaḥ ||
ākāśāl lāghavaṃ saukṣmyaṃ śabdaṃ śrotraṃ balādikam |
vāyoś ca sparśanaṃ ceṣṭāṃ vyūhanaṃ raukṣyam eva ca ||
pittāt tu darśanaṃ paktim auṣṇyaṃ rūpaṃ prakāśitām |
rasāt tu rasanaṃ śaityaṃ snehaṃ kledaṃ samārdavam ||
bhūmer gandhaṃ tathā ghrāṇaṃ gauravaṃ mūrtim eva ca |
ātmā gṛhṇāty ajaḥ sarvaṃ tṛtīye spandate tataḥ ||
dauhṛdasyāpradānena garbho doṣam avāpnuyāt |
vairūpyaṃ maraṇaṃ vāpi tasmāt kāryaṃ priyaṃ striyāḥ ||
sthairyaṃ caturthe tv aṅgānāṃ pañcame śoṇitodbhavaḥ |
ṣaṣṭhe balasya varṇasya nakharomṇāṃ ca saṃbhavaḥ ||
manaścaitanyayukto 'sau nāḍīsnāyuśirāyutaḥ |
saptame cāṣṭame caiva tvaṅmāṃsasmṛtimān api ||
punar dhātrīṃ punar garbham ojas tasya pradhāvati |
aṣṭame māsy ato garbho jātaḥ prāṇair viyujyate ||
navame daśame vāpi prabalaiḥ sūtimārutaiḥ |
niḥsāryate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ ||
tasya ṣoḍhā śarīrāṇi ṣaṭ tvaco dhārayanti ca |
ṣaḍaṅgāni tathāsthnāṃ ca saha ṣaṣṭyā śatatrayam ||
sthālaiḥ saha catuḥṣaṣṭir dantā vai viṃśatir nakhāḥ |
pāṇipādaśalākāś ca teṣāṃ sthānacatuṣṭayam ||
ṣaṣṭy aṅgulīnāṃ dve pārṣṇyor gulpheṣu ca catuṣṭayam |
catvāry aratnikāsthīni jaṅghayos tāvad eva tu ||
dve dve jānukapoloruphalakāṃsasamudbhave |
akṣatālūṣake śroṇīphalake ca vinirdiśet ||
bhagāsthy ekaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśac ca pañca ca |
grīvā pañcadaśāsthiḥ syāj jatrv ekaikaṃ tathā hanuḥ ||
tanmūle dve lalāṭākṣigaṇḍe nāsā ghanāsthikā |
pārśvakāḥ sthālakaiḥ sārdham arbudaiś ca dvisaptatiḥ ||
dvau śaṅkhakau kapālāni catvāri śirasas tathā |
uraḥ saptadaśāsthīni puruṣasyāsthisaṃgrahaḥ ||
gandharūparasasparśaśabdāś ca viṣayāḥ smṛtāḥ |
nāsikā locane jihvā tvak śrotraṃ cendriyāṇi ca ||
hastau pāyur upasthaṃ ca jihvā pādau ca pañca vai |
karmendriyāṇi jānīyān manaś caivobhayātmakam ||
nābhir ojo gudaṃ śukraṃ śoṇitaṃ śaṅkhakau tathā |
mūrdhāṃsakaṇṭhahṛdayaṃ prāṇasyāyatanāni tu ||
vapā vasāvahananaṃ nābhiḥ kloma yakṛt plihā |
kṣudrāntraṃ vṛkkakau bastiḥ purīṣādhānam eva ca ||
āmāśayo 'tha hṛdayaṃ sthūlāntraṃ guda eva ca |
udaraṃ ca gudau koṣṭhyau vistāro 'yam udāhṛtaḥ ||
kanīnike cākṣikūṭe śaṣkulī karṇapatrakau |
karṇau śaṅkhau bhruvau dantaveṣṭāv oṣṭhau kakundare ||
vaṅkṣaṇau vṛṣaṇau vṛkkau śleṣmasaṃghātajau stanau |
upajihvā sphijau bāhū jaṅghoruṣu ca piṇḍikā ||
tālūdaraṃ bastiśīrṣaṃ cibuke galaśuṇḍike |
avaṭaś caivam etāni sthānāny atra śarīrake ||
akṣikarṇacatuṣkaṃ ca paddhastahṛdayāni ca |
nava chidrāṇi tāny eva prāṇasyāyatanāni tu ||
śirāḥ śatāni saptaiva nava snāyuśatāni ca |
dhamanīnāṃ śate dve tu pañca peśīśatāni ca ||
ekonatriṃśal lakṣāṇi tathā nava śatāni ca |
ṣaṭpañcāśac ca jānīta sirā dhamanisaṃjñitāḥ ||
trayo lakṣās tu vijñeyāḥ śmaśrukeśāḥ śarīriṇām |
saptottaraṃ marmaśataṃ dve ca saṃdhiśate tathā ||
romṇāṃ koṭyas tu pañcāśac catasraḥ koṭya eva ca |
saptaṣaṣṭis tathā lakṣāḥ sārdhāḥ svedāyanaiḥ saha ||
vāyavīyair vigaṇyante vibhaktāḥ paramāṇavaḥ |
yady apy eko 'nuvetty eṣāṃ bhāvanāṃ caiva saṃsthitim ||
rasasya nava vijñeyā jalasyāñjalayo daśa |
saptaiva tu purīṣasya raktasyāṣṭau prakīrtitāḥ ||
ṣaṭ śleṣmā pañca pittaṃ tu catvāro mūtram eva ca |
vasā trayo dvau tu medo majjaikordhvam tu mastake ||
śleṣmaujasas tāvad eva retasas tāvad eva tu |
ity etad asthiraṃ varṣma yasya mokṣāya kṛty asau ||
dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayād abhiniḥsṛtāḥ |
hitāhitā nāma nāḍyas tāsāṃ madhye śaśiprabham ||
maṇḍalaṃ tasya madhyastha ātmā dīpa ivācalaḥ |
sa jñeyas taṃ viditveha punar ājāyate na tu ||
jñeyaṃ cāraṇyakam ahaṃ yad ādityād avāptavān |
yogaśāstraṃ ca matproktaṃ jñeyaṃ yogam abhīpsatā ||
ananyaviṣayaṃ kṛtvā manobuddhismṛtīndriyam |
dhyeya ātmā sthito yo 'sau hṛdaye dīpavat prabhuḥ ||
yathāvidhānena paṭhan sāmagāyam avicyutam |
sāvadhānas tadabhyāsāt paraṃ brahmādhigacchati ||
aparāntakam ullopyaṃ madrakaṃ prakarīṃ tathā |
auveṇakaṃ sarobindum uttaraṃ gītakāni ca ||
ṛggāthā pāṇikā dakṣavihitā brahmagītikā |
geyam etat tadabhyāsakaraṇān mokṣasaṃjñitam ||
vīṇāvādanatattvajñaḥ śrutijātiviśāradaḥ |
tālajñaś cāprayāsena mokṣamārgaṃ niyacchati ||
gītajño yadi yogena nāpnoti paramaṃ padam |
rudrasyānucaro bhūtvā tenaiva saha modate ||
anādir ātmā kathitas tasyādis tu śarīrakam |
ātmanas tu jagat sarvaṃ jagataś cātmasaṃbhavaḥ ||
katham etad vimuhyāmaḥ sadevāsuramānavam |
jagadudbhūtam ātmā ca kathaṃ tasmin vadasva naḥ ||
mohajālam apāsyeha puruṣo dṛśyate hi yaḥ |
sahasrakarapannetraḥ sūryavarcāḥ sahasrakaḥ ||
sa ātmā caiva yajñaś ca viśvarūpaḥ prajāpatiḥ |
virājaḥ so 'nnarūpeṇa yajñatvam upagacchati ||
yo dravyadevatātyāgasambhūto rasa uttamaḥ |
devān saṃtarpya sa raso yajamānaṃ phalena ca ||
saṃyojya vāyunā somaṃ nīyate raśmibhis tataḥ |
ṛgyajuḥsāmavihitaṃ sauraṃ dhāmopanīyate ||
khamaṇḍalād asau sūryaḥ sṛjaty amṛtam uttamam |
yajjanma sarvabhūtānām aśanānaśanātmanām ||
tasmād annāt punar yajñaḥ punar annaṃ punaḥ kratuḥ |
evam etad anādyantaṃ cakraṃ samparivartate ||
anādir ātmā saṃbhūtir vidyate nāntarātmanaḥ |
samavāyī tu puruṣo mohecchādveṣakarmajaḥ ||
sahasrātmā mayā yo va ādideva udāhṛtaḥ |
mukhabāhūrupajjāḥ syus tasya varṇā yathākramam ||
pṛthivī pādatas tasya śiraso dyaur ajāyata |
nastaḥ prāṇā diśaḥ śrotrāt sparśād vāyur mukhāc chikhī ||
manasaś candramā jātaś cakṣuṣaś ca divākaraḥ |
jaghanād antarikṣaṃ ca jagac ca sacarācaram ||
yady evaṃ sa kathaṃ brahman pāpayoniṣu jāyate |
īśvaraḥ sa kathaṃ bhāvair aniṣṭaiḥ samprayujyate ||
karaṇair anvitasyāpi pūrvaṃ jñānaṃ kathaṃ ca na |
vetti sarvagatāṃ kasmāt sarvago 'pi na vedanām ||
antyapakṣisthāvaratāṃ manovākkāyakarmajaiḥ |
doṣaiḥ prayāti jīvo 'yaṃ bhavaṃ yoniśateṣu ca ||
anantāś ca yathā bhāvāḥ śarīreṣu śarīriṇām |
rūpāṇy api tathaiveha sarvayoniṣu dehinām ||
vipākaḥ karmaṇāṃ pretya keṣāṃcid iha jāyate |
iha vāmutra vaikeṣāṃ bhāvas tatra prayojanam ||
paradravyāṇy abhidhyāyaṃs tathāniṣṭāni cintayan |
vitathābhiniveśī ca jāyate 'ntyāsu yoniṣu ||
puruṣo 'nṛtavādī ca piśunaḥ paruṣas tathā |
anibaddhapralāpī ca mṛgapakṣiṣu jāyate ||
adattādānanirataḥ paradāropasevakaḥ |
hiṃsakaś cāvidhānena sthāvareṣv abhijāyate ||
ātmajñaḥ śaucavān dāntas tapasvī vijitendriyaḥ |
dharmakṛd vedavidyāvit sāttviko devayonitām ||
asatkāryarato 'dhīra ārambhī viṣayī ca yaḥ |
sa rājaso manuṣyeṣu mṛto janmādhigacchati ||
nidrāluḥ krūrakṛl lubdho nāstiko yācakas tathā |
pramādavān bhinnavṛtto bhavet tiryakṣu tāmasaḥ ||
rajasā tamasā caivaṃ samāviṣṭo bhramann iha |
bhāvair aniṣṭaiḥ saṃyuktaḥ saṃsāraṃ pratipadyate ||
malino hi yathā ādarśo rūpālokasya na kṣamaḥ |
tathāvipakvakaraṇa ātmajñānasya na kṣamaḥ ||
kaṭvervārau yathāpakve madhuraḥ san raso 'pi na |
prāpyate hy ātmani tathā nāpakvakaraṇe jñatā ||
sarvāśrayāṃ nije dehe dehī vindati vedanām |
yogī muktaś ca sarvāsāṃ yo na cāpnoti vedanām ||
ākāśam ekaṃ hi yathā ghaṭādiṣu pṛthag bhavet |
tathātmā eko hy anekaś ca jalādhāreṣv ivāṃśumān ||
brahmakhānilatejāṃsi jalaṃ bhūś ceti dhātavaḥ |
ime lokā eṣa cātmā tasmāc ca sacarācaram ||
mṛddaṇḍacakrasaṃyogāt kumbhakāro yathā ghaṭam |
karoti tṛṇamṛtkāṣṭhair gṛhaṃ vā gṛhakārakaḥ ||
hemamātram upādāya rūpaṃ vā hemakārakaḥ |
nijalālāsamāyogāt kośaṃ vā kośakārakaḥ ||
kāraṇāny evam ādāya tāsu tāsv iha yoniṣu |
sṛjaty ātmānam ātmā ca sambhūya karaṇāni ca ||
mahābhūtāni satyāni yathātmāpi tathaiva hi |
ko 'nyathaikena netreṇa dṛṣṭam anyena paśyati ||
jātirūpavayovṛttavidyādibhir ahaṃkṛtaḥ |
śabdādiviṣayodyogaṃ karmaṇā manasā girā ||
sa saṃdigdhamatiḥ karmaphalam asti na veti vā |
viplutaḥ siddham ātmānam asiddho 'pi hi manyate ||
mama dārāḥ sutāmātyā aham eṣām iti sthitiḥ |
hitāhiteṣu bhāveṣu viparītamatiḥ sadā ||
jñeyajñe prakṛtau caiva vikāre cāviśeṣavān |
anāśakānalāghātajalaprapatanodyamī ||
evaṃvṛtto 'vinītātmā vitathābhiniveśavān |
karmaṇā dveṣamohābhyām icchayā caiva badhyate ||
ācāryopāsanaṃ vedaśāstrārtheṣu vivekitā |
tatkarmaṇām anuṣṭhānaṃ saṅgaḥ sadbhir giraḥ śubhāḥ ||
stryālokālambhavigamaḥ sarvabhūtātmadarśanam |
tyāgaḥ parigrahāṇāṃ ca jīrṇakāṣāyadhāraṇam ||
viṣayendriyasaṃrodhas tandrālasyavivarjanam |
śarīraparisaṃkhyānaṃ pravṛttiṣv aghadarśanam ||
nīrajastamasā sattvaśuddhir niḥspṛhatā śamaḥ |
etair upāyaiḥ saṃśuddhaḥ sattvayogy amṛtībhavet ||
tattvasmṛter upasthānāt sattvayogāt parikṣayāt |
karmaṇāṃ saṃnikarṣāc ca satāṃ yogaḥ pravartate ||
śarīrasaṃkṣaye yasya manaḥ sattvastham īśvaram |
aviplutamatiḥ samyak sa jātisaṃsmaratām iyāt ||
yathā hi bharato varṇair varṇayaty ātmanas tanum |
nānārūpāṇi kurvāṇas tathātmā karmajās tanūḥ ||
kālakarmātmabījānāṃ doṣair mātus tathaiva ca |
garbhasya vaikṛtaṃ dṛṣṭam aṅgahīnādi janmanaḥ ||
ahaṃkāreṇa manasā gatyā karmaphalena ca |
śarīreṇa ca nātmāyaṃ muktapūrvaḥ kathaṃcana ||
vartyādhārasnehayogād yathā dīpasya saṃsthitiḥ |
vikriyāpi ca dṛṣṭaivam akāle prāṇasaṃkṣayaḥ ||
anantā raśmayas tasya dīpavad yaḥ sthito hṛdi |
sitāsitāḥ karburūpāḥ kapilā nīlalohitāḥ ||
ūrdhvam ekaḥ sthitas teṣāṃ yo bhittvā sūryamaṇḍalam |
brahmalokam atikramya tena yāti parāṃ gatim ||
yad asyānyad raśmiśatam ūrdhvam eva vyavasthitam |
tena devaśarīrāṇi sadhāmāni prapadyate ||
ye 'nekarūpāś cādhastād raśmayo 'sya mṛduprabhāḥ |
iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so 'vaśaḥ ||
vedaiḥ śāstraiḥ savijñānair janmanā maraṇena ca |
ārtyā gatyā tathāgatyā satyena hy anṛtena ca ||
śreyasā sukhaduḥkhābhyāṃ karmabhiś ca śubhāśubhaiḥ |
nimittaśākunajñānagrahasaṃyogajaiḥ phalaiḥ ||
tārānakṣatrasaṃcārair jāgaraiḥ svapnajair api |
ākāśapavanajyotirjalabhūtimirais tathā ||
manvantarair yugaprāptyā mantrauṣadhiphalair api |
vittātmānaṃ vedyamānaṃ kāraṇaṃ jagatas tathā ||
ahaṃkāraḥ smṛtir medhā dveṣo buddhiḥ sukhaṃ dhṛtiḥ |
indriyāntarasaṃcāra icchā dhāraṇajīvite ||
svargaḥ svapnaś ca bhāvānāṃ preraṇaṃ manaso gatiḥ |
nimeṣaś cetanā yatna ādānaṃ pāñcabhautikam ||
yata etāni dṛśyante liṅgāni paramātmanaḥ |
tasmād asti paro dehād ātmā sarvaga īśvaraḥ ||
buddhīndriyāṇi sārthāni manaḥ karmendriyāṇi ca |
ahaṃkāraś ca buddhiś ca pṛthivyādīni caiva hi ||
avyaktam ātmā kṣetrajñaḥ kṣetrasyāsya nigadyate |
īśvaraḥ sarvabhūtasthaḥ sann asan sad asac ca yaḥ ||
buddher utpattir avyaktāt tato 'haṃkārasaṃbhavaḥ |
tanmātrādīny ahaṃkārād ekottaraguṇāni ca ||
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ |
yo yasmān niḥsṛtaś caiṣāṃ sa tasminn eva līyate ||
yathātmānaṃ sṛjaty ātmā tathā vaḥ kathito mayā |
vipākāt triprakārāṇāṃ karmaṇām īśvaro 'pi san ||
sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇās tasyaiva kīrtitāḥ |
rajastamobhyām āviṣṭaś cakravad bhrāmyate hy asau ||
anādir ādimāṃś caiva sa eva puruṣaḥ paraḥ |
liṅgendriyagrāhyarūpaḥ savikāra udāhṛtaḥ ||
pitṛyāno 'javīthyāś ca yad agastyasya cāntaram |
tenāgnihotriṇo yānti svargakāmā divaṃ prati ||
ye ca dānaparāḥ samyag aṣṭābhiś ca guṇair yutāḥ |
te 'pi tenaiva mārgeṇa satyavrataparāyaṇāḥ ||
tatrāṣṭāśītisāhasrā munayo gṛhamedhinaḥ |
punarāvartino bījabhūtā dharmapravartakāḥ ||
saptarṣināgavīthyantar devalokaṃ samāśritāḥ |
tāvanta eva munayaḥ sarvārambhavivarjitāḥ ||
tapasā brahmacaryeṇa saṅgatyāgena medhayā |
tatra gatvāvatiṣṭhante yāvad ābhūtasaṃplavam ||
yato vedāḥ purāṇāni vidyopaniṣadas tathā |
ślokāḥ sūtrāṇi bhāṣyāṇi yac ca kiṃcana vāṅmayam ||
vedānuvacanaṃ yajño brahmacaryaṃ tapo damaḥ |
śraddhopavāsaḥ svātantryam ātmano jñānahetavaḥ ||
sa hy āśramair vijijñāsyaḥ samastair evam eva tu |
draṣṭavyas tv atha mantavyaḥ śrotavyaś ca dvijātibhiḥ ||
ya enam evaṃ vindanti ye cāraṇyakam āśritāḥ |
upāsate dvijāḥ satyaṃ śraddhayā parayā yutāḥ ||
kramāt te sambhavanty arcir ahaḥ śuklaṃ tathottaram |
ayanaṃ devalokaṃ ca savitāraṃ savaidyutam ||
tatas tān puruṣo 'bhyetya mānaso brahmalaukikān |
karoti punar āvṛttis teṣām iha na vidyate ||
yajñena tapasā dānair ye hi svargajito narāḥ |
dhūmaṃ niśāṃ kṛṣṇapakṣaṃ dakṣiṇāyanam eva ca ||
pitṛlokaṃ candramasaṃ vāyuṃ vṛṣṭiṃ jalaṃ mahīm |
kramāt te sambhavantīha punar eva vrajanti ca ||
etad yo na vijānāti mārgadvitayam ātmavān |
dandaśūkaḥ pataṅgo vā bhavet kīṭo 'tha vā kṛmiḥ ||
ūrusthottānacaraṇaḥ savye nyasyottaraṃ karam |
uttānaṃ kiṃcid unnāmya mukhaṃ viṣṭabhya corasā ||
nimīlitākṣaḥ sattvastho dantair dantān asaṃspṛśan |
tālusthācalajihvaś ca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ ||
saṃnirudhyendriyagrāmaṃ nātinīcocchritāsanaḥ |
dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi prāṇāyāmam upakramet ||
tato dhyeyaḥ sthito yo 'sau hṛdaye dīpavat prabhuḥ |
dhārayet tatra cātmānaṃ dhāraṇāṃ dhārayan budhaḥ ||
antardhānaṃ smṛtiḥ kāntir dṛṣṭiḥ śrotrajñatā tathā |
nijaṃ śarīram utsṛjya parakāyapraveśanam ||
arthānāṃ chandataḥ sṛṣṭir yogasiddher hi lakṣaṇam |
siddhe yoge tyajan deham amṛtatvāya kalpate ||
atha vāpy abhyasan vedaṃ nyastakarmā vane vasan |
ayācitāśī mitabhuk parāṃ siddhim avāpnuyāt ||
nyāyāgatadhanas tattvajñānaniṣṭho 'tithipriyaḥ |
śrāddhakṛt satyavādī ca gṛhastho 'pi hi mucyate ||
mahāpātakajān ghorān narakān prāpya dāruṇān |
karmakṣayāt prajāyante mahāpātakinas tv iha ||
mṛgaśvasūkaroṣṭrāṇāṃ brahmahā yonim ṛcchati |
kharapulkasavenānāṃ surāpo nātra saṃśayaḥ ||
kṛmikīṭapataṅgatvaṃ svarṇahārī samāpnuyāt |
tṛṇagulmalatātvaṃ ca kramaśo gurutalpagaḥ ||
brahmahā kṣayarogī syāt surāpaḥ śyāvadantakaḥ |
hemahārī tu kunakhī duścarmā gurutalpagaḥ ||
dhānyamiśro 'tiriktāṅgaḥ piśunaḥ pūtināsikaḥ |
tailahṛt tailapāyī syāt pūtivaktras tu sūcakaḥ ||
parasya yoṣitaṃ hṛtvā brahmasvam apahṛtya ca |
araṇye nirjale deśe bhavati brahmarākṣasaḥ ||
hīnajātau prajāyeta pararatnāpahārakaḥ |
patraśākaṃ śikhī hatvā gandhān chucchundarī śubhān ||
mūṣako dhānyahārī syād yānam uṣṭraḥ kapiḥ phalam |
jalaṃ plavaḥ payaḥ kāko gṛhakārī hy upaskaram ||
madhu daṃśaḥ palaṃ gṛdhro gāṃ godhāgniṃ bakas tathā |
śvitrī vastraṃ śvā rasaṃ tu cīrī lavaṇahārakaḥ ||
pradarśanārtham etat tu mayoktaṃ steyakarmaṇi |
dravyaprakārā hi yathā tathaiva prāṇijātayaḥ ||
yathākarma phalaṃ prāpya tiryaktvaṃ kālaparyayāt |
jāyante lakṣaṇabhraṣṭā daridrāḥ puruṣādhamāḥ ||
tato niṣkalmaṣībhūtāḥ kule mahati bhoginaḥ |
jāyante vidyayopetā dhanadhānyasamanvitāḥ ||
vihitasyānanuṣṭhānān ninditasya ca sevanāt |
anigrahāc cendriyāṇāṃ naraḥ patanam ṛcchati ||
tasmāt teneha kartavyaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye |
evam asyāntarātmā ca lokaś caiva prasīdati ||
prāyaścittam akurvāṇāḥ pāpeṣu niratā narāḥ |
apaścāttāpinaḥ kaṣṭān narakān yānti dāruṇān ||
tāmisraṃ lohaśaṅkuṃ ca mahānirayaśālmalī |
rauravaṃ kuḍmalaṃ pūtimṛttikaṃ kālasūtrakam ||
saṃghātaṃ lohitodaṃ ca saviṣaṃ saṃprapātanam |
mahānarakakākolaṃ saṃjīvanamahāpatham ||
avīcim andhatāmisraṃ kumbhīpākaṃ tathaiva ca |
asipatravanaṃ caiva tāpanaṃ caikaviṃśakam ||
mahāpātakajair ghorair upapātakajais tathā |
anvitā yānty acaritaprāyaścittā narādhamāḥ ||
prāyaścittair apaity eno yad ajñānakṛtaṃ bhavet |
kāmato vyavahāryas tu vacanād iha jāyate ||
brahmahā madyapaḥ stenas tathaiva gurutalpagaḥ |
ete mahāpātakino yaś ca taiḥ saha saṃvaset ||
gurūṇām adhyadhikṣepo vedanindā suhṛdvadhaḥ |
brahmahatyāsamaṃ jñeyam adhītasya ca nāśanam ||
niṣiddhabhakṣaṇaṃ jaihmyam utkarṣe ca vaco 'nṛtam |
rajasvalāmukhāsvādaḥ surāpānasamāni tu ||
aśvaratnamanuṣyastrībhūdhenuharaṇaṃ tathā |
nikṣepasya ca sarvaṃ hi suvarṇasteyasaṃmitam ||
sakhibhāryākumārīṣu svayoniṣv antyajāsu ca |
sagotrāsu sutastrīṣu gurutalpasamaṃ smṛtam ||
pituḥ svasāraṃ mātuś ca matulānīṃ snuṣām api |
mātuḥ sapatnīṃ bhaginīm ācāryatanayāṃ tathā ||
ācāryapatnīṃ svasutāṃ gacchaṃs tu gurutalpagaḥ |
liṅgaṃ chittvā vadhas tasya sakāmāyāḥ striyā api ||
govadho vrātyatā steyam ṛṇānāṃ cānapakriyā |
anāhitāgnitāpaṇyavikrayaḥ paridevanam ||
bhṛtād adhyayanādānaṃ bhṛtakādhyāpanaṃ tathā |
pāradāryaṃ pārivittyaṃ vārddhuṣyaṃ lavaṇakriyā ||
strīśūdraviṭkṣatravadho ninditārthopajīvanam |
nāstikyaṃ vratalopaś ca sutānāṃ caiva vikrayaḥ ||
dhānyakupyapaśusteyam ayājyānāṃ ca yājanam |
pitṛmātṛsutatyāgas taḍāgārāmavikrayaḥ ||
kanyāsaṃdūṣaṇaṃ caiva parivindakayājanam |
kanyāpradānaṃ tasyaiva kauṭilyaṃ vratalopanam ||
ātmano 'rthe kriyārambho madyapastrīniṣevaṇam |
svādhyāyāgnisutatyāgo bāndhavatyāga eva ca ||
indhanārthaṃ drumachedaḥ strīhiṃsauṣadhajīvanam |
hiṃsrayantravidhānaṃ ca vyasanāny ātmavikrayaḥ ||
śūdrapreṣyaṃ hīnasakhyaṃ hīnayoniniṣevaṇam |
tathaivānāśrame vāsaḥ parānnaparipuṣṭatā ||
asacchāstrādhigamanam ākareṣv adhikāritā |
bhāryāyā vikrayaś caiṣām ekaikam upapātakam ||
śiraḥkapālī dhvajavān bhikṣāśī karma vedayan |
brahmahā dvādaśābdāni mitabhuk śuddhim āpnuyāt ||
brāhmaṇasya paritrāṇād gavāṃ dvādaśakasya ca |
tathāśvamedhāvabhṛthasnānād vā śuddhim āpnuyāt ||
dīrghatīvrāmayagrastaṃ brāhmaṇaṃ gām athāpi vā |
dṛṣṭvā pathi nirātaṅkaṃ kṛtvā tu brahmahā śuciḥ ||
ānīya viprasarvasvaṃ hṛtaṃ ghātita eva vā |
tannimittaṃ kṣataḥ śastrair jīvann api viśudhyati ||
lomabhyaḥ svāhety evaṃ hi lomaprabhṛti vai tanum |
majjāntāṃ juhuyād vāpi mantrair ebhir yathākramam ||
saṃgrāme vā hato lakṣyabhūtaḥ śuddhim avāpnuyāt |
mṛtakalpaḥ prahārārto jīvann api viśudhyati ||
araṇye niyato japtvā trir vai vedasya saṃhitām |
śudhyeta vā mitāśitvāt pratisrotaḥ sarasvatīm ||
pātre dhanaṃ vā paryāptaṃ dattvā śuddhim avāpnuyāt |
ādātuś ca viśuddhyartham iṣṭair vaiśvānarī smṛtā ||
yāgasthakṣatraviḍghātī cared brahmahaṇi vratam |
garbhahā ca yathāvarṇaṃ tathātreyīniṣūdakaḥ ||
cared vratam ahatvāpi ghātārthaṃ cet samāgataḥ |
dviguṇaṃ savanasthe tu brāhmaṇe vratam ādiśet ||
surāmbughṛtagomūtrapayasām agnisaṃnibham |
surāpo 'nyatamaṃ pītvā maraṇāc chuddhim ṛcchati ||
vālavāsā jaṭī vāpi brahmahatyāvrataṃ caret |
piṇyākaṃ vā kaṇān vāpi bhakṣayet trisamā niśi ||
ajñānāt tu surāṃ pītvā reto viṇmūtram eva ca |
punaḥ saṃskāram arhanti trayo varṇā dvijātayaḥ ||
patilokaṃ na sā yāti brāhmaṇī yā surāṃ pibet |
ihaiva sā śunī gṛdhrī sūkarī copajāyate ||
brāhmaṇasvarṇahārī tu rājñe musalam arpayet |
svakarma khyāpāyaṃs tena hato mukto 'pi vā śuciḥ ||
anivedya nṛpe śudhyet surāpavratam ācaran |
ātmatulyaṃ suvarṇaṃ vā dadyād vā vipratuṣṭikṛt ||
tapte 'yaḥśayane sārdham āyasyā yoṣitā svapet |
gṛhītvotkṛtya vṛṣaṇau nairṛtyāṃ cotsṛjet tanum ||
prājāpatyaṃ caret kṛcchraṃ samā vā gurutalpagaḥ |
cāndrāyaṇaṃ vā trīn māsān abhyased vedasaṃhitām ||
pañcagavyaṃ pibed goghno māsam āsīta saṃyataḥ |
goṣṭheśayo go 'nugāmī gopradānena śudhyati ||
kṛcchraṃ caivātikṛcchraṃ ca cared vāpi samāhitaḥ |
dadyāt trirātraṃ copoṣya vṛṣabhaikādaśās tu gāḥ ||
upapātakaśuddhiḥ syād evaṃ cāndrāyaṇena vā |
payasā vāpi māsena parākeṇāthavā punaḥ ||
ṛṣabhaikasahasrā gā dadyāt kṣatravadhe pumān |
brahmahatyāvrataṃ vāpi vatsaratritayaṃ caret ||
vaiśyahābdaṃ cared etad dadyād vaikaśataṃ gavām |
ṣaṇmāsāc chūdrahāpy etad dhenur dadyād daśātha vā ||
durvṛttabrahmaviṭkṣatraśūdrayoṣāḥ pramāpya tu |
dṛtiṃ dhanur bastam aviṃ kramād dadyād viśuddhaye ||
mārjāragodhānakulamaṇḍūkāṃś ca patatriṇaḥ |
hatvā tryahaṃ pibet kṣīraṃ kṛcchraṃ vā pādikaṃ caret ||
gaje nīlavṛṣāḥ pañca śuke vatso dvihāyanaḥ |
kharājameṣeṣu vṛṣo deyaḥ krauñce trihāyanaḥ ||
haṃsaśyenakapikravyājjalasthalaśikhaṇḍinaḥ |
bhāsaṃ ca hatvā dadyād gām akravyādas tu vatsikām ||
urageṣv āyaso daṇḍaḥ paṇḍake trapu sīsakam |
kole ghṛtaghaṭo deya uṣṭre guñjā haye 'ṃśukam ||
tittirau tu tiladroṇaṃ gajādīnām aśaknuvan |
dānaṃ dātuṃ caret kṛcchram ekaikasya viśuddhaye ||
vṛkṣagulmalatāvīrucchedane japyam ṛkśatam |
syād oṣadhivṛthāchede kṣīrāśī go 'nugo dinam ||
puṃścalīvānarakharair daṣṭaḥ śvoṣṭrādivāyasaiḥ |
prāṇāyāmaṃ jale kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati ||
yan me 'dya reta ity ābhyāṃ skannaṃ reto 'bhimantrayet |
stanāntaraṃ bhruvor madhyaṃ tenānāmikayā spṛśet ||
mayi teja iti chāyāṃ svāṃ dṛṣṭvāmbugatāṃ japet |
sāvitrīm aśucau dṛṣṭe cāpalye cānṛte 'pi ca ||
avakīrṇī bhaved gatvā brahmacārī tu yoṣitam |
gardabhaṃ paśum ālabhya nairṛtaṃ sa viśudhyati ||
bhaikṣāgnikārye tyaktvā tu saptarātram anāturaḥ |
kāmāvakīrṇa ity ābhyāṃ juhuyād āhutidvayam ||
mahāpāpopapāpābhyāṃ yo 'bhiśaṃsen mṛṣā param |
abbhakṣo māsam āsīta sa jāpī niyatendriyaḥ ||
abhiśasto mṛṣā kṛcchraṃ cared āgneyam eva vā |
nirvapet tu puroḍāśaṃ vāyavyaṃ paśum eva vā ||
trīn kṛcchrān ācared vrātyayājako 'bhicarann api |
vedaplāvī yavāśy abdaṃ tyaktvā ca śaraṇāgatam ||
goṣṭhe vasan brahmacārī māsam ekaṃ payovratam |
gāyatrījapyanirataḥ śudhyate 'satpratigrahāt ||
prāṇāyāmī jale snātvā kharayānoṣṭrayānagaḥ |
nagnaḥ snātvā ca bhuktvā ca gatvā caiva divā striyam ||
guruṃ huṃkṛtya tvaṃkṛtya vipraṃ nirjitya vādataḥ |
baddhvā vā vāsasā kṣipraṃ prasādyopavased dinam ||
vipradaṇḍodyame kṛcchras tv atikṛcchro nipātane |
kṛcchrātikṛcchro 'sṛkpāte kṛcchro 'bhyantaraśoṇite ||
deśaṃ kālaṃ vayaḥ śaktiṃ pāpaṃ cāvekṣya yatnataḥ |
prāyaścittaṃ prakalpyaṃ syād yatra coktā na niṣkṛtiḥ ||
dāṣīkumbhaṃ bahirgrāmān ninayeran svabāndhavāḥ |
patitasya bahiḥ kuryuḥ sarvakāryeṣu caiva tam ||
caritavrata āyāte ninayeran navaṃ ghaṭam |
jugupseran na cāpy enaṃ saṃvaseyuś ca sarvaśaḥ ||
patitānām eṣa eva vidhiḥ strīṇāṃ prakīrtitaḥ |
vāso gṛhāntake deyam annaṃ vāsaḥ sarakṣaṇam ||
nīcābhigamanaṃ garbhapātanaṃ bhartṛhiṃsanam |
viśeṣapatanīyāni strīmām etāny api dhruvam ||
śaraṇāgatabālastrīhiṃsakān saṃvasen na tu |
cīrṇavratān api sataḥ kṛtaghnasahitān imān ||
ghaṭe 'pavarjite jñātimadhyastho yavasaṃ gavām |
sa dadyāt prathamaṃ gobhiḥ satkṛtasya hi satkriyā ||
trirātropoṣito japtvā brahmahā tv aghamarṣaṇam |
antarjale viśudhyeta dattvā gāṃ ca payasvinām ||
lomabhyaḥ svāhety atha vā divasaṃ mārutāśanaḥ |
jale sthitvābhijuhuyāc catvāriṃśad ghṛtāhutīḥ ||
sahasraśīrṣājāpī tu mucyate gurutalpagaḥ |
gaur deyā karmaṇo 'syānte pṛthag ebhiḥ payasvinī ||
prāṇāyāmaśataṃ kāryaṃ sarvapāpāpanuttaye |
upapātakajātānām anādiṣṭasya caiva hi ||
oṃkārābhiṣṭutaṃ somasalilaṃ pāvanaṃ pibet |
kṛtvā hi retoviṇmūtraprāśanaṃ tu dvijottamaḥ ||
niśāyāṃ vā divā vāpi yad ajñānakṛtaṃ bhavet |
traikālyasaṃdhyākaraṇāt tat sarvaṃ vipraṇaśyati ||
śukriyāraṇyakajapo gāyatryāś ca viśeṣataḥ |
sarvapāpaharā hy ete rudraikādaśinī tathā ||
yatra yatra ca saṃkīrṇam ātmānaṃ manyate dvijaḥ |
tatra tatra tilair homo gāyatryā vācanaṃ tathā ||
vedābhyāsarataṃ kṣāntaṃ pañcayajñakriyāparam |
na spṛśantīha pāpāni mahāpātakajāny api ||
vāyubhakṣo divā tiṣṭhan rātriṃ nītvāpsu sūryadṛk |
japtvā sahasraṃ gāyatryāḥ śudhyed brahmavadhād ṛte ||
brahmacaryaṃ dayā kṣāntir dānaṃ satyam akalkatā |
ahiṃsāsteyamādhurye damaś ceti yamāḥ smṛtāḥ ||
snānaṃ maunopavāsejyāsvādhyāyopasthanigrahāḥ |
niyamā guruśuśrūṣā śaucākrodhāpramādatā ||
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam |
jagdhvā pare 'hny upavaset kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ caran ||
pṛthaksāṃtapanadravyaiḥ ṣaḍahaḥ sopavāsakaḥ |
saptāhena tu kṛcchro 'yaṃ mahāsāṃtapanaḥ smṛtaḥ ||
parṇodumbararājīvabilvapatrakuśodakaiḥ |
pratyekaṃ pratyahaṃ pītaiḥ parṇakṛcchra udāhṛtaḥ ||
taptakṣīraghṛtāmbūnām ekaikaṃ pratyahaṃ pibet |
ekarātropavāsaś ca taptakṛcchra udāhṛtaḥ ||
ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca |
upavāsena caivāyaṃ pādakṛcchraḥ prakīrtitaḥ ||
piṇyākācāmatakrāmbusaktūnāṃ prativāsaram |
ekarātropavāsaś ca kṛcchraḥ saumyo 'yam ucyate ||
eṣāṃ trirātram abhyāsād ekaikasya yathākramam |
tulāpuruṣa ity eṣa jñeyaḥ pañcadaśāhikaḥ ||
tithivṛddhyā caret piṇḍān śukle śikhyaṇḍasaṃmitān |
ekaikaṃ hrāsayet kṛṣṇe piṇḍaṃ cāndrāyaṇaṃ caran ||
yathākathaṃcit piṇḍānāṃ catvāriṃśac chatadvayam |
māsenaivopabhuñjīta cāndrāyaṇam athāparam ||
kuryāt triṣavaṇasnāyī kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ tathā |
pavitrāṇi japet piṇḍān gāyatryā cābhimantrayet ||
anādiṣṭeṣu pāpeṣu śuddhiś cāndrāyaṇena tu |
dharmārthaṃ yaś cared etac candrasyaiti salokatām ||
kṛcchrakṛd dharmakāmas tu mahatīṃ śriyam āpnuyāt |
yathā gurukratuphalaṃ prāpnoti susamāhitaḥ ||
śrutvaitān ṛṣayo dharmān yājñavalkyena bhāṣitān |
idam ūcur mahātmānaṃ yogīndram amitaujasam ||
ya idaṃ dhārayiṣyanti dharmaśāstram atandritāḥ |
iha loke yaśaḥ prāpya te yāsyanti triviṣṭapam ||
vidyārthī prāpnuyād vidyāṃ dhanakāmo dhanaṃ tathā |
āyuṣkāmas tathaivāyuḥ śrīkāmo mahatīṃ śriyam ||
ślokatrayam api hy asmād yaḥ śrāddhe śrāvayiṣyati |
pitṝṇāṃ tasya tṛptiḥ syād akṣayyā nātra saṃśayaḥ ||
brāhmaṇaḥ pātratāṃ yāti kṣatriyo vijayī bhavet |
vaiśyaś ca dhānyadhanavān asya śāstrasya dhāraṇāt ||
ya idaṃ śrāvayed vidvān dvijān parvasu parvasu |
aśvamedhaphalaṃ tasya tad bhavān anumanyatām ||
śrutvaitad yājñavalkyo 'pi prītātmā munibhāṣitam |
evam astv iti hovāca namaskṛtya svayaṃbhuve ||
Original text: Mitākṣarā, a commentary on the Yājñavalkya-dharmaśāstra · Edition: Narayan Ram Acharya Yājñavalkyasmṛti of Yogīśvara Yājñavalkya with the commentary Mitākṣarā of Vijñāneśvara, notes, varient readings, etc Bombay Nirnaya Sagar Press Umesh Chandra Pandeya Yājñavalkyasmr̦tiḥ. Śrīmadyogīśvaramaharṣiyājñavalkyapraṇītā. Vijñāneśvarapraṇīta ʼMitākṣarāʼ vyākhyayā. ʼPrakāśāʼ Hindīvyākhyayā ca vibhūṣitā Vārāṇasī Caukhambā Saṃskṛta Sīrīja Āphisa Kāśī Saṃskṛta granthamālā 17 · Editing, formatting, and color coding Patrick Olivelle · GRETIL (Göttingen) · CC BY-SA 4.0