Mitakshara · Chapter 1
yogīśvaraṃ yājñavalkyaṃ saṃpūjya munayo 'bruvan |
varṇāśrametarāṇāṃ no brūhi dharmān aśeṣataḥ ||
mithilāsthaḥ sa yogīndraḥ kṣaṇaṃ dhyātvābravīn munīn |
yasmin deśe mṛgaḥ kṛṣṇas tasmin dharmān nibodhata ||
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ |
vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa ||
manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano 'ṅgirāḥ |
yamāpastambasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī ||
parāśaravyāsaśaṅkhalikhitā dakṣagautamau |
śātātapo vasiṣṭhaś ca dharmaśāstraprayojakāḥ ||
deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam |
pātre pradīyate yat tat sakalaṃ dharmalakṣaṇam ||
śrutiḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ |
samyaksaṃkalpajaḥ kāmo dharmamūlam idaṃ smṛtam ||
ijyācāradamāhiṃsādānasvādhyāyakarmaṇām |
ayaṃ tu paramo dharmo yad yogenātmadarśanam ||
catvāro vedadharmajñāḥ parṣat traividyam eva vā |
sā brute yaṃ sa dharmaḥ syād eko vādhyātmavittamaḥ ||
brahmakṣatriyaviṭśūdrā varṇās tv ādyās trayo dvijāḥ |
niṣekādyāḥ śmaśānāntās teṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ ||
garbhādhānam ṛtau puṃsaḥ savanaṃ spandanāt purā |
ṣaṣṭhe 'ṣṭame vā sīmanto māsy ete jātakarma ca ||
ahany ekādaśe nāma caturthe māsi niṣkramaḥ |
ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi cūḍā kāryā yathākulam ||
garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde brāhmaṇasyopanāyanam |
rājñām ekādaśe saike viśām eke yathākulam ||
upanīya guruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvakam |
vedam adhyāpayed enaṃ śaucācārāṃś ca śikṣayet ||
divāsaṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaṅmukhaḥ |
kuryān mūtrapurīṣe ca rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ ||
gṛhītaśiśnaś cotthāya mṛdbhir abhyuddhṛtair jalaiḥ |
gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryād atandritaḥ ||
antarjānu śucau deśa upaviṣṭa udaṅmukhaḥ |
prāg vā brāhmeṇa tīrthena dvijo nityam upaspṛśet ||
kaniṣṭhādeśinyaṅguṣṭhamūlāny agraṃ karasya ca |
prajāpatipitṛbrahmadevatīrthāny anukramāt ||
triḥ prāsyāpo dvir unmṛjya khāny adbhiḥ samupaspṛśet |
adbhis tu prakṛtisthābhir hīnābhiḥ phenabudbudaiḥ ||
hṛtkaṇṭhatālugābhis tu yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ |
śūdhyeran strī ca śūdraś ca sakṛt spṛṣṭābhir antataḥ ||
snānam abdaivatair mantrair mārjanaṃ prāṇasaṃyamaḥ |
sūryasya cāpy upasthānaṃ gāyatryāḥ pratyahaṃ japaḥ ||
gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japed vyāhṛtipūrvikām |
pratipraṇavasaṃyuktāṃ trir ayaṃ prāṇasaṃyamaḥ ||
prāṇān āyamya saṃprokṣya tṛcenābdaivatena tu |
japann āsīta sāvitrīṃ pratyag ā tārakodayāt ||
āhūtaś cāpy adhīyīta labdhaṃ cāsmai nivedayet |
hitaṃ tasya acaren nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ ||
kṛtajñādrohimedhāviśucikalyānasūyakāḥ |
adhyāpyā dharmataḥ sadhuśaktāptajñānavittadāḥ ||
ādimadhyāvasāneṣu bhavacchabdopalakṣitā |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhaikṣacaryā yathākramam ||
kṛtāgnikāryo bhuñjīta vāgyato gurvanujñayā |
apośanakriyāpūrvaṃ satkṛtyānnam akutsayan ||
brahmacarye sthito naikam annam adyād anāpadi |
brāhmaṇaḥ kāmam aśnīyāc chrāddhe vratam apīḍayan ||
madhumāṃsāñjanocchiṣṭaśuktastrīprāṇihiṃsanam |
bhāskarālokanāślīlaparivādādi varjayet ||
sa gurur yaḥ kriyāḥ kṛtvā vedam asmai prayacchati |
upanīya dadad vedam ācāryaḥ sa udāhṛtaḥ ||
ekadeśam upādhyāya ṛtvig yajñakṛd ucyate |
ete mānyā yathāpūrvam ebhyo mātā garīyasī ||
prativedaṃ brahmacaryaṃ dvādaśābdāni pañca vā |
grahaṇāntikam iti eke keśāntaś caiva ṣoḍaśe ||
ā ṣoḍaśād ā dvaviṃśāc caturviṃśāc ca vatsarāt |
brahmakṣatraviśāṃ kāla aupanāyanikaḥ paraḥ ||
ata ūrdhvaṃ patanty ete sarvadharmabahiṣkṛtāḥ |
sāvitrīpatitā vrātyā vrātyastomād ṛte kratoḥ ||
mātur yad agre jāyante dvitīyaṃ mauñjibandhanāt |
brāhmaṇakṣatriyaviśas tasmād ete dvijāḥ smṛtāḥ ||
yajñānāṃ tapasāṃ caiva śubhānāṃ caiva karmaṇām |
veda eva dvijātīnāṃ niḥśreyasakaraḥ paraḥ ||
madhunā payasā caiva sa devaṃs tarpayed dvijaḥ |
pitṝn madhughṛtābhyāṃ ca ṛco 'dhīte hi yo 'nvaham ||
yajūṃṣi śaktito 'dhīte yo 'nvahaṃ sa ghṛtāmṛtaiḥ |
prīṇāti devān ājyena madhunā ca pitṝṃs tathā ||
sa tu somaghṛtair devāṃs tarpayed yo 'nvahaṃ paṭhet |
sāmāni tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā ||
medasā tarpayed devān atharvāṅgirasaḥ paṭhan |
pitṝṃś ca madhusarpirbhyām anvahaṃ śaktito dvijaḥ ||
vākovākyaṃ purāṇaṃ ca nārāśaṃsīś ca gāthikāḥ |
itihāsāṃs tathā vidyāḥ śaktyādhīte hi yo 'nvaham ||
māṃsakṣīraudanamadhutarpaṇaṃ sa divaukasām |
karoti tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā ||
trir vittapūrṇapṛthivīdānasya phalam aśnute |
tapasaś ca parasyeha nityasvādhyāyavān dvijaḥ ||
naiṣṭhiko brahmacārī tu vased ācāryasaṃnidhau |
tadabhāve 'sya tanaye patnyāṃ vaiśvānare 'pi vā ||
anena vidhinā dehaṃ sādhayan vijitendriyaḥ |
brahmalokam avāpnoti na ceha jāyate punaḥ ||
gurave tu varaṃ dattvā snāyīta tadanujñayā |
vedaṃ vratāni vā pāraṃ nītvā hy ubhayam eva vā ||
aviplutabrahmacaryo lakṣaṇyāṃ striyam udvahet |
ananyapūrvikāṃ kāntām asapiṇḍāṃ yavīyasīm ||
etair eva guṇair yuktaḥ savarṇaḥ śrotriyo varaḥ |
yatnāt parīkṣitaḥ puṃstve yuvā dhīmān janapriyaḥ ||
yad ucyate dvijātīnāṃ śūdrād dāropasaṃgrahaḥ |
naitan mama mataṃ yasmāt tatrāyaṃ jāyate svayam ||
tisro varṇānupūrvyeṇa dve tathaikā yathākramam |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhāryā svā śūdrajanmanaḥ ||
brāhmo vivāha āhūya dīyate śaktyalaṃkṛtā |
tajjaḥ punāty ubhayataḥ puruṣān ekaviṃśatim ||
yajñasthaṛtvije daiva ādāyārṣas tu godvayam |
caturdaśa prathamajaḥ punāty uttarajaś ca ṣaṭ ||
ity uktvā caratāṃ dharmaṃ saha yā dīyate 'rthine |
sa kāyaḥ pāvayet tajjaḥ ṣaṭ ṣaḍ vaṃsyān sahātmanā ||
āsuro draviṇādānād gāndharvaḥ samayān mithaḥ |
rākṣaso yuddhaharaṇāt paisācaḥ kanyakāchalāt ||
pāṇir grāhyaḥ savarṇāsu gṛhṇīyāt kṣatriyā śaram |
vaiśyā pratodam ādadyād vedane tv agrajanmanaḥ ||
pitā pitamaho bhrātā sakulyo jananī tathā |
kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ ||
aprayacchan samāpnoti bhrūṇahatyām ṛtāv ṛtau |
gamyaṃ tv abhāve dātṝṇāṃ kanyā kuryāt svayaṃvaram ||
anākhyāya dadad doṣaṃ daṇḍya uttamasāhasam |
aduṣṭāṃ tu tyajan daṇḍyo dūṣayaṃs tu mṛṣā śatam ||
akṣatā ca kṣatā caiva punarbhūḥ saṃskṛtā punaḥ |
svairiṇī yā patiṃ hitvā savarṇaṃ kāmataḥ śrayet ||
āputrāṃ gurvanujñāto devaraḥ putrakāmyayā |
sapiṇḍo vā sagotro vā ghṛtābhyakta ṛtāv iyāt ||
ā garbhasaṃbhavād gacchet patitas tv anyathā bhavet |
anena vidhinā jātaḥ kṣetrajo 'sya bhavet sutaḥ ||
hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinīm |
paribhūtām adhaḥśayyāṃ vāsayed vyabhicāriṇīm ||
somaḥ śaucaṃ dadav āsāṃ gandharvaś ca śubhāṃ giram |
pāvakaḥ sarvamedhyatvaṃ medhyā vai yoṣito hy ataḥ ||
vyabhicārād ṛtau śuddhir garbhe tyāgo vidhīyate |
garbhabhartṛvadhādau ca tathā mahati pātake ||
surāpī vyādhitā dhūrtā vandhyārthaghny apriyaṃvadā |
strīprasūś cādhivettavyā puruṣadveṣiṇī tathā ||
adhivinnā tu bhartavyā mahad eno 'nyathā bhavet |
yatrānukūlyaṃ daṃpatyos trivargas tatra vardhate ||
mṛte jīvati vā patyau yā nānyam upagacchati |
seha kīrtim avāpnoti modate comayā saha ||
ājñāsaṃpādinīṃ dakṣāṃ vīrasūṃ priyavādinīm |
tyajan dāpyas tṛtīyāṃśam adravyo bharaṇaṃ striyāḥ ||
strībhir bhartṛvacaḥ kāryam eṣa dharmaḥ paraḥ striyāḥ ||
ā śuddheḥ saṃpradīkṣyo hi mahāpātakadūṣitaḥ ||
lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ putrapautraprapautrakaiḥ |
yasmāt tasmāt striyaḥ sevyāḥ kartavyāś ca surakṣitāḥ ||
ṣoḍaśartuniśāḥ strīṇāṃ tasmin yugmāsu saṃviśet |
brahmacāry eva parvāṇy ādyāḥ catasras tu varjayet ||
evaṃ gacchan striyaṃ kṣāmāṃ maghāṃ mūlaṃ ca varjayet |
sustha indau sakṛt putraṃ lakṣaṇyaṃ janayet pumān ||
yathākāmī bhaved vāpi strīṇāṃ varam anusmaran |
svadāranirataś caiva striyo rakṣyā yataḥ smṛtāḥ ||
bhartṛbhrātṛpitṛjñātiśvaśrūśvaśuradevaraiḥ |
bandhubhiś ca striyaḥ pūjyāḥ bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ ||
saṃyatopaskarā dakṣā hṛṣṭā vyayaparāṅmukhī |
kuryāc chvaśurayoḥ pādavandanaṃ bhartṛtatparā ||
krīḍāṃ śarīrasaṃskāraṃ samājotsavadarśanam |
hāsyaṃ paragṛhe yānaṃ tyajet proṣitabhartṛkā ||
rakṣet kanyāṃ pita vinnāṃ patiḥ putrāś ca vārdhake |
abhāve jñātayas teṣāṃ na svātantryaṃ kvacit striyāḥ ||
pitṛmātṛsutabhrātṛśvaśrūśvaśuramātulaiḥ |
hīnā na syād vinā bhartrā garhaṇīyānyathā bhavet ||
patipriyahite yuktā svācārā vijitendriyā |
seha kīrtim avāpnoti pretya cānuttamāṃ gatim ||
satyām anyāṃ savarṇāyāṃ dharmakāryaṃ na kārayet |
savarṇāsu vidhau dharmye jyeṣṭhayā na vinetarā ||
dāhayitvāgnihotreṇa striyaṃ vṛttavatīṃ patiḥ |
āhared vidhivad dārān agnīṃś caivāvilambayan ||
savarṇebhyaḥ savarṇāsu jāyante hi sajātayaḥ |
anindyeṣu vivāheṣu putrāḥ saṃtānavardhanāḥ ||
viprān mūrghāvasikto hi kṣatriyāyāṃ viśaḥ striyāṃ |
ambaṣṭhaḥ śūdryāṃ niṣādo jātaḥ pāraśvo 'pi vā ||
vaiśyāśūdryos tu rājanyān māhiṣyograu sutau smṛtau |
vaiśyāt tu karaṇaḥ śūdryāṃ vinnāsv eṣa vidhiḥ smṛtaḥ ||
brāhmaṇyāṃ kṣatriyāt sūto vaiśyād vaidehakas tathā |
śūdrāj jātas tu caṇḍālaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ ||
kṣatriyā māgadhaṃ vaiśyāc chūdrāt kṣattāram eva ca |
śūdrād āyogavaṃ vaiśyā janayāmāsa vai sutam ||
māhiṣyeṇa karaṇyāṃ tu rathakāraḥ prajāyate |
asatsantas tu vijñeyāḥ pratilomānulomajāḥ ||
jātyutkarṣo yuge jñeyaḥ saptame pañcame 'pi vā |
vyatyaye karmaṇāṃ sāmyaṃ pūrvavac cādharottaram ||
karma smārtaṃ vivāhāgnau kurvīta pratyahaṃ gṛhī |
dāyakālāhṛte vāpi śrautaṃ vaitānikāgniṣu ||
śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhir dvijaḥ |
prātaḥsaṃdhyām upāsīta dantadhāvanapūrvakam ||
hutvāgnīn sūryadaivatyān japen mantrān samāhitaḥ |
vedārthān adhigacchec ca śāstrāṇi vividhāni ca ||
upeyād īśvaraṃ caiva yogakṣemārthasiddhaye ||
snātvā devān pitṝṃś caiva tarpayed arcayet tathā ||
vedātharvapurāṇi setihāsāni śaktitaḥ |
japayajñaprasiddharthaṃ vidyāṃ cādhyātmikīṃ japet ||
balikarmasvadhāhomasvādhyāyātithisatkriyāḥ |
bhūtapitramarabrahmamanuṣyāṇāṃ mahāmakhāḥ ||
annaṃ pitṛmanuṣyebho deyam apy anvahaṃ jalam |
svādhyāyaṃ satataṃ kuryān na paced annam ātmane ||
bālasvavāsinīvṛddhagarbhiṇyāturakanyakāḥ |
saṃbhojyātithibhṛtyāṃś ca dampatyoḥ śeṣabhojanam ||
āpośanenopariṣṭād adhastād aśnatā tathā |
anagnam mṛtaṃ caiva kāryam annaṃ dvijanmanā ||
atithitvena varṇānāṃ deyaṃ śaktyānupūrvaśaḥ |
apraṇodyo 'tithiḥ sāyam api vāgbhūtṛṇodakaiḥ ||
satkṛtya bhikṣave bhikṣā dātavyā suvratāya ca |
bhojayec cāgatān kāle sakhisaṃbandhibāndhavān ||
mahokṣaṃ vā mahājaṃ śrotriyāyopakalpayet |
satkriyānvāsanaṃ svādu bhojanaṃ sūnṛtaṃ vacaḥ ||
pratisaṃvatsaraṃ tv arghyāḥ snātakācāryapārthivāḥ |
priyo vivāhyaś ca tathā yajñaṃ praty ṛtvijaḥ punaḥ ||
adhvanīno 'tithir jṇeyaḥ śrotriyo vedapāragaḥ |
mānyāv etau gṛhasthasya brahmalokam abhīpsataḥ ||
parapākarucir na syād anindyāmantraṇād ṛte |
vākpāṇipādacāpalyaṃ varjayec cātibhojanam ||
atithiṃ śrotriyaṃ tṛptam ā sīmāntam anuvrajet |
ahaḥśeṣaṃ samāsīta śiṣṭair iṣṭaiś ca bandhubhiḥ ||
upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ hutvāgnīṃs tān upāsya ca |
bhṛtyaiḥ parivṛto bhuktvā nātitṛpyātha saṃviśet ||
brāhme muhūrte cotthāya cintayed ātmano hitam |
dharmārthakāmān sve kāle yathāśakti na hāpayet ||
vidyākarmavayobandhuvittair mānyā yathākramam |
etaiḥ prabhūtaiḥ śūdro 'pi vārdhake mānam arhati ||
vṛddhabhārinṛpasnātastrīrogivaracakriṇām |
panthā deyo nṛpas teṣāṃ mānyaḥ snātaś ca bhūpateḥ ||
ijyādhyayanadānāni vaiśyasya kṣatriyasya ca |
pratigraho 'dhiko vipre yājanādhyāpane tathā ||
pradhānaṃ kṣatriye karma prajānāṃ paripālanam |
kusīdakṛṣivāṇijyapāśupālyaṃ viśaḥ smṛtam ||
śūdrasya dvijaśuśrūṣā tayājīvan vaṇig bhavet |
śilpair vā vividhair jīved dvijātihitam ācaran ||
bhāryāratiḥ śucir bhṛtyabhartā śrāddhakriyārataḥ |
namaskāreṇa mantreṇa pañcayājñān na hāpayet ||
ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ |
dānaṃ damo dayā kṣāntiḥ sarveṣāṃ dharmasādhanam ||
vayobuddhyarthavāgveṣaśrutābhijanakarmaṇām |
ācaret sadṛśīṃ vṛttim ajihmām aśaṭhāṃ tathā ||
traivārṣikādhikānno yaḥ sa hi somaṃ pibed dvijaḥ |
prāksaumikīḥ kriyāḥ kuryād yasyānnaṃ vārṣikaṃ bhavet ||
pratisaṃvatsaraṃ somaḥ paśuḥ pratyayanaṃ tathā |
kartavyāgrayaṇeṣṭiś ca cāturmāsyāni caiva hi ||
eṣām asaṃbhave kuryād iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ dvijaḥ |
hīnakalpaṃ na kurvīta sati dravye phalapradam ||
caṇḍālo jāyate yajñakaraṇāc chūdrabhikṣitāt |
yajñārthaṃ labdham adadad bhāsaḥ kāko 'pi vā bhavet ||
na svādhyāyavirodhyartham īheta na yatas tataḥ |
na viruddhaprasaṅgena saṃtoṣī ca bhavet sadā ||
rajāntevāsiyājyebhyaḥ sīdann icched dhanaṃ kṣudhā |
dambhihaitukapākhaṇḍibakavṛttīṃś ca varjayet ||
śuklāmbaradharo nīcakeśaśmaśrunakhaḥ śuciḥ |
na bhāryādarśane aśnīyān naikavāsā na saṃsthitaḥ ||
na saṃśayaṃ prapadyeta nākasmād apriyaṃ vadet |
nāhitaṃ nānṛtaṃ caiva na stenaḥ syān na vārdhiṣī ||
dākṣāyaṇī brahmasūtrī veṇumān sakamaṇḍaluḥ |
kuryāt pradakṣiṇaṃ devamṛdgovipravanaspatīn ||
na tu mehen nadīchāyāvartmagoṣṭhāmbubhasmasu |
na pratyagnyarkagosomasaṃdhyāmbustrīdvijanmanaḥ ||
nekṣetārkaṃ na nagnāṃ strīṃ na ca saṃsṛṣṭamaithunām |
na ca mūtraṃ purīṣaṃ vā nāśucī rāhutārakāḥ ||
ayaṃ me vajra ityevaṃ sarvaṃ mantram udīrayet |
varṣaty aprāvṛto gacchet svapet pratyakśirā na ca ||
ṣṭhīvanāsṛkśakṛnmūtraretāṃsy apsu na nikṣipet |
pādau pratāpayen nāgnau na cainam abhilaṅghayet ||
jalaṃ piben nāñjalinā na śayānaṃ prabodhayet |
nākṣaiḥ krīḍen na dharmaghnair vyādhitair vā na saṃviśet ||
viruddhaṃ varjayet karma pretadhūmaṃ nadītaram |
keśabhasmatuṣāṅgārakapāleṣu ca saṃsthitim ||
nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ nādvareṇa viśet kvacit |
na rājñaḥ pratigṛhṇīyāl lubdhasyocchāstravartinaḥ ||
pratigrahe sūnicakridhvajiveśyānarādhipāḥ |
duṣṭhā daśaguṇaṃ pūrvāt pūrvād ete yathākramam ||
adhyāyānām upākarma śrāvaṇyāṃ śravaṇena vā |
hastenauṣadhibhāve vā pañcamyāṃ śrāvaṇasya tu ||
pauṣamāsasya rohiṇyām aṣṭakāyām athāpi vā |
jalānte chandasāṃ kuryād utsargaṃ vidhivad bahiḥ ||
tryahaṃ preteṣv anadhyāyaḥ śiṣyartviggurubandhuṣu |
upākarmaṇi cotsarge svaśākhāśrotriye tathā ||
saṃdhyāgarjitanirghātabhūkampolkānipātane |
samāpya vedaṃ dyuniśam āraṇyakam adhītya ca ||
pañcadaśyāṃ caturdaśyām aṣṭamyāṃ rāhusūtake |
ṛtusaṃdhiṣu bhuktvā vā śrāddhikaṃ pratigṛhya ca ||
paśumaṇḍūkanakulaśvāhimārjāramūṣakaiḥ |
kṛte 'ntare tv ahorātraṃ śakrapāte tathocchraye ||
śvakroṣṭṛgardabholūkasāmabāṇārtaniḥsvane |
amedhyaśavaśūdrāntyaśmaśānapatitāntike ||
deśe 'śucāv ātmani ca vidyut stanitasaṃplave |
bhuktvārdrapāṇir ambho'ntar ardharātre 'timārute ||
pāṃsupratarṣe digdāhe saṃyānīhārabhītiṣu |
dhāvataḥ pūtigandhe ca śiṣṭe ca gṛham āgate ||
kharoṣṭrayānahastyaśvanauvṛkṣeriṇarohaṇe |
saptatriṃśad anadhyāyān etāṃs tātkālikān viduḥ ||
devartviksnātakācāryarājñāṃ chāyāṃ parastriyāḥ |
nākrāmed raktaviṇmūtraṣṭhīvanodvartanādi ca ||
viprāhikṣatriyātmāno nāvajñeyāḥ kadācana |
ā mṛtyoḥ śriyam ākāṅkṣen na kaṃcin marmaṇi spṛśet ||
dūrād ucchiṣṭaviṇmūtrapādāmbhāṃsi samutsṛjet |
śrutismṛtyuditaṃ samyaṅ nityam ācāram ācaret ||
gobrāhmaṇānalānnāni nocchiṣṭo na padā spṛśet |
na nindātāḍane kuryāt putraṃ śiṣyaṃ ca tāḍayet ||
karmaṇā manasā vācā yatnād dharmaṃ samācaret |
asvargyaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmyam apy ācaren na tu ||
mātṛpitratithibhrātṛjāmisaṃbandhimātulaiḥ |
vṛddhabālāturācāryavaidyasaṃśritabāndhavaiḥ ||
ṛtvikpurohitāpatyabhāryādāsasanābhibhiḥ |
vivādaṃ varjayitvā tu sarvāṃl lokāñ jayed gṛhī ||
pañca piṇḍān anuddhṛtya na snāyāt paravāriṣu |
snāyān nadīdevakhātahṛdaprasravaṇeṣu ca ||
paraśayyāsanodyānagṛhayānāni varjayet |
adattāny agnihīnasya nānnam adyād anāpadi ||
kadaryabaddhacaurāṇāṃ klībaraṅgāvatāriṇām |
vaiṇābhiśastavārdhuṣyagaṇikāgaṇadīkṣiṇām ||
cikitsakāturakruddhapuṃścalīmattavidviṣām |
krūrograpatitavrātyadāmbhikocchiṣṭabhojinām ||
avīrāstrīsvarṇakārastrījitagrāmayājinām |
śastravikrayikarmāratantuvāyaśvavṛttinām ||
nṛśaṃsarājarajakakṛtaghnavadhajīvinām |
cailadhāvasurājīvasahopapativeśmanām ||
piśunānṛtinoś caiva tathā cākrikabandinām |
eṣām annaṃ na bhoktavyaṃ somavikrayiṇas tathā ||
śūdreṣu dāsagopālakulamitrārdhasīriṇaḥ |
bhojyānnā nāpitaś caiva yaś cātmānaṃ nivedayet ||
anarcitaṃ vṛthāmāṃsaṃ keśakīṭasamanvitam |
śuktaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃ śvaspṛṣṭaṃ patitekṣitam ||
udakyāspṛṣṭasaṃghuṣṭaṃ paryāyānnaṃ ca varhayet |
goghrātaṃ śakunocchiṣṭaṃ padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ ||
annaṃ paryuṣitaṃ bhojyaṃ snekāktaṃ cirasaṃsthitam |
asnehā api godhūmayavagorasavikriyāḥ ||
saṃdhinyanirdaśāvatsāgopayaḥ parivarjayet |
auṣṭram aikaśaphaṃ straiṇam āraṇyakam athāvikam ||
devatārthaṃ haviḥ śigru lohitān vraścanāṃs tathā |
anupākṛtamāṃsāni viḍjāni kavakāni ca ||
kravyādapakṣidātyūhaśukapratudaṭiṭṭibhān |
sārasaikaśaphān haṃsān sarvāṃś ca grāmavāsinaḥ ||
koyaṣṭiplavacakrāhvabalākābakaviṣkirān |
vṛthākṛsarasaṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīḥ ||
kalaviṅkaṃ sakākolaṃ kuraraṃ rajjudālakam |
jālapādān khañjarīṭān ajñātāṃś ca mṛgadvijān ||
cāṣāṃś ca raktapādāṃś ca saunaṃ vallūram eva ca |
matsyāṃś ca kāmato jagdhvā sopavāsas tryahaṃ vaset ||
palāṇḍuṃ viḍvarāhaṃ ca chatrākaṃ grāmakukkuṭam |
laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva jagdhvā cāndrāyaṇaṃ caret ||
prāṇātyaye tathā śrāddhe prokṣite dvijakāmyayā |
devān pitṝn samabhyarcya khādan māṃsaṃ na doṣabhāk ||
sarvān kāmān avāpnoti hayamedhaphalaṃ tathā |
gṛhe 'pi nivasan vipro munir māṃsavivarjanāt ||
sauvarṇarājatābjānām ūrdhvapātragrahāśmanām |
śākarajjumūlaphalavāsovidalacarmaṇām ||
pātrāṇāṃ camasānāṃ ca vāriṇāṃ śuddhir iṣyate |
carusruksruvasasnehapātrāṇy uṣṇena vāriṇā ||
sphyaśūrpājinadhānyānāṃ musalolūkhalānasām |
prokṣaṇaṃ saṃhatānāṃ ca bahūnāṃ dhānyavāsasām |
takṣaṇaṃ dāruśṛṅgāsthnāṃ govālaiḥ phalasaṃbhuvām |
mārjanaṃ yajñapātrāṇāṃ pāṇinā yajñakarmaṇi ||
soṣarodakagomūtraiḥ śudhyaty āvikakauśikam |
saśrīphalair aṃśupaṭṭaṃ sāriṣṭaiḥ kutapaṃ tathā ||
sagaurasarṣapaiḥ kṣaumaṃ punaḥ pākān mahīmayam |
kāruhastaḥ śuciḥ paṇyaṃ bhaikṣaṃ yoṣinmukhaṃ tathā ||
goghrāte 'anne tathā keśamakṣikākīṭadūṣite |
salilaṃ bhasma mṛd vāpi prakṣeptavyaṃ viśuddhaye ||
trapusīsakatāmrāṇāṃ kṣārāmlodakavāribhiḥ |
bhasmādbhiḥ kāṃsyalohānāṃ śuddhiḥ plāvo dravsya tu ||
amedhyāktasya mṛttoyaiḥ śuddhir gandhādikarṣaṇāt |
vākśastam ambunirṇiktam ajñātaṃ ca sadā śuci ||
śuci gotṛptikṛt toyaṃ prakṛtisthaṃ mahīgatam |
tathā māṃsaṃ śvacaṇḍālakravyādādinipātitam ||
raśmir agnī rajaś chāyā gaur aśvo vasudhānilaḥ |
vipruṣo makṣikāḥ sparśe vatsaḥ prasnavane śuciḥ ||
ajāśvayor mukhaṃ medhyaṃ na gor na narajā malāḥ |
panthānaś ca viśudhyanti somasūryāṃśumārutaiḥ ||
mukhajā vipruṣo medhyās tathācamanabindavaḥ |
śmaśru cāsyagataṃ dantasaktaṃ tyaktvā tataḥ śuciḥ ||
snātvā pītvā kṣute supte bhuktvā rathyopasarpaṇe |
ācāntaḥ punar ācāmed vāso viparidhāya ca ||
rathyākardamatoyāni spṛṣṭāny antyaśvavāyasaiḥ |
mārutenaiva śudhyanti pakveṣṭakacitāni ca ||
tapas taptvāsṛjad brahmā brāhmaṇān vedaguptaye |
tṛptyarthaṃ pitṛdevānāṃ dharmasaṃrakṣaṇāya ca ||
sarvasya prabhavo viprāḥ śrutādhyayanaśīlinaḥ |
tebhyaḥ kriyāparāḥ śreṣṭhās tebhyo 'py adhyātmavittamāḥ ||
na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā |
yatra vṛttam ime cobhe tad dhi pātraṃ prakīrtitam ||
gobhūtilahiraṇyādi pātre dātavyam arcitam |
nāpātre viduṣā kiṃcid ātmanaḥ śreya icchatā ||
vidyātapobhyāṃ hīnena na tu grāhyaḥ pratigrahaḥ |
gṛhṇan pradātāram adho nayaty ātmānam eva ca ||
dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ |
yācitenāpi dātavyaṃ śraddhāpūtaṃ svaśaktitaḥ ||
hemaśṛṅgī śaphai raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā |
sakāṃsyapātrā dātavyā kṣīriṇī gauḥ sadakṣiṇā ||
dātāsyāḥ svargam āpnoti vatsarān romasaṃmitān |
kapilā cet tārayati bhūyaś cāsaptamaṃ kulam ||
savatsāromatulyāni yugāny ubhatomukhīm |
dātāsyāḥ svargam āpnoti pūrveṇa vidhinā dadat ||
yāvad vatsasya pādau dvau mukhaṃ yonyāṃ ca dṛśyate |
tāvad gauḥ pṛthivī jñeyā yāvad garbhaṃ na muñcati ||
yathākathaṃcid dattvā gāṃ dhenuṃ vā 'dhenum eva vā |
arogām aparikliṣṭāṃ dātā svarge mahīyate ||
śrāntasaṃvāhanaṃ rogiparicaryā surārcanam |
pādaśaucaṃ dvijocchiṣṭam ārjanaṃ gopradānavat ||
bhūdīpāś cānnavastrāmbhastilasarpiḥpratiśrayān |
naiveśikaṃ svarṇadhuryaṃ dattvā svarge mahīyate ||
gṛhadhānyābhayopānacchatramālyānulepanam |
yānaṃ vṛkṣaṃ priyaṃ śayyāṃ dattvātyantaṃ sukhī bhavet ||
sarvadharmamayaṃ brahma pradānebhyo 'dhikaṃ yataḥ |
tad dadat samavāpnoti brahmalokam avicyutam ||
pratigrahasamartho 'pi nādatte yaḥ pratigraham |
ye lokā dānaśīlānāṃ sa tān āpnoti puṣkalān ||
kuśāḥ śākaṃ payo matsyā gandhāḥ puṣpaṃ dadhi kṣitiḥ |
māṃsaṃ śayyāsanaṃ dhānāḥ pratyākhyeyaṃ na vāri ca ||
ayācitāhṛtaṃ grāhyam api duṣkṛtakarmaṇaḥ |
anyatra kulaṭāṣaṇḍhapatitebhyas tathā dvijaḥ ||
devātithyarcanakṛte gurubhṛtyārtham eva vā |
sarvataḥ pratigṛhṇīyād ātmavṛttyartham eva ca ||
amāvāsyāṣṭakā vṛddhiḥ kṛṣṇapakṣo 'yanadvayam |
dravyaṃ brāhmaṇasaṃpattir viṣuvat sūryasaṃkramaḥ ||
vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ candrasūryayoḥ |
śrāddhaṃ prati ruciś caiva śrāddhakālāḥ prakīrtitāḥ ||
agryāḥ sarveṣu vedeṣu śrotriyo brahmavid yuvā |
vedārthavij jyeṣṭhasāmā trimadhus trisuparṇikaḥ ||
svasrīyaṛtvigjāmātṛyājyaśvaśuramātulāḥ |
triṇāciketadauhitraśiṣyasaṃbandhibāndhavāḥ ||
karmaniṣṭhās taponiṣṭhāḥ pañcāgnir brahmacāriṇaḥ |
pitṛmātṛparāś caiva brāhmaṇāḥ śrāddhasaṃpadaḥ ||
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavas tathā |
avakīrṇī kuṇḍagolau kunakhī śyāvadantakaḥ ||
bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūsy abhiśastakaḥ |
mitradhruk piśunaḥ somavikrayī parivindakaḥ ||
mātāpitṛgurutyāgī kuṇḍāśī vṛṣalātmajaḥ |
parapūrvāpatiḥ stenaḥ karmaduṣṭāś ca ninditāḥ ||
nimantrayeta pūrvedyur brāhmaṇān ātmavāñ śuciḥ |
taiś cāpi saṃyatair bhāvyaṃ manovākkāyakarmabhiḥ ||
aparāhṇe samabhyarcya svāgatenāgatāṃs tu tān |
pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet ||
yugmān daive yathāśakti pitrye 'yugmāṃs tathaiva ca |
paristṛte śucau deśe dakṣiṇāpravaṇe tathā ||
dvau daive prāk trayaḥ pitrya udag ekaikam eva vā |
mātāmahānām apy evaṃ tantraṃ vā vaiśvadevikam ||
pāṇiprakṣālanaṃ dattvā viṣṭarārthaṃ kuśān api |
āvāhayed anujñāto viśvedevāsa ity ṛcā ||
yavair anvavakīryātha bhājane sapavitrake |
śaṃ no devyā payaḥ kṣiptvā yavo 'sīti yavāṃs tathā ||
dviguṇāṃs tu kuśān dattvā hy uśantas tvety ṛcā pitṝn |
āvāhya tadanujñāto japed āyantu nas tataḥ ||
apahatā iti tilān vikīrya ca samantataḥ |
yavārthās tu tilaiḥ kāryāḥ kuryād arghyādi pūrvavat ||
dattvārghyaṃ saṃsravāṃs teṣāṃ pātre kṛtvā vidhānataḥ |
pitṛbhyaḥ sthānam asīti nyubjaṃ pātraṃ karoty adhaḥ ||
agnau kariṣyann ādāya pṛcchaty annaṃ ghṛtaplutam |
kuruṣvety abhyanujñāto hutvāgnau pitṛyajñavat ||
hutaśeṣaṃ pradadyāt tu bhājaneṣu samāhitaḥ |
yathālābhopapanneṣu raupyeṣu ca viśeṣataḥ ||
dattvānnaṃ pṛthivīpātram iti pātrābhimantraṇam |
kṛtvedaṃ viṣṇur ity anne dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet ||
savyāhṛtikāṃ gāyatrīṃ madhuvātā iti tryṛcam |
japtvā yathāsukhaṃ vācyaṃ bhuñjīraṃs te 'pi vāgyatāḥ ||
annam iṣṭaṃ ca dadyād akrodhano 'tvaraḥ |
ā tṛptes tu pavitrāṇi japtvā pūrvajapaṃ tathā ||
annam ādāya tṛptāḥ stha śeṣaṃ caivānumānya ca |
tad annaṃ vikired bhūmau dadyāc cāpaḥ sakṛt sakṛt ||
sarvam annam upādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ |
ucchiṣṭhasaṃnidhau piṇḍān dadyād vai pitṛyajñavat ||
mātāmahānām apy evaṃ dadyād ācamanaṃ tataḥ |
svastivācyaṃ tataḥ kuryād akṣayyodakam eva ca ||
dattvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā svadhākāram udāharet |
vācyatām ity anujñātaḥ prakṛtebhyaḥ svadhocyatām ||
brūyur astu svadhety ukte bhūmau siñcet tato jalam |
viśvedāś ca prīyantāṃ vipraiś cokta idaṃ japet ||
dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatir eva ca |
śraddhā ca no māvyagamadbahudeyaṃ ca no'stviti ||
ity uktvoktvā priyā vācaḥ praṇipatya visarjayet |
vāje vāja iti prītaḥ pitṛpūrvaṃ visarjanam ||
yasmiṃs tu saṃsravāḥ pūrvam arghyapātre niveśitāḥ |
pitṛpātraṃ taduttānaṃ kṛtvā viprān visarjayet ||
pradakṣiṇam anuvrajya bhuñjīta pitṛsevitam |
brahmacārī bhavet tāṃ tu rajanīṃ brāhmaṇaiḥ saha ||
evaṃ pradakṣiṇāvṛtko vṛddhau nāndīmukhān pitṝn |
yajeta dadhikarkandhūmiśrān piṇḍān yavaiḥ kriyāḥ ||
ekoddiṣṭaṃ devahīnam ekārghyaikapavitrakam |
āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ hy apasavyavat ||
upatiṣṭhatām akṣayyasthāne vipravisarjane |s
abhiramyatām iti vaded brūyus te 'bhiratāḥ sma ha ||
gandhodakatilair yuktaṃ kuryāt pātracatuṣṭayam |
arghyārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet ||
ye samānā iti dvābhyāṃ śeṣaṃ pūrvavad ācaret |
etat sapiṇḍīkaraṇam ekoddiṣṭaṃ striyā api ||
arvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ yasya saṃvatsarād bhavet |
tasyāpy annaṃ sodakumbhaṃ dadyāt saṃvatsaraṃ dvije ||
mṛte 'hani prakartavyaṃ pratimāsaṃ tu vatsaram |
pratisaṃvatsaraṃ caivam ādyam ekādaśe 'hani ||
piṇḍāṃs tu go'javiprebhyo dadyād agnau jale 'pi vā |
prakṣipet satsu vipreṣu dvijocchiṣṭaṃ na mārjayet ||
haviṣyānnena vai māsaṃ pāyasena tu vatsaram |
mātsyahāriṇakaurabhraśākunacchāgapārṣataiḥ ||
aiṇarauravavārāhaśāśair māṃsair yathākramam |
māsavṛddhyābhitṛpyanti dattair iha pitāmahāḥ ||
khaḍgāmiṣaṃ mahāśalkaṃ madhu munyannam eva vā |
lauhāmiṣaṃ mahāśākaṃ māṃsaṃ vārdhrīṇasasya ca ||
yad dadāti gayāsthaś ca sarvam ānantyam aśnute |
tathā varṣātrayodaśyāṃ maghāsu ca viśeṣataḥ ||
kanyāṃ kanyāvedinaś ca paśūn vai satsutān api |
dyūtaṃ kṛṣiṃ vaṇijyāṃ ca dviśaphaikaśaphāṃs tathā ||
brahmavarcasvinaḥ putrān svarṇarūpye sakupyake |
jñātiśraiṣṭhyaṃ sarvakāmān āpnoti śrāddhadaḥ sadā ||
pratipatprabhṛtiṣv ekāṃ varjayitvā caturdaśīm |
śastreṇa tu hatā ye vai tebhyas tatra pradīyate ||
svargaṃ hy apatyam ojaś ca śauryaṃ kṣetraṃ balaṃ tathā |
putraṃ śraiṣthyaṃ ca saubhāgyaṃ samṛddhiṃ mukhyatāṃ śubhām ||
pravṛttacakratāṃ caiva vāṇijyaprabhṛtīn api |
arogitvaṃ yaśo vītaśokatāṃ paramāṃ gatim ||
dhanaṃ vedān bhiṣaksiddhiṃ kupyaṃ gā apy ajāvik am |
aśvān āyuś ca vidhivad yaḥ śrāddhaṃ saṃprayacchati ||
kṛttikādibharaṇyantaṃ sa kāmān āpnuyād imān |
āstikaḥ śraddadhānaś ca vyapetamadamatsaraḥ ||
vasurudrāditisutāḥ pitaraḥ śrāddhadevatāḥ |
prīṇayanti manuṣyāṇāṃ pitṝn śrāddhena tarpitāḥ ||
āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca |
prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṛṇāṃ pitāmahāḥ ||
vināyakaḥ karmavighnasiddhyarthaṃ viniyojitaḥ |
gaṇānām ādhipatye ca rudreṇa brahmaṇā tathā ||
tenopasṛṣṭo yas tasya lakṣaṇāni nibodhata |
svapne'vagāhate 'tyarthaṃ jalaṃ muṇḍāṃś ca paśyati ||
kāṣāyavāsasaś caiva kravyādāṃś cādhirohati |
antyajair gardabhair uṣṭraiḥ sahaikatrāvatiṣṭhate ||
tenopasṛṣṭo labhate na rājyaṃ rājanandanaḥ |
kumārī ca na bhartāram apatyaṃ garbham aṅganā ||
ācāryatvaṃ śrotriyaś ca na śiṣyo 'dhyayanaṃ tathā |
vaṇig lābhaṃ na cāpnoti kṛṣiṃ cāpi kṛṣīvalaḥ ||
sarvauṣadhaiḥ sarvagandhair viliptaśirasas tathā |
bhadrāsanopaviṣṭasya svastivācyā dvijāḥ śubhāḥ ||
aśvasthānād gajasthānād valmīkāt saṃgamād dhradāt |
mṛttikāṃ rocanāṃ gandhān guggulaṃ cāpsu nikṣipet ||
yā āhṛtā hy ekavarṇaiś caturbhiḥ kalaśair hradāt |
carmaṇy ānaḍuhe rakte sthāpyaṃ bhadrāsanaṃ tataḥ ||
sahasrākṣaṃ śatadhāram ṛṣibhiḥ pāvanaṃ kṛtam |
tena tvām abhiṣiñcāmi pāvamānyaḥ punantu te ||
bhagaṃ te varuṇo rājā bhagaṃ sūryo bṛhaspatiḥ |
bhagam indraś ca vāyuś ca bhagaṃ saptarṣayo daduḥ ||
yat te keśeṣu daurbhāgyaṃ sīmante yac ca mūrdhani |
lalāṭe karṇayor akṣṇor āpas tad ghnantu sarvadā ||
snātasya sārṣapaṃ tailaṃ sruveṇaudumbareṇa tu |
juhuyān mūrdhani kuśān savyena parigṛhya ca ||
mitaś ca saṃmitaś caiva tathā śālakaṭaṅkaṭau |
kūṣmāṇḍo rājaputraś cety ante svāhāsamanvitaiḥ ||
kṛtākṛtāṃs tandulāṃś ca palalaudanam eva ca |
matsyān pakvāṃs tathaivāmān māṃsam etāvad eva tu ||
puṣpaṃ citraṃ sugandhaṃ ca surāṃ ca trividhām api |
mūlakaṃ pūrikāpūpāṃs tathaivoṇḍerakasrajaḥ ||
dadhy annaṃ pāyasaṃ caiva guḍapiṣṭaṃ samodakam |
etān sarvān samāhṛtya bhūmau kṛtvā tataḥ śiraḥ ||
rūpaṃ dehi yaśo dehi bhagaṃ bhagavan dehi me |
putrān dehi dhanaṃ dehi sarvakāmāṃś ca dehi me ||
tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklamālyānulepanaḥ |
brāhmaṇān bhojayed dadyād vastrayugmaṃ guror api ||
evaṃ vināyakaṃ pūjya grahāṃś caiva vidhānataḥ |
karmaṇāṃ phalam āpnoti śriyaṃ cāpnoty anuttamām ||
ādityasya sadā pūjāṃ tilakaṃ svāminas tathā |
mahāgaṇapateś caiva kurvan siddhim avāpnuyāt ||
śrīkāṃaḥ śāntikāmo vā grahayajñaṃ samācaret |
vṛṣṭyāyuḥpuṣṭikāmo vā tathaivābhicaran api ||
sūryaḥ somo mahīputraḥ somaputro bṛhaspatiḥ |
śukraḥ śanaiścaro rāhuḥ ketuś ceti grahāḥ smṛtāḥ ||
tāmrakāt sphaṭikād raktacandanāt svarṇakād ubhau |
rājatād ayasaḥ sīsāt kāṃsyāt kāryā grahāḥ kramāt ||
gandhaś ca balayaś caiva dhūpo deyaś ca guguluḥ |
kartavyā mantravantaś ca caravaḥ pratidaivatam ||
ākṛṣṇena imaṃdevā agnir mūrdhā divaḥ kakut |
udbudhyasveti ca ṛco yathāsaṃkhyaṃ prakīrtitāḥ ||
bṛhaspate ati yad aryas tathaivānnāt parisrutaḥ |
śaṃ no devīs tathā kāṇḍāt ketuṃ kṛṇvann imāṃs tathā ||
arkaḥ palāśaḥ khadira apāmārgo 'tha pippalaḥ |
udumbaraḥ śamī dūrvā kuśāś ca samidhaḥ kramāt ||
ekaikasyātrāṣṭaśatam aṣṭāviṃśatir eva vā ||
hotavyā madhusarpirbhyāṃ daghnā kṣīreṇa vā yutāḥ ||
guḍaudanaṃ pāyasaṃ ca haviṣyaṃ kṣīraṣāṣṭikam |
dadhyodanaṃ haviś cūrṇaṃ māṃsaṃ citrānnameva ca ||
dadyād grahakramād evaṃ dvijebhyo bhojanaṃ budhaḥ |
śaktito vā yathālābhaṃ satkṛtya vidhipūrvakam ||
dhenuḥ śaṅkhas tathānaḍvān hema vāso hayaḥ kramāt |
kṛṣṇā gaur āyasaṃ chāga etā dakṣiṇāḥ smṛtāḥ ||
yasya yasya yadā duḥsthaḥ sa taṃ yatnena pūjayet |
brahmaṇaiṣāṃ varo dattaḥ pūjitāḥ pūjayiṣyatha ||
grahādhīnā narendrāṇām ucchrāyāḥ patanāni ca |
bhāvābhāvau ca jagatas tasmāt pūjyatamā grahāḥ ||
mahotsāhaḥ sthūlalakṣaḥ kṛtajño vṛddhasevakaḥ |
viṇītaḥ sattvasaṃpannaḥ kulīnaḥ satyavāk śuciḥ ||
adīrghasūtraḥ smṛtimān akṣudro 'paruṣas tathā |
dhārmiko 'vyasanaś caiva prājñaḥ śūro rahasyavit ||
svarandhragoptā 'nvīkṣikyāṃ daṇḍanītyāṃ tathaiva ca |
vinītas tv atha vārtāyāṃ trayyāṃ caiva narādhipaḥ ||
sa mantriṇaḥ prakurvīta prājñān maulān sthirāñ śucīn |
taiḥ sārdhaṃ cintayed rājyaṃ vipreṇātha tataḥ svayaṃ ||
purohitaṃ prakurvīta daivajñam uditoditaṃ |
daṇḍanītyāṃ ca kuśalam atharvāṅgirase tathā ||
śrautasmārtakriyāhetor vṛṇuyād eva cartvijaḥ |
yajñāṃś caiva prakurvīta vidhivad bhūridakṣiṇān ||
bhogāṃś ca dadyād viprebhyo vasūni vividhāni ca |
akṣayo 'yaṃ nidhī rājñāṃ yad vipreṣūpapāditam ||
askannam avyathaṃ caiva prāyaścittair adūṣitam |
agneḥ sakāśād viprāgnau hutaṃ śreṣṭham ihocyate ||
alabdham īhed dharmeṇa labdhaṃ yatnena pālayet |
pālitaṃ vardhayen nītyā vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet ||
dattvā bhūmiṃ nibandhaṃ vā kṛtvā lekhyaṃ tu kārayet |
āgāmibhadranṛpatiparijñānāya pārthivaḥ ||
paṭe vā tāmrapaṭṭe vā svamudroparicihnitam |
abhilekhyātmano vaṃśyān ātmānaṃ ca mahīpatiḥ ||
pratigrahaparīmāṇaṃ dānacchedopavarṇanam |
svahastakālasaṃpannaṃ śāsanaṃ kārayet sthiram ||
ramyaṃ paśavyam ājīvyaṃ jāṅgalaṃ deśam āvaset |
tatra durgāṇi kurvīta janakośātmaguptaye ||
tatra tatra ca niṣṇātānadhyakṣānkuśalāñśucīn |
prakuryādāyakarmāntavyayakarmasu codyatān ||
nātaḥ parataro dharmo nṛpāṇāṃ yad raṇārjitam |
viprebhyo dīyate dravyaṃ prajābhyaś cābhayaṃ sadā ||
ya āhaveṣu vadhyante bhūmyartham aparāṅmukhāḥ |
akūṭair āyudhair yānti te svargaṃ yogino yathā ||
padāni kratutulyāni bhagneṣv avinivartinām |
rājā sukṛtam ādatte hatānāṃ vipalāyinām ||
tavāhaṃvādinaṃ klībaṃ nirhetiṃ parasaṃgatam |
na hanyād vinivṛttaṃ ca yuddhaprekṣaṇakādikam ||
kṛtarakṣaḥ samutthāya paśyed āyavyayau svayam |
vyavahārāṃs tato dṛṣṭvā snātvā bhuñjīta kāmataḥ ||
hiraṇyaṃ vyāpṛtānītaṃ bhāṇḍāgāreṣu nikṣipet |
paśyec cārāṃs tato dūtān preṣayen mantrisaṃgataḥ ||
tataḥ svairavihārī syān mantribhir vā samāgataḥ |
balānāṃ darśanaṃ kṛtvā senānyā saha cintayet ||
saṃdhyām upāsya śṛṇuyāc cārāṇāṃ gūḍhabhāṣitam |
gītanṛtyaiś ca bhuñjīta paṭhet svādhyāyam eva ca ||
saṃviśet tūryaghoṣeṇa pratibudhyet tathaiva ca |
śāstrāṇi cintayed buddhyā sarvakartavyatās tathā ||
preṣayec ca tataś cārān sveṣv anyeṣu ca sādarān |
ṛtvikpurohitācāryair āśīrbhir abhinanditaḥ ||
dṛṣṭvā jyotirvido vaidyān dadyād gāṃ kāñcanaṃ mahīm |
naiveśikāni ca tataḥ śrotriyebhyo gṛhāṇi ca ||
brāhmaṇeṣu kṣamī snigdheṣv ajihmaḥ krodhano 'riṣu |
syād rājā bhṛtyavargeṣu prajāsu ca yathā pitā ||
puṇyāt ṣaḍbhāgam ādatte nyāyena paripālayan |
sarvadānādhikaṃ yasmāt prajānāṃ paripālanam ||
cāṭataskaradurvṛttamahāsāhasikādibhiḥ |
pīḍyamānāḥ prajā rakṣet kāyasthaiś ca viśeṣataḥ ||
arakṣyamāṇāḥ kurvanti yat kiṃcit kilbiṣaṃ prajāḥ |
tasmāt tu nṛpater ardhaṃ yasmād gṛhṇāty asau karān ||
ye rāṣṭrādhikṛtās teṣāṃ cārair jñātvā viceṣṭitam |
sādhūn saṃmānayed rājā viparītāṃś ca ghātayet ||
utkocajīvino dravyahīnān kṛtvā vivāsayet |
saddānamānasatkārāñ śrotriyān vāsayet sadā ||
anyāyena nṛpo rāṣṭrāt svakośaṃ yo 'bhivardhayet |
so 'cirād vigataśrīko nāśam eti sabāndhavaḥ ||
prajāpīḍanasaṃtāpāt samudbhūto hutāśanaḥ |
rājñāḥ kulaṃ śriyaṃ prāṇāṃś cā 'dagdhvā na nivartate ||
ya eva nṛpater dharmaḥ svarāṣṭraparipālane |
tam eva kṛtsnam āpnoti pararāṣṭraṃ vaśaṃ nayan ||
yasmin deśe ya ācāro vyavahāraḥ kulasthitiḥ ||
tathaiva paripālyo 'sau yadā vaśam upāgataḥ ||
mantramūlaṃ yato rājyaṃ tasmān mantraṃ surakṣitam ||
kuryād yathāsya na viduḥ karmaṇām ā phalodayāt ||
arir mitram udāsīno 'nantaras tatparaḥ paraḥ ||
kramaśo maṇḍalaṃ cintyaṃ sāmādibhir upakramaiḥ ||
upāyāḥ sāma dānaṃ ca bhedo daṇḍas tathaiva ca |
samyak prayuktāḥ siddhyeyur daṇḍas tv agatikā gatiḥ ||
saṃdhiṃ ca vigrahaṃ yānam āsanaṃ saṃśrayaṃ tathā |
dvaidhībhāvaṃ guṇān etān yathāvat parikalpayet ||
yadā sasyaguṇopetaṃ pararāṣṭraṃ tadā vrajet |
paraś ca hīna ātmā ca hṛṣṭavāhanapūruṣaḥ ||
daive puruṣakāre ca karmasiddhir vyavasthitā |
tatra daivam abhivyaktaṃ pauruṣaṃ paurvadehikam ||
kecid daivāt svabhāvād vā kālāt puruṣakārataḥ |
saṃyoge kecid icchanti phalaṃ kuśalabuddhayaḥ ||
yathā hy ekena cakreṇa rathasya na gatir bhavet |
evaṃ puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati ||
hiraṇyabhūmilābhebhyo mitralabdhir varā yataḥ |
ato yateta tatprāptyai rakṣet satyaṃ samāhitaḥ ||
svāmyamātyā jano durgaṃ kośo daṇḍas tathaiva ca |
mitrāṇy etāḥ prakṛtayo rājyaṃ saptāṅgam ucyate ||
tad avāpya nṛpo daṇḍaṃ durvṛtteṣu nipātayet |
dharmo hi daṇḍarūpeṇa brahmaṇā nirmitaḥ purā ||
sa netuṃ nyāyato 'śakyo lubdhenākṛtabuddhinā |
satyasaṃdhena śucinā susahāyena dhīmatā ||
yathāśāstraṃ prayuktaḥ san sadevāsuramānavam |
jagad ānandayet sarvam anyathā tat prakopayet ||
adharmadaṇḍanaṃ svargakīrtilokavināśanam |
samyaktu daṇḍanaṃ rājñaḥ svargakīrtijayāvaham ||
api bhrātā suto 'rghyo vā śvaśuro mātulo 'pi vā |
nādaṇḍyo nāma rājño 'sti dharmād vicalitaḥ svakāt ||
yo daṇḍyān daṇḍayed rājā samyag vadhyāṃś ca ghātayet |
iṣṭaṃ syāt kratubhis tena samāptavaradakṣiṇaiḥ ||
iti saṃcintya nṛpatiḥ kratutulyaphalaṃ pṛthak |
vyavahārān svayaṃ paśyet sabhyaiḥ parivṛto 'nvaham ||
kulāni jātiḥ śreṇīś ca gaṇāñ jānapadān api |
svadharmāc calitān rājā vinīya sthāpayet pathi ||
jālasūryamarīcisthaṃ trasareṇū rajaḥ smṛtam |
te 'ṣṭau likṣā tu tās tisro rājasarṣapa ucyate ||
gauras tu te trayaḥ ṣaṭ te yavo madhyas tu te trayaḥ |
kṛṣṇalaḥ pañca te māṣāsas te suvarṇas tu ṣodaśa ||
sāśītipaṇasāhasro daṇḍa uttamasāhasaḥ |
tadardhaṃ madhyamaḥ proktas tadardham adhamaḥ smṛtaḥ ||
dhigdaṇḍas tv atha vāgdaṇḍo dhanadaṇḍo vadhas tathā |
yojyā vyastāḥ samastā vā hy aparādhavaśād ime ||
jñātvā 'parādhaṃ deśaṃ ca kālaṃ balam athāpi vā |
vayaḥ karma ca vittaṃ ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet ||
Original text: Mitākṣarā, a commentary on the Yājñavalkya-dharmaśāstra · Edition: Narayan Ram Acharya Yājñavalkyasmṛti of Yogīśvara Yājñavalkya with the commentary Mitākṣarā of Vijñāneśvara, notes, varient readings, etc Bombay Nirnaya Sagar Press Umesh Chandra Pandeya Yājñavalkyasmr̦tiḥ. Śrīmadyogīśvaramaharṣiyājñavalkyapraṇītā. Vijñāneśvarapraṇīta ʼMitākṣarāʼ vyākhyayā. ʼPrakāśāʼ Hindīvyākhyayā ca vibhūṣitā Vārāṇasī Caukhambā Saṃskṛta Sīrīja Āphisa Kāśī Saṃskṛta granthamālā 17 · Editing, formatting, and color coding Patrick Olivelle · GRETIL (Göttingen) · CC BY-SA 4.0