Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mitakshara · Chapter 1

1.1

yogīśvaraṃ yājñavalkyaṃ saṃpūjya munayo 'bruvan |
varṇāśrametarāṇāṃ no brūhi dharmān aśeṣataḥ ||

1.2

mithilāsthaḥ sa yogīndraḥ kṣaṇaṃ dhyātvābravīn munīn |
yasmin deśe mṛgaḥ kṛṣṇas tasmin dharmān nibodhata ||

1.3

purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ |
vedāḥ sthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa ||

1.4

manvatriviṣṇuhārītayājñavalkyośano 'ṅgirāḥ |
yamāpastambasaṃvartāḥ kātyāyanabṛhaspatī ||

1.5

parāśaravyāsaśaṅkhalikhitā dakṣagautamau |
śātātapo vasiṣṭhaś ca dharmaśāstraprayojakāḥ ||

1.6

deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam |
pātre pradīyate yat tat sakalaṃ dharmalakṣaṇam ||

1.7

śrutiḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ |
samyaksaṃkalpajaḥ kāmo dharmamūlam idaṃ smṛtam ||

1.8

ijyācāradamāhiṃsādānasvādhyāyakarmaṇām |
ayaṃ tu paramo dharmo yad yogenātmadarśanam ||

1.9

catvāro vedadharmajñāḥ parṣat traividyam eva vā |
sā brute yaṃ sa dharmaḥ syād eko vādhyātmavittamaḥ ||

1.10

brahmakṣatriyaviṭśūdrā varṇās tv ādyās trayo dvijāḥ |
niṣekādyāḥ śmaśānāntās teṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ ||

1.11

garbhādhānam ṛtau puṃsaḥ savanaṃ spandanāt purā |
ṣaṣṭhe 'ṣṭame vā sīmanto māsy ete jātakarma ca ||

1.12

ahany ekādaśe nāma caturthe māsi niṣkramaḥ |
ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi cūḍā kāryā yathākulam ||

1.14

garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde brāhmaṇasyopanāyanam |
rājñām ekādaśe saike viśām eke yathākulam ||

1.15

upanīya guruḥ śiṣyaṃ mahāvyāhṛtipūrvakam |
vedam adhyāpayed enaṃ śaucācārāṃś ca śikṣayet ||

1.16

divāsaṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaṅmukhaḥ |
kuryān mūtrapurīṣe ca rātrau ced dakṣiṇāmukhaḥ ||

1.17

gṛhītaśiśnaś cotthāya mṛdbhir abhyuddhṛtair jalaiḥ |
gandhalepakṣayakaraṃ śaucaṃ kuryād atandritaḥ ||

1.18

antarjānu śucau deśa upaviṣṭa udaṅmukhaḥ |
prāg vā brāhmeṇa tīrthena dvijo nityam upaspṛśet ||

1.19

kaniṣṭhādeśinyaṅguṣṭhamūlāny agraṃ karasya ca |
prajāpatipitṛbrahmadevatīrthāny anukramāt ||

1.20

triḥ prāsyāpo dvir unmṛjya khāny adbhiḥ samupaspṛśet |
adbhis tu prakṛtisthābhir hīnābhiḥ phenabudbudaiḥ ||

1.21

hṛtkaṇṭhatālugābhis tu yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ |
śūdhyeran strī ca śūdraś ca sakṛt spṛṣṭābhir antataḥ ||

1.22

snānam abdaivatair mantrair mārjanaṃ prāṇasaṃyamaḥ |
sūryasya cāpy upasthānaṃ gāyatryāḥ pratyahaṃ japaḥ ||

1.23

gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japed vyāhṛtipūrvikām |
pratipraṇavasaṃyuktāṃ trir ayaṃ prāṇasaṃyamaḥ ||

1.24

prāṇān āyamya saṃprokṣya tṛcenābdaivatena tu |
japann āsīta sāvitrīṃ pratyag ā tārakodayāt ||

1.27

āhūtaś cāpy adhīyīta labdhaṃ cāsmai nivedayet |
hitaṃ tasya acaren nityaṃ manovākkāyakarmabhiḥ ||

1.28

kṛtajñādrohimedhāviśucikalyānasūyakāḥ |
adhyāpyā dharmataḥ sadhuśaktāptajñānavittadāḥ ||

1.30

ādimadhyāvasāneṣu bhavacchabdopalakṣitā |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhaikṣacaryā yathākramam ||

1.31

kṛtāgnikāryo bhuñjīta vāgyato gurvanujñayā |
apośanakriyāpūrvaṃ satkṛtyānnam akutsayan ||

1.32

brahmacarye sthito naikam annam adyād anāpadi |
brāhmaṇaḥ kāmam aśnīyāc chrāddhe vratam apīḍayan ||

1.33

madhumāṃsāñjanocchiṣṭaśuktastrīprāṇihiṃsanam |
bhāskarālokanāślīlaparivādādi varjayet ||

1.34

sa gurur yaḥ kriyāḥ kṛtvā vedam asmai prayacchati |
upanīya dadad vedam ācāryaḥ sa udāhṛtaḥ ||

1.35

ekadeśam upādhyāya ṛtvig yajñakṛd ucyate |
ete mānyā yathāpūrvam ebhyo mātā garīyasī ||

1.36

prativedaṃ brahmacaryaṃ dvādaśābdāni pañca vā |
grahaṇāntikam iti eke keśāntaś caiva ṣoḍaśe ||

1.37

ā ṣoḍaśād ā dvaviṃśāc caturviṃśāc ca vatsarāt |
brahmakṣatraviśāṃ kāla aupanāyanikaḥ paraḥ ||

1.38

ata ūrdhvaṃ patanty ete sarvadharmabahiṣkṛtāḥ |
sāvitrīpatitā vrātyā vrātyastomād ṛte kratoḥ ||

1.39

mātur yad agre jāyante dvitīyaṃ mauñjibandhanāt |
brāhmaṇakṣatriyaviśas tasmād ete dvijāḥ smṛtāḥ ||

1.40

yajñānāṃ tapasāṃ caiva śubhānāṃ caiva karmaṇām |
veda eva dvijātīnāṃ niḥśreyasakaraḥ paraḥ ||

1.41

madhunā payasā caiva sa devaṃs tarpayed dvijaḥ |
pitṝn madhughṛtābhyāṃ ca ṛco 'dhīte hi yo 'nvaham ||

1.42

yajūṃṣi śaktito 'dhīte yo 'nvahaṃ sa ghṛtāmṛtaiḥ |
prīṇāti devān ājyena madhunā ca pitṝṃs tathā ||

1.43

sa tu somaghṛtair devāṃs tarpayed yo 'nvahaṃ paṭhet |
sāmāni tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā ||

1.44

medasā tarpayed devān atharvāṅgirasaḥ paṭhan |
pitṝṃś ca madhusarpirbhyām anvahaṃ śaktito dvijaḥ ||

1.45

vākovākyaṃ purāṇaṃ ca nārāśaṃsīś ca gāthikāḥ |
itihāsāṃs tathā vidyāḥ śaktyādhīte hi yo 'nvaham ||

1.46

māṃsakṣīraudanamadhutarpaṇaṃ sa divaukasām |
karoti tṛptiṃ kuryāc ca pitṝṇāṃ madhusarpiṣā ||

1.48

trir vittapūrṇapṛthivīdānasya phalam aśnute |
tapasaś ca parasyeha nityasvādhyāyavān dvijaḥ ||

1.49

naiṣṭhiko brahmacārī tu vased ācāryasaṃnidhau |
tadabhāve 'sya tanaye patnyāṃ vaiśvānare 'pi vā ||

1.50

anena vidhinā dehaṃ sādhayan vijitendriyaḥ |
brahmalokam avāpnoti na ceha jāyate punaḥ ||

1.51

gurave tu varaṃ dattvā snāyīta tadanujñayā |
vedaṃ vratāni vā pāraṃ nītvā hy ubhayam eva vā ||

1.52

aviplutabrahmacaryo lakṣaṇyāṃ striyam udvahet |
ananyapūrvikāṃ kāntām asapiṇḍāṃ yavīyasīm ||

1.55

etair eva guṇair yuktaḥ savarṇaḥ śrotriyo varaḥ |
yatnāt parīkṣitaḥ puṃstve yuvā dhīmān janapriyaḥ ||

1.56

yad ucyate dvijātīnāṃ śūdrād dāropasaṃgrahaḥ |
naitan mama mataṃ yasmāt tatrāyaṃ jāyate svayam ||

1.57

tisro varṇānupūrvyeṇa dve tathaikā yathākramam |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ bhāryā svā śūdrajanmanaḥ ||

1.58

brāhmo vivāha āhūya dīyate śaktyalaṃkṛtā |
tajjaḥ punāty ubhayataḥ puruṣān ekaviṃśatim ||

1.59

yajñasthaṛtvije daiva ādāyārṣas tu godvayam |
caturdaśa prathamajaḥ punāty uttarajaś ca ṣaṭ ||

1.60

ity uktvā caratāṃ dharmaṃ saha yā dīyate 'rthine |
sa kāyaḥ pāvayet tajjaḥ ṣaṭ ṣaḍ vaṃsyān sahātmanā ||

1.61

āsuro draviṇādānād gāndharvaḥ samayān mithaḥ |
rākṣaso yuddhaharaṇāt paisācaḥ kanyakāchalāt ||

1.62

pāṇir grāhyaḥ savarṇāsu gṛhṇīyāt kṣatriyā śaram |
vaiśyā pratodam ādadyād vedane tv agrajanmanaḥ ||

1.63

pitā pitamaho bhrātā sakulyo jananī tathā |
kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ ||

1.64

aprayacchan samāpnoti bhrūṇahatyām ṛtāv ṛtau |
gamyaṃ tv abhāve dātṝṇāṃ kanyā kuryāt svayaṃvaram ||

1.66

anākhyāya dadad doṣaṃ daṇḍya uttamasāhasam |
aduṣṭāṃ tu tyajan daṇḍyo dūṣayaṃs tu mṛṣā śatam ||

1.67

akṣatā ca kṣatā caiva punarbhūḥ saṃskṛtā punaḥ |
svairiṇī yā patiṃ hitvā savarṇaṃ kāmataḥ śrayet ||

1.68

āputrāṃ gurvanujñāto devaraḥ putrakāmyayā |
sapiṇḍo vā sagotro vā ghṛtābhyakta ṛtāv iyāt ||

1.69

ā garbhasaṃbhavād gacchet patitas tv anyathā bhavet |
anena vidhinā jātaḥ kṣetrajo 'sya bhavet sutaḥ ||

1.70

hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinīm |
paribhūtām adhaḥśayyāṃ vāsayed vyabhicāriṇīm ||

1.71

somaḥ śaucaṃ dadav āsāṃ gandharvaś ca śubhāṃ giram |
pāvakaḥ sarvamedhyatvaṃ medhyā vai yoṣito hy ataḥ ||

1.72

vyabhicārād ṛtau śuddhir garbhe tyāgo vidhīyate |
garbhabhartṛvadhādau ca tathā mahati pātake ||

1.73

surāpī vyādhitā dhūrtā vandhyārthaghny apriyaṃvadā |
strīprasūś cādhivettavyā puruṣadveṣiṇī tathā ||

1.74

adhivinnā tu bhartavyā mahad eno 'nyathā bhavet |
yatrānukūlyaṃ daṃpatyos trivargas tatra vardhate ||

1.75

mṛte jīvati vā patyau yā nānyam upagacchati |
seha kīrtim avāpnoti modate comayā saha ||

1.76

ājñāsaṃpādinīṃ dakṣāṃ vīrasūṃ priyavādinīm |
tyajan dāpyas tṛtīyāṃśam adravyo bharaṇaṃ striyāḥ ||

1.77

strībhir bhartṛvacaḥ kāryam eṣa dharmaḥ paraḥ striyāḥ ||
ā śuddheḥ saṃpradīkṣyo hi mahāpātakadūṣitaḥ ||

1.78

lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ putrapautraprapautrakaiḥ |
yasmāt tasmāt striyaḥ sevyāḥ kartavyāś ca surakṣitāḥ ||

1.79

ṣoḍaśartuniśāḥ strīṇāṃ tasmin yugmāsu saṃviśet |
brahmacāry eva parvāṇy ādyāḥ catasras tu varjayet ||

1.80

evaṃ gacchan striyaṃ kṣāmāṃ maghāṃ mūlaṃ ca varjayet |
sustha indau sakṛt putraṃ lakṣaṇyaṃ janayet pumān ||

1.81

yathākāmī bhaved vāpi strīṇāṃ varam anusmaran |
svadāranirataś caiva striyo rakṣyā yataḥ smṛtāḥ ||

1.82

bhartṛbhrātṛpitṛjñātiśvaśrūśvaśuradevaraiḥ |
bandhubhiś ca striyaḥ pūjyāḥ bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ ||

1.83

saṃyatopaskarā dakṣā hṛṣṭā vyayaparāṅmukhī |
kuryāc chvaśurayoḥ pādavandanaṃ bhartṛtatparā ||

1.84

krīḍāṃ śarīrasaṃskāraṃ samājotsavadarśanam |
hāsyaṃ paragṛhe yānaṃ tyajet proṣitabhartṛkā ||

1.85

rakṣet kanyāṃ pita vinnāṃ patiḥ putrāś ca vārdhake |
abhāve jñātayas teṣāṃ na svātantryaṃ kvacit striyāḥ ||

1.86

pitṛmātṛsutabhrātṛśvaśrūśvaśuramātulaiḥ |
hīnā na syād vinā bhartrā garhaṇīyānyathā bhavet ||

1.87

patipriyahite yuktā svācārā vijitendriyā |
seha kīrtim avāpnoti pretya cānuttamāṃ gatim ||

1.88

satyām anyāṃ savarṇāyāṃ dharmakāryaṃ na kārayet |
savarṇāsu vidhau dharmye jyeṣṭhayā na vinetarā ||

1.89

dāhayitvāgnihotreṇa striyaṃ vṛttavatīṃ patiḥ |
āhared vidhivad dārān agnīṃś caivāvilambayan ||

1.90

savarṇebhyaḥ savarṇāsu jāyante hi sajātayaḥ |
anindyeṣu vivāheṣu putrāḥ saṃtānavardhanāḥ ||

1.91

viprān mūrghāvasikto hi kṣatriyāyāṃ viśaḥ striyāṃ |
ambaṣṭhaḥ śūdryāṃ niṣādo jātaḥ pāraśvo 'pi vā ||

1.92

vaiśyāśūdryos tu rājanyān māhiṣyograu sutau smṛtau |
vaiśyāt tu karaṇaḥ śūdryāṃ vinnāsv eṣa vidhiḥ smṛtaḥ ||

1.93

brāhmaṇyāṃ kṣatriyāt sūto vaiśyād vaidehakas tathā |
śūdrāj jātas tu caṇḍālaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ ||

1.94

kṣatriyā māgadhaṃ vaiśyāc chūdrāt kṣattāram eva ca |
śūdrād āyogavaṃ vaiśyā janayāmāsa vai sutam ||

1.95

māhiṣyeṇa karaṇyāṃ tu rathakāraḥ prajāyate |
asatsantas tu vijñeyāḥ pratilomānulomajāḥ ||

1.96

jātyutkarṣo yuge jñeyaḥ saptame pañcame 'pi vā |
vyatyaye karmaṇāṃ sāmyaṃ pūrvavac cādharottaram ||

1.97

karma smārtaṃ vivāhāgnau kurvīta pratyahaṃ gṛhī |
dāyakālāhṛte vāpi śrautaṃ vaitānikāgniṣu ||

1.98

śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhir dvijaḥ |
prātaḥsaṃdhyām upāsīta dantadhāvanapūrvakam ||

1.99

hutvāgnīn sūryadaivatyān japen mantrān samāhitaḥ |
vedārthān adhigacchec ca śāstrāṇi vividhāni ca ||

1.100

upeyād īśvaraṃ caiva yogakṣemārthasiddhaye ||
snātvā devān pitṝṃś caiva tarpayed arcayet tathā ||

1.101

vedātharvapurāṇi setihāsāni śaktitaḥ |
japayajñaprasiddharthaṃ vidyāṃ cādhyātmikīṃ japet ||

1.102

balikarmasvadhāhomasvādhyāyātithisatkriyāḥ |
bhūtapitramarabrahmamanuṣyāṇāṃ mahāmakhāḥ ||

1.104

annaṃ pitṛmanuṣyebho deyam apy anvahaṃ jalam |
svādhyāyaṃ satataṃ kuryān na paced annam ātmane ||

1.105

bālasvavāsinīvṛddhagarbhiṇyāturakanyakāḥ |
saṃbhojyātithibhṛtyāṃś ca dampatyoḥ śeṣabhojanam ||

1.106

āpośanenopariṣṭād adhastād aśnatā tathā |
anagnam mṛtaṃ caiva kāryam annaṃ dvijanmanā ||

1.107

atithitvena varṇānāṃ deyaṃ śaktyānupūrvaśaḥ |
apraṇodyo 'tithiḥ sāyam api vāgbhūtṛṇodakaiḥ ||

1.108

satkṛtya bhikṣave bhikṣā dātavyā suvratāya ca |
bhojayec cāgatān kāle sakhisaṃbandhibāndhavān ||

1.109

mahokṣaṃ vā mahājaṃ śrotriyāyopakalpayet |
satkriyānvāsanaṃ svādu bhojanaṃ sūnṛtaṃ vacaḥ ||

1.110

pratisaṃvatsaraṃ tv arghyāḥ snātakācāryapārthivāḥ |
priyo vivāhyaś ca tathā yajñaṃ praty ṛtvijaḥ punaḥ ||

1.111

adhvanīno 'tithir jṇeyaḥ śrotriyo vedapāragaḥ |
mānyāv etau gṛhasthasya brahmalokam abhīpsataḥ ||

1.112

parapākarucir na syād anindyāmantraṇād ṛte |
vākpāṇipādacāpalyaṃ varjayec cātibhojanam ||

1.113

atithiṃ śrotriyaṃ tṛptam ā sīmāntam anuvrajet |
ahaḥśeṣaṃ samāsīta śiṣṭair iṣṭaiś ca bandhubhiḥ ||

1.114

upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ hutvāgnīṃs tān upāsya ca |
bhṛtyaiḥ parivṛto bhuktvā nātitṛpyātha saṃviśet ||

1.115

brāhme muhūrte cotthāya cintayed ātmano hitam |
dharmārthakāmān sve kāle yathāśakti na hāpayet ||

1.116

vidyākarmavayobandhuvittair mānyā yathākramam |
etaiḥ prabhūtaiḥ śūdro 'pi vārdhake mānam arhati ||

1.117

vṛddhabhārinṛpasnātastrīrogivaracakriṇām |
panthā deyo nṛpas teṣāṃ mānyaḥ snātaś ca bhūpateḥ ||

1.118

ijyādhyayanadānāni vaiśyasya kṣatriyasya ca |
pratigraho 'dhiko vipre yājanādhyāpane tathā ||

1.119

pradhānaṃ kṣatriye karma prajānāṃ paripālanam |
kusīdakṛṣivāṇijyapāśupālyaṃ viśaḥ smṛtam ||

1.120

śūdrasya dvijaśuśrūṣā tayājīvan vaṇig bhavet |
śilpair vā vividhair jīved dvijātihitam ācaran ||

1.121

bhāryāratiḥ śucir bhṛtyabhartā śrāddhakriyārataḥ |
namaskāreṇa mantreṇa pañcayājñān na hāpayet ||

1.122

ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ |
dānaṃ damo dayā kṣāntiḥ sarveṣāṃ dharmasādhanam ||

1.123

vayobuddhyarthavāgveṣaśrutābhijanakarmaṇām |
ācaret sadṛśīṃ vṛttim ajihmām aśaṭhāṃ tathā ||

1.124

traivārṣikādhikānno yaḥ sa hi somaṃ pibed dvijaḥ |
prāksaumikīḥ kriyāḥ kuryād yasyānnaṃ vārṣikaṃ bhavet ||

1.125

pratisaṃvatsaraṃ somaḥ paśuḥ pratyayanaṃ tathā |
kartavyāgrayaṇeṣṭiś ca cāturmāsyāni caiva hi ||

1.126

eṣām asaṃbhave kuryād iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ dvijaḥ |
hīnakalpaṃ na kurvīta sati dravye phalapradam ||

1.127

caṇḍālo jāyate yajñakaraṇāc chūdrabhikṣitāt |
yajñārthaṃ labdham adadad bhāsaḥ kāko 'pi vā bhavet ||

1.129

na svādhyāyavirodhyartham īheta na yatas tataḥ |
na viruddhaprasaṅgena saṃtoṣī ca bhavet sadā ||

1.130

rajāntevāsiyājyebhyaḥ sīdann icched dhanaṃ kṣudhā |
dambhihaitukapākhaṇḍibakavṛttīṃś ca varjayet ||

1.131

śuklāmbaradharo nīcakeśaśmaśrunakhaḥ śuciḥ |
na bhāryādarśane aśnīyān naikavāsā na saṃsthitaḥ ||

1.132

na saṃśayaṃ prapadyeta nākasmād apriyaṃ vadet |
nāhitaṃ nānṛtaṃ caiva na stenaḥ syān na vārdhiṣī ||

1.133

dākṣāyaṇī brahmasūtrī veṇumān sakamaṇḍaluḥ |
kuryāt pradakṣiṇaṃ devamṛdgovipravanaspatīn ||

1.134

na tu mehen nadīchāyāvartmagoṣṭhāmbubhasmasu |
na pratyagnyarkagosomasaṃdhyāmbustrīdvijanmanaḥ ||

1.135

nekṣetārkaṃ na nagnāṃ strīṃ na ca saṃsṛṣṭamaithunām |
na ca mūtraṃ purīṣaṃ vā nāśucī rāhutārakāḥ ||

1.136

ayaṃ me vajra ityevaṃ sarvaṃ mantram udīrayet |
varṣaty aprāvṛto gacchet svapet pratyakśirā na ca ||

1.137

ṣṭhīvanāsṛkśakṛnmūtraretāṃsy apsu na nikṣipet |
pādau pratāpayen nāgnau na cainam abhilaṅghayet ||

1.138

jalaṃ piben nāñjalinā na śayānaṃ prabodhayet |
nākṣaiḥ krīḍen na dharmaghnair vyādhitair vā na saṃviśet ||

1.139

viruddhaṃ varjayet karma pretadhūmaṃ nadītaram |
keśabhasmatuṣāṅgārakapāleṣu ca saṃsthitim ||

1.140

nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ nādvareṇa viśet kvacit |
na rājñaḥ pratigṛhṇīyāl lubdhasyocchāstravartinaḥ ||

1.141

pratigrahe sūnicakridhvajiveśyānarādhipāḥ |
duṣṭhā daśaguṇaṃ pūrvāt pūrvād ete yathākramam ||

1.142

adhyāyānām upākarma śrāvaṇyāṃ śravaṇena vā |
hastenauṣadhibhāve vā pañcamyāṃ śrāvaṇasya tu ||

1.143

pauṣamāsasya rohiṇyām aṣṭakāyām athāpi vā |
jalānte chandasāṃ kuryād utsargaṃ vidhivad bahiḥ ||

1.144

tryahaṃ preteṣv anadhyāyaḥ śiṣyartviggurubandhuṣu |
upākarmaṇi cotsarge svaśākhāśrotriye tathā ||

1.145

saṃdhyāgarjitanirghātabhūkampolkānipātane |
samāpya vedaṃ dyuniśam āraṇyakam adhītya ca ||

1.146

pañcadaśyāṃ caturdaśyām aṣṭamyāṃ rāhusūtake |
ṛtusaṃdhiṣu bhuktvā vā śrāddhikaṃ pratigṛhya ca ||

1.147

paśumaṇḍūkanakulaśvāhimārjāramūṣakaiḥ |
kṛte 'ntare tv ahorātraṃ śakrapāte tathocchraye ||

1.148

śvakroṣṭṛgardabholūkasāmabāṇārtaniḥsvane |
amedhyaśavaśūdrāntyaśmaśānapatitāntike ||

1.149

deśe 'śucāv ātmani ca vidyut stanitasaṃplave |
bhuktvārdrapāṇir ambho'ntar ardharātre 'timārute ||

1.150

pāṃsupratarṣe digdāhe saṃyānīhārabhītiṣu |
dhāvataḥ pūtigandhe ca śiṣṭe ca gṛham āgate ||

1.151

kharoṣṭrayānahastyaśvanauvṛkṣeriṇarohaṇe |
saptatriṃśad anadhyāyān etāṃs tātkālikān viduḥ ||

1.152

devartviksnātakācāryarājñāṃ chāyāṃ parastriyāḥ |
nākrāmed raktaviṇmūtraṣṭhīvanodvartanādi ca ||

1.153

viprāhikṣatriyātmāno nāvajñeyāḥ kadācana |
ā mṛtyoḥ śriyam ākāṅkṣen na kaṃcin marmaṇi spṛśet ||

1.154

dūrād ucchiṣṭaviṇmūtrapādāmbhāṃsi samutsṛjet |
śrutismṛtyuditaṃ samyaṅ nityam ācāram ācaret ||

1.155

gobrāhmaṇānalānnāni nocchiṣṭo na padā spṛśet |
na nindātāḍane kuryāt putraṃ śiṣyaṃ ca tāḍayet ||

1.156

karmaṇā manasā vācā yatnād dharmaṃ samācaret |
asvargyaṃ lokavidviṣṭaṃ dharmyam apy ācaren na tu ||

1.157

mātṛpitratithibhrātṛjāmisaṃbandhimātulaiḥ |
vṛddhabālāturācāryavaidyasaṃśritabāndhavaiḥ ||

1.158

ṛtvikpurohitāpatyabhāryādāsasanābhibhiḥ |
vivādaṃ varjayitvā tu sarvāṃl lokāñ jayed gṛhī ||

1.159

pañca piṇḍān anuddhṛtya na snāyāt paravāriṣu |
snāyān nadīdevakhātahṛdaprasravaṇeṣu ca ||

1.160

paraśayyāsanodyānagṛhayānāni varjayet |
adattāny agnihīnasya nānnam adyād anāpadi ||

1.161

kadaryabaddhacaurāṇāṃ klībaraṅgāvatāriṇām |
vaiṇābhiśastavārdhuṣyagaṇikāgaṇadīkṣiṇām ||

1.162

cikitsakāturakruddhapuṃścalīmattavidviṣām |
krūrograpatitavrātyadāmbhikocchiṣṭabhojinām ||

1.163

avīrāstrīsvarṇakārastrījitagrāmayājinām |
śastravikrayikarmāratantuvāyaśvavṛttinām ||

1.164

nṛśaṃsarājarajakakṛtaghnavadhajīvinām |
cailadhāvasurājīvasahopapativeśmanām ||

1.165

piśunānṛtinoś caiva tathā cākrikabandinām |
eṣām annaṃ na bhoktavyaṃ somavikrayiṇas tathā ||

1.166

śūdreṣu dāsagopālakulamitrārdhasīriṇaḥ |
bhojyānnā nāpitaś caiva yaś cātmānaṃ nivedayet ||

1.167

anarcitaṃ vṛthāmāṃsaṃ keśakīṭasamanvitam |
śuktaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃ śvaspṛṣṭaṃ patitekṣitam ||

1.168

udakyāspṛṣṭasaṃghuṣṭaṃ paryāyānnaṃ ca varhayet |
goghrātaṃ śakunocchiṣṭaṃ padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ ||

1.169

annaṃ paryuṣitaṃ bhojyaṃ snekāktaṃ cirasaṃsthitam |
asnehā api godhūmayavagorasavikriyāḥ ||

1.170

saṃdhinyanirdaśāvatsāgopayaḥ parivarjayet |
auṣṭram aikaśaphaṃ straiṇam āraṇyakam athāvikam ||

1.171

devatārthaṃ haviḥ śigru lohitān vraścanāṃs tathā |
anupākṛtamāṃsāni viḍjāni kavakāni ca ||

1.172

kravyādapakṣidātyūhaśukapratudaṭiṭṭibhān |
sārasaikaśaphān haṃsān sarvāṃś ca grāmavāsinaḥ ||

1.173

koyaṣṭiplavacakrāhvabalākābakaviṣkirān |
vṛthākṛsarasaṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīḥ ||

1.174

kalaviṅkaṃ sakākolaṃ kuraraṃ rajjudālakam |
jālapādān khañjarīṭān ajñātāṃś ca mṛgadvijān ||

1.175

cāṣāṃś ca raktapādāṃś ca saunaṃ vallūram eva ca |
matsyāṃś ca kāmato jagdhvā sopavāsas tryahaṃ vaset ||

1.176

palāṇḍuṃ viḍvarāhaṃ ca chatrākaṃ grāmakukkuṭam |
laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva jagdhvā cāndrāyaṇaṃ caret ||

1.179

prāṇātyaye tathā śrāddhe prokṣite dvijakāmyayā |
devān pitṝn samabhyarcya khādan māṃsaṃ na doṣabhāk ||

1.181

sarvān kāmān avāpnoti hayamedhaphalaṃ tathā |
gṛhe 'pi nivasan vipro munir māṃsavivarjanāt ||

1.182

sauvarṇarājatābjānām ūrdhvapātragrahāśmanām |
śākarajjumūlaphalavāsovidalacarmaṇām ||

1.183

pātrāṇāṃ camasānāṃ ca vāriṇāṃ śuddhir iṣyate |
carusruksruvasasnehapātrāṇy uṣṇena vāriṇā ||

1.184

sphyaśūrpājinadhānyānāṃ musalolūkhalānasām |
prokṣaṇaṃ saṃhatānāṃ ca bahūnāṃ dhānyavāsasām |

1.185

takṣaṇaṃ dāruśṛṅgāsthnāṃ govālaiḥ phalasaṃbhuvām |
mārjanaṃ yajñapātrāṇāṃ pāṇinā yajñakarmaṇi ||

1.186

soṣarodakagomūtraiḥ śudhyaty āvikakauśikam |
saśrīphalair aṃśupaṭṭaṃ sāriṣṭaiḥ kutapaṃ tathā ||

1.187

sagaurasarṣapaiḥ kṣaumaṃ punaḥ pākān mahīmayam |
kāruhastaḥ śuciḥ paṇyaṃ bhaikṣaṃ yoṣinmukhaṃ tathā ||

1.189

goghrāte 'anne tathā keśamakṣikākīṭadūṣite |
salilaṃ bhasma mṛd vāpi prakṣeptavyaṃ viśuddhaye ||

1.190

trapusīsakatāmrāṇāṃ kṣārāmlodakavāribhiḥ |
bhasmādbhiḥ kāṃsyalohānāṃ śuddhiḥ plāvo dravsya tu ||

1.191

amedhyāktasya mṛttoyaiḥ śuddhir gandhādikarṣaṇāt |
vākśastam ambunirṇiktam ajñātaṃ ca sadā śuci ||

1.192

śuci gotṛptikṛt toyaṃ prakṛtisthaṃ mahīgatam |
tathā māṃsaṃ śvacaṇḍālakravyādādinipātitam ||

1.193

raśmir agnī rajaś chāyā gaur aśvo vasudhānilaḥ |
vipruṣo makṣikāḥ sparśe vatsaḥ prasnavane śuciḥ ||

1.194

ajāśvayor mukhaṃ medhyaṃ na gor na narajā malāḥ |
panthānaś ca viśudhyanti somasūryāṃśumārutaiḥ ||

1.195

mukhajā vipruṣo medhyās tathācamanabindavaḥ |
śmaśru cāsyagataṃ dantasaktaṃ tyaktvā tataḥ śuciḥ ||

1.196

snātvā pītvā kṣute supte bhuktvā rathyopasarpaṇe |
ācāntaḥ punar ācāmed vāso viparidhāya ca ||

1.197

rathyākardamatoyāni spṛṣṭāny antyaśvavāyasaiḥ |
mārutenaiva śudhyanti pakveṣṭakacitāni ca ||

1.198

tapas taptvāsṛjad brahmā brāhmaṇān vedaguptaye |
tṛptyarthaṃ pitṛdevānāṃ dharmasaṃrakṣaṇāya ca ||

1.199

sarvasya prabhavo viprāḥ śrutādhyayanaśīlinaḥ |
tebhyaḥ kriyāparāḥ śreṣṭhās tebhyo 'py adhyātmavittamāḥ ||

1.200

na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā |
yatra vṛttam ime cobhe tad dhi pātraṃ prakīrtitam ||

1.201

gobhūtilahiraṇyādi pātre dātavyam arcitam |
nāpātre viduṣā kiṃcid ātmanaḥ śreya icchatā ||

1.202

vidyātapobhyāṃ hīnena na tu grāhyaḥ pratigrahaḥ |
gṛhṇan pradātāram adho nayaty ātmānam eva ca ||

1.203

dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ |
yācitenāpi dātavyaṃ śraddhāpūtaṃ svaśaktitaḥ ||

1.204

hemaśṛṅgī śaphai raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā |
sakāṃsyapātrā dātavyā kṣīriṇī gauḥ sadakṣiṇā ||

1.205

dātāsyāḥ svargam āpnoti vatsarān romasaṃmitān |
kapilā cet tārayati bhūyaś cāsaptamaṃ kulam ||

1.206

savatsāromatulyāni yugāny ubhatomukhīm |
dātāsyāḥ svargam āpnoti pūrveṇa vidhinā dadat ||

1.207

yāvad vatsasya pādau dvau mukhaṃ yonyāṃ ca dṛśyate |
tāvad gauḥ pṛthivī jñeyā yāvad garbhaṃ na muñcati ||

1.208

yathākathaṃcid dattvā gāṃ dhenuṃ vā 'dhenum eva vā |
arogām aparikliṣṭāṃ dātā svarge mahīyate ||

1.209

śrāntasaṃvāhanaṃ rogiparicaryā surārcanam |
pādaśaucaṃ dvijocchiṣṭam ārjanaṃ gopradānavat ||

1.210

bhūdīpāś cānnavastrāmbhastilasarpiḥpratiśrayān |
naiveśikaṃ svarṇadhuryaṃ dattvā svarge mahīyate ||

1.211

gṛhadhānyābhayopānacchatramālyānulepanam |
yānaṃ vṛkṣaṃ priyaṃ śayyāṃ dattvātyantaṃ sukhī bhavet ||

1.212

sarvadharmamayaṃ brahma pradānebhyo 'dhikaṃ yataḥ |
tad dadat samavāpnoti brahmalokam avicyutam ||

1.213

pratigrahasamartho 'pi nādatte yaḥ pratigraham |
ye lokā dānaśīlānāṃ sa tān āpnoti puṣkalān ||

1.214

kuśāḥ śākaṃ payo matsyā gandhāḥ puṣpaṃ dadhi kṣitiḥ |
māṃsaṃ śayyāsanaṃ dhānāḥ pratyākhyeyaṃ na vāri ca ||

1.215

ayācitāhṛtaṃ grāhyam api duṣkṛtakarmaṇaḥ |
anyatra kulaṭāṣaṇḍhapatitebhyas tathā dvijaḥ ||

1.216

devātithyarcanakṛte gurubhṛtyārtham eva vā |
sarvataḥ pratigṛhṇīyād ātmavṛttyartham eva ca ||

1.217

amāvāsyāṣṭakā vṛddhiḥ kṛṣṇapakṣo 'yanadvayam |
dravyaṃ brāhmaṇasaṃpattir viṣuvat sūryasaṃkramaḥ ||

1.218

vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ candrasūryayoḥ |
śrāddhaṃ prati ruciś caiva śrāddhakālāḥ prakīrtitāḥ ||

1.219

agryāḥ sarveṣu vedeṣu śrotriyo brahmavid yuvā |
vedārthavij jyeṣṭhasāmā trimadhus trisuparṇikaḥ ||

1.220

svasrīyaṛtvigjāmātṛyājyaśvaśuramātulāḥ |
triṇāciketadauhitraśiṣyasaṃbandhibāndhavāḥ ||

1.221

karmaniṣṭhās taponiṣṭhāḥ pañcāgnir brahmacāriṇaḥ |
pitṛmātṛparāś caiva brāhmaṇāḥ śrāddhasaṃpadaḥ ||

1.222

rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavas tathā |
avakīrṇī kuṇḍagolau kunakhī śyāvadantakaḥ ||

1.223

bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūsy abhiśastakaḥ |
mitradhruk piśunaḥ somavikrayī parivindakaḥ ||

1.224

mātāpitṛgurutyāgī kuṇḍāśī vṛṣalātmajaḥ |
parapūrvāpatiḥ stenaḥ karmaduṣṭāś ca ninditāḥ ||

1.225

nimantrayeta pūrvedyur brāhmaṇān ātmavāñ śuciḥ |
taiś cāpi saṃyatair bhāvyaṃ manovākkāyakarmabhiḥ ||

1.226

aparāhṇe samabhyarcya svāgatenāgatāṃs tu tān |
pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet ||

1.227

yugmān daive yathāśakti pitrye 'yugmāṃs tathaiva ca |
paristṛte śucau deśe dakṣiṇāpravaṇe tathā ||

1.228

dvau daive prāk trayaḥ pitrya udag ekaikam eva vā |
mātāmahānām apy evaṃ tantraṃ vā vaiśvadevikam ||

1.229

pāṇiprakṣālanaṃ dattvā viṣṭarārthaṃ kuśān api |
āvāhayed anujñāto viśvedevāsa ity ṛcā ||

1.230

yavair anvavakīryātha bhājane sapavitrake |
śaṃ no devyā payaḥ kṣiptvā yavo 'sīti yavāṃs tathā ||

1.233

dviguṇāṃs tu kuśān dattvā hy uśantas tvety ṛcā pitṝn |
āvāhya tadanujñāto japed āyantu nas tataḥ ||

1.234

apahatā iti tilān vikīrya ca samantataḥ |
yavārthās tu tilaiḥ kāryāḥ kuryād arghyādi pūrvavat ||

1.235

dattvārghyaṃ saṃsravāṃs teṣāṃ pātre kṛtvā vidhānataḥ |
pitṛbhyaḥ sthānam asīti nyubjaṃ pātraṃ karoty adhaḥ ||

1.236

agnau kariṣyann ādāya pṛcchaty annaṃ ghṛtaplutam |
kuruṣvety abhyanujñāto hutvāgnau pitṛyajñavat ||

1.237

hutaśeṣaṃ pradadyāt tu bhājaneṣu samāhitaḥ |
yathālābhopapanneṣu raupyeṣu ca viśeṣataḥ ||

1.238

dattvānnaṃ pṛthivīpātram iti pātrābhimantraṇam |
kṛtvedaṃ viṣṇur ity anne dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet ||

1.239

savyāhṛtikāṃ gāyatrīṃ madhuvātā iti tryṛcam |
japtvā yathāsukhaṃ vācyaṃ bhuñjīraṃs te 'pi vāgyatāḥ ||

1.240

annam iṣṭaṃ ca dadyād akrodhano 'tvaraḥ |
ā tṛptes tu pavitrāṇi japtvā pūrvajapaṃ tathā ||

1.241

annam ādāya tṛptāḥ stha śeṣaṃ caivānumānya ca |
tad annaṃ vikired bhūmau dadyāc cāpaḥ sakṛt sakṛt ||

1.242

sarvam annam upādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ |
ucchiṣṭhasaṃnidhau piṇḍān dadyād vai pitṛyajñavat ||

1.243

mātāmahānām apy evaṃ dadyād ācamanaṃ tataḥ |
svastivācyaṃ tataḥ kuryād akṣayyodakam eva ca ||

1.244

dattvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā svadhākāram udāharet |
vācyatām ity anujñātaḥ prakṛtebhyaḥ svadhocyatām ||

1.245

brūyur astu svadhety ukte bhūmau siñcet tato jalam |
viśvedāś ca prīyantāṃ vipraiś cokta idaṃ japet ||

1.246

dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ saṃtatir eva ca |
śraddhā ca no māvyagamadbahudeyaṃ ca no'stviti ||

1.247

ity uktvoktvā priyā vācaḥ praṇipatya visarjayet |
vāje vāja iti prītaḥ pitṛpūrvaṃ visarjanam ||

1.248

yasmiṃs tu saṃsravāḥ pūrvam arghyapātre niveśitāḥ |
pitṛpātraṃ taduttānaṃ kṛtvā viprān visarjayet ||

1.249

pradakṣiṇam anuvrajya bhuñjīta pitṛsevitam |
brahmacārī bhavet tāṃ tu rajanīṃ brāhmaṇaiḥ saha ||

1.250

evaṃ pradakṣiṇāvṛtko vṛddhau nāndīmukhān pitṝn |
yajeta dadhikarkandhūmiśrān piṇḍān yavaiḥ kriyāḥ ||

1.251

ekoddiṣṭaṃ devahīnam ekārghyaikapavitrakam |
āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ hy apasavyavat ||

1.252

upatiṣṭhatām akṣayyasthāne vipravisarjane |s
abhiramyatām iti vaded brūyus te 'bhiratāḥ sma ha ||

1.253

gandhodakatilair yuktaṃ kuryāt pātracatuṣṭayam |
arghyārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet ||

1.254

ye samānā iti dvābhyāṃ śeṣaṃ pūrvavad ācaret |
etat sapiṇḍīkaraṇam ekoddiṣṭaṃ striyā api ||

1.255

arvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ yasya saṃvatsarād bhavet |
tasyāpy annaṃ sodakumbhaṃ dadyāt saṃvatsaraṃ dvije ||

1.256

mṛte 'hani prakartavyaṃ pratimāsaṃ tu vatsaram |
pratisaṃvatsaraṃ caivam ādyam ekādaśe 'hani ||

1.257

piṇḍāṃs tu go'javiprebhyo dadyād agnau jale 'pi vā |
prakṣipet satsu vipreṣu dvijocchiṣṭaṃ na mārjayet ||

1.258

haviṣyānnena vai māsaṃ pāyasena tu vatsaram |
mātsyahāriṇakaurabhraśākunacchāgapārṣataiḥ ||

1.259

aiṇarauravavārāhaśāśair māṃsair yathākramam |
māsavṛddhyābhitṛpyanti dattair iha pitāmahāḥ ||

1.260

khaḍgāmiṣaṃ mahāśalkaṃ madhu munyannam eva vā |
lauhāmiṣaṃ mahāśākaṃ māṃsaṃ vārdhrīṇasasya ca ||

1.261

yad dadāti gayāsthaś ca sarvam ānantyam aśnute |
tathā varṣātrayodaśyāṃ maghāsu ca viśeṣataḥ ||

1.262

kanyāṃ kanyāvedinaś ca paśūn vai satsutān api |
dyūtaṃ kṛṣiṃ vaṇijyāṃ ca dviśaphaikaśaphāṃs tathā ||

1.263

brahmavarcasvinaḥ putrān svarṇarūpye sakupyake |
jñātiśraiṣṭhyaṃ sarvakāmān āpnoti śrāddhadaḥ sadā ||

1.264

pratipatprabhṛtiṣv ekāṃ varjayitvā caturdaśīm |
śastreṇa tu hatā ye vai tebhyas tatra pradīyate ||

1.265

svargaṃ hy apatyam ojaś ca śauryaṃ kṣetraṃ balaṃ tathā |
putraṃ śraiṣthyaṃ ca saubhāgyaṃ samṛddhiṃ mukhyatāṃ śubhām ||

1.266

pravṛttacakratāṃ caiva vāṇijyaprabhṛtīn api |
arogitvaṃ yaśo vītaśokatāṃ paramāṃ gatim ||

1.267

dhanaṃ vedān bhiṣaksiddhiṃ kupyaṃ gā apy ajāvik am |
aśvān āyuś ca vidhivad yaḥ śrāddhaṃ saṃprayacchati ||

1.268

kṛttikādibharaṇyantaṃ sa kāmān āpnuyād imān |
āstikaḥ śraddadhānaś ca vyapetamadamatsaraḥ ||

1.269

vasurudrāditisutāḥ pitaraḥ śrāddhadevatāḥ |
prīṇayanti manuṣyāṇāṃ pitṝn śrāddhena tarpitāḥ ||

1.270

āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca |
prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṛṇāṃ pitāmahāḥ ||

1.271

vināyakaḥ karmavighnasiddhyarthaṃ viniyojitaḥ |
gaṇānām ādhipatye ca rudreṇa brahmaṇā tathā ||

1.272

tenopasṛṣṭo yas tasya lakṣaṇāni nibodhata |
svapne'vagāhate 'tyarthaṃ jalaṃ muṇḍāṃś ca paśyati ||

1.273

kāṣāyavāsasaś caiva kravyādāṃś cādhirohati |
antyajair gardabhair uṣṭraiḥ sahaikatrāvatiṣṭhate ||

1.275

tenopasṛṣṭo labhate na rājyaṃ rājanandanaḥ |
kumārī ca na bhartāram apatyaṃ garbham aṅganā ||

1.276

ācāryatvaṃ śrotriyaś ca na śiṣyo 'dhyayanaṃ tathā |
vaṇig lābhaṃ na cāpnoti kṛṣiṃ cāpi kṛṣīvalaḥ ||

1.278

sarvauṣadhaiḥ sarvagandhair viliptaśirasas tathā |
bhadrāsanopaviṣṭasya svastivācyā dvijāḥ śubhāḥ ||

1.279

aśvasthānād gajasthānād valmīkāt saṃgamād dhradāt |
mṛttikāṃ rocanāṃ gandhān guggulaṃ cāpsu nikṣipet ||

1.280

yā āhṛtā hy ekavarṇaiś caturbhiḥ kalaśair hradāt |
carmaṇy ānaḍuhe rakte sthāpyaṃ bhadrāsanaṃ tataḥ ||

1.281

sahasrākṣaṃ śatadhāram ṛṣibhiḥ pāvanaṃ kṛtam |
tena tvām abhiṣiñcāmi pāvamānyaḥ punantu te ||

1.282

bhagaṃ te varuṇo rājā bhagaṃ sūryo bṛhaspatiḥ |
bhagam indraś ca vāyuś ca bhagaṃ saptarṣayo daduḥ ||

1.283

yat te keśeṣu daurbhāgyaṃ sīmante yac ca mūrdhani |
lalāṭe karṇayor akṣṇor āpas tad ghnantu sarvadā ||

1.284

snātasya sārṣapaṃ tailaṃ sruveṇaudumbareṇa tu |
juhuyān mūrdhani kuśān savyena parigṛhya ca ||

1.285

mitaś ca saṃmitaś caiva tathā śālakaṭaṅkaṭau |
kūṣmāṇḍo rājaputraś cety ante svāhāsamanvitaiḥ ||

1.287

kṛtākṛtāṃs tandulāṃś ca palalaudanam eva ca |
matsyān pakvāṃs tathaivāmān māṃsam etāvad eva tu ||

1.288

puṣpaṃ citraṃ sugandhaṃ ca surāṃ ca trividhām api |
mūlakaṃ pūrikāpūpāṃs tathaivoṇḍerakasrajaḥ ||

1.289

dadhy annaṃ pāyasaṃ caiva guḍapiṣṭaṃ samodakam |
etān sarvān samāhṛtya bhūmau kṛtvā tataḥ śiraḥ ||

1.291

rūpaṃ dehi yaśo dehi bhagaṃ bhagavan dehi me |
putrān dehi dhanaṃ dehi sarvakāmāṃś ca dehi me ||

1.292

tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklamālyānulepanaḥ |
brāhmaṇān bhojayed dadyād vastrayugmaṃ guror api ||

1.293

evaṃ vināyakaṃ pūjya grahāṃś caiva vidhānataḥ |
karmaṇāṃ phalam āpnoti śriyaṃ cāpnoty anuttamām ||

1.294

ādityasya sadā pūjāṃ tilakaṃ svāminas tathā |
mahāgaṇapateś caiva kurvan siddhim avāpnuyāt ||

1.295

śrīkāṃaḥ śāntikāmo vā grahayajñaṃ samācaret |
vṛṣṭyāyuḥpuṣṭikāmo vā tathaivābhicaran api ||

1.296

sūryaḥ somo mahīputraḥ somaputro bṛhaspatiḥ |
śukraḥ śanaiścaro rāhuḥ ketuś ceti grahāḥ smṛtāḥ ||

1.297

tāmrakāt sphaṭikād raktacandanāt svarṇakād ubhau |
rājatād ayasaḥ sīsāt kāṃsyāt kāryā grahāḥ kramāt ||

1.299

gandhaś ca balayaś caiva dhūpo deyaś ca guguluḥ |
kartavyā mantravantaś ca caravaḥ pratidaivatam ||

1.300

ākṛṣṇena imaṃdevā agnir mūrdhā divaḥ kakut |
udbudhyasveti ca ṛco yathāsaṃkhyaṃ prakīrtitāḥ ||

1.301

bṛhaspate ati yad aryas tathaivānnāt parisrutaḥ |
śaṃ no devīs tathā kāṇḍāt ketuṃ kṛṇvann imāṃs tathā ||

1.302

arkaḥ palāśaḥ khadira apāmārgo 'tha pippalaḥ |
udumbaraḥ śamī dūrvā kuśāś ca samidhaḥ kramāt ||

1.303

ekaikasyātrāṣṭaśatam aṣṭāviṃśatir eva vā ||
hotavyā madhusarpirbhyāṃ daghnā kṣīreṇa vā yutāḥ ||

1.304

guḍaudanaṃ pāyasaṃ ca haviṣyaṃ kṣīraṣāṣṭikam |
dadhyodanaṃ haviś cūrṇaṃ māṃsaṃ citrānnameva ca ||

1.305

dadyād grahakramād evaṃ dvijebhyo bhojanaṃ budhaḥ |
śaktito vā yathālābhaṃ satkṛtya vidhipūrvakam ||

1.306

dhenuḥ śaṅkhas tathānaḍvān hema vāso hayaḥ kramāt |
kṛṣṇā gaur āyasaṃ chāga etā dakṣiṇāḥ smṛtāḥ ||

1.307

yasya yasya yadā duḥsthaḥ sa taṃ yatnena pūjayet |
brahmaṇaiṣāṃ varo dattaḥ pūjitāḥ pūjayiṣyatha ||

1.308

grahādhīnā narendrāṇām ucchrāyāḥ patanāni ca |
bhāvābhāvau ca jagatas tasmāt pūjyatamā grahāḥ ||

1.309

mahotsāhaḥ sthūlalakṣaḥ kṛtajño vṛddhasevakaḥ |
viṇītaḥ sattvasaṃpannaḥ kulīnaḥ satyavāk śuciḥ ||

1.310

adīrghasūtraḥ smṛtimān akṣudro 'paruṣas tathā |
dhārmiko 'vyasanaś caiva prājñaḥ śūro rahasyavit ||

1.311

svarandhragoptā 'nvīkṣikyāṃ daṇḍanītyāṃ tathaiva ca |
vinītas tv atha vārtāyāṃ trayyāṃ caiva narādhipaḥ ||

1.312

sa mantriṇaḥ prakurvīta prājñān maulān sthirāñ śucīn |
taiḥ sārdhaṃ cintayed rājyaṃ vipreṇātha tataḥ svayaṃ ||

1.313

purohitaṃ prakurvīta daivajñam uditoditaṃ |
daṇḍanītyāṃ ca kuśalam atharvāṅgirase tathā ||

1.314

śrautasmārtakriyāhetor vṛṇuyād eva cartvijaḥ |
yajñāṃś caiva prakurvīta vidhivad bhūridakṣiṇān ||

1.315

bhogāṃś ca dadyād viprebhyo vasūni vividhāni ca |
akṣayo 'yaṃ nidhī rājñāṃ yad vipreṣūpapāditam ||

1.316

askannam avyathaṃ caiva prāyaścittair adūṣitam |
agneḥ sakāśād viprāgnau hutaṃ śreṣṭham ihocyate ||

1.317

alabdham īhed dharmeṇa labdhaṃ yatnena pālayet |
pālitaṃ vardhayen nītyā vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet ||

1.318

dattvā bhūmiṃ nibandhaṃ vā kṛtvā lekhyaṃ tu kārayet |
āgāmibhadranṛpatiparijñānāya pārthivaḥ ||

1.319

paṭe vā tāmrapaṭṭe vā svamudroparicihnitam |
abhilekhyātmano vaṃśyān ātmānaṃ ca mahīpatiḥ ||

1.320

pratigrahaparīmāṇaṃ dānacchedopavarṇanam |
svahastakālasaṃpannaṃ śāsanaṃ kārayet sthiram ||

1.321

ramyaṃ paśavyam ājīvyaṃ jāṅgalaṃ deśam āvaset |
tatra durgāṇi kurvīta janakośātmaguptaye ||

1.322

tatra tatra ca niṣṇātānadhyakṣānkuśalāñśucīn |
prakuryādāyakarmāntavyayakarmasu codyatān ||

1.323

nātaḥ parataro dharmo nṛpāṇāṃ yad raṇārjitam |
viprebhyo dīyate dravyaṃ prajābhyaś cābhayaṃ sadā ||

1.324

ya āhaveṣu vadhyante bhūmyartham aparāṅmukhāḥ |
akūṭair āyudhair yānti te svargaṃ yogino yathā ||

1.325

padāni kratutulyāni bhagneṣv avinivartinām |
rājā sukṛtam ādatte hatānāṃ vipalāyinām ||

1.326

tavāhaṃvādinaṃ klībaṃ nirhetiṃ parasaṃgatam |
na hanyād vinivṛttaṃ ca yuddhaprekṣaṇakādikam ||

1.327

kṛtarakṣaḥ samutthāya paśyed āyavyayau svayam |
vyavahārāṃs tato dṛṣṭvā snātvā bhuñjīta kāmataḥ ||

1.328

hiraṇyaṃ vyāpṛtānītaṃ bhāṇḍāgāreṣu nikṣipet |
paśyec cārāṃs tato dūtān preṣayen mantrisaṃgataḥ ||

1.329

tataḥ svairavihārī syān mantribhir vā samāgataḥ |
balānāṃ darśanaṃ kṛtvā senānyā saha cintayet ||

1.330

saṃdhyām upāsya śṛṇuyāc cārāṇāṃ gūḍhabhāṣitam |
gītanṛtyaiś ca bhuñjīta paṭhet svādhyāyam eva ca ||

1.331

saṃviśet tūryaghoṣeṇa pratibudhyet tathaiva ca |
śāstrāṇi cintayed buddhyā sarvakartavyatās tathā ||

1.332

preṣayec ca tataś cārān sveṣv anyeṣu ca sādarān |
ṛtvikpurohitācāryair āśīrbhir abhinanditaḥ ||

1.333

dṛṣṭvā jyotirvido vaidyān dadyād gāṃ kāñcanaṃ mahīm |
naiveśikāni ca tataḥ śrotriyebhyo gṛhāṇi ca ||

1.334

brāhmaṇeṣu kṣamī snigdheṣv ajihmaḥ krodhano 'riṣu |
syād rājā bhṛtyavargeṣu prajāsu ca yathā pitā ||

1.335

puṇyāt ṣaḍbhāgam ādatte nyāyena paripālayan |
sarvadānādhikaṃ yasmāt prajānāṃ paripālanam ||

1.336

cāṭataskaradurvṛttamahāsāhasikādibhiḥ |
pīḍyamānāḥ prajā rakṣet kāyasthaiś ca viśeṣataḥ ||

1.337

arakṣyamāṇāḥ kurvanti yat kiṃcit kilbiṣaṃ prajāḥ |
tasmāt tu nṛpater ardhaṃ yasmād gṛhṇāty asau karān ||

1.338

ye rāṣṭrādhikṛtās teṣāṃ cārair jñātvā viceṣṭitam |
sādhūn saṃmānayed rājā viparītāṃś ca ghātayet ||

1.339

utkocajīvino dravyahīnān kṛtvā vivāsayet |
saddānamānasatkārāñ śrotriyān vāsayet sadā ||

1.340

anyāyena nṛpo rāṣṭrāt svakośaṃ yo 'bhivardhayet |
so 'cirād vigataśrīko nāśam eti sabāndhavaḥ ||

1.341

prajāpīḍanasaṃtāpāt samudbhūto hutāśanaḥ |
rājñāḥ kulaṃ śriyaṃ prāṇāṃś cā 'dagdhvā na nivartate ||

1.342

ya eva nṛpater dharmaḥ svarāṣṭraparipālane |
tam eva kṛtsnam āpnoti pararāṣṭraṃ vaśaṃ nayan ||

1.343

yasmin deśe ya ācāro vyavahāraḥ kulasthitiḥ ||
tathaiva paripālyo 'sau yadā vaśam upāgataḥ ||

1.344

mantramūlaṃ yato rājyaṃ tasmān mantraṃ surakṣitam ||
kuryād yathāsya na viduḥ karmaṇām ā phalodayāt ||

1.345

arir mitram udāsīno 'nantaras tatparaḥ paraḥ ||
kramaśo maṇḍalaṃ cintyaṃ sāmādibhir upakramaiḥ ||

1.346

upāyāḥ sāma dānaṃ ca bhedo daṇḍas tathaiva ca |
samyak prayuktāḥ siddhyeyur daṇḍas tv agatikā gatiḥ ||

1.347

saṃdhiṃ ca vigrahaṃ yānam āsanaṃ saṃśrayaṃ tathā |
dvaidhībhāvaṃ guṇān etān yathāvat parikalpayet ||

1.348

yadā sasyaguṇopetaṃ pararāṣṭraṃ tadā vrajet |
paraś ca hīna ātmā ca hṛṣṭavāhanapūruṣaḥ ||

1.349

daive puruṣakāre ca karmasiddhir vyavasthitā |
tatra daivam abhivyaktaṃ pauruṣaṃ paurvadehikam ||

1.350

kecid daivāt svabhāvād vā kālāt puruṣakārataḥ |
saṃyoge kecid icchanti phalaṃ kuśalabuddhayaḥ ||

1.351

yathā hy ekena cakreṇa rathasya na gatir bhavet |
evaṃ puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati ||

1.352

hiraṇyabhūmilābhebhyo mitralabdhir varā yataḥ |
ato yateta tatprāptyai rakṣet satyaṃ samāhitaḥ ||

1.353

svāmyamātyā jano durgaṃ kośo daṇḍas tathaiva ca |
mitrāṇy etāḥ prakṛtayo rājyaṃ saptāṅgam ucyate ||

1.354

tad avāpya nṛpo daṇḍaṃ durvṛtteṣu nipātayet |
dharmo hi daṇḍarūpeṇa brahmaṇā nirmitaḥ purā ||

1.355

sa netuṃ nyāyato 'śakyo lubdhenākṛtabuddhinā |
satyasaṃdhena śucinā susahāyena dhīmatā ||

1.356

yathāśāstraṃ prayuktaḥ san sadevāsuramānavam |
jagad ānandayet sarvam anyathā tat prakopayet ||

1.357

adharmadaṇḍanaṃ svargakīrtilokavināśanam |
samyaktu daṇḍanaṃ rājñaḥ svargakīrtijayāvaham ||

1.358

api bhrātā suto 'rghyo vā śvaśuro mātulo 'pi vā |
nādaṇḍyo nāma rājño 'sti dharmād vicalitaḥ svakāt ||

1.359

yo daṇḍyān daṇḍayed rājā samyag vadhyāṃś ca ghātayet |
iṣṭaṃ syāt kratubhis tena samāptavaradakṣiṇaiḥ ||

1.360

iti saṃcintya nṛpatiḥ kratutulyaphalaṃ pṛthak |
vyavahārān svayaṃ paśyet sabhyaiḥ parivṛto 'nvaham ||

1.361

kulāni jātiḥ śreṇīś ca gaṇāñ jānapadān api |
svadharmāc calitān rājā vinīya sthāpayet pathi ||

1.362

jālasūryamarīcisthaṃ trasareṇū rajaḥ smṛtam |
te 'ṣṭau likṣā tu tās tisro rājasarṣapa ucyate ||

1.363

gauras tu te trayaḥ ṣaṭ te yavo madhyas tu te trayaḥ |
kṛṣṇalaḥ pañca te māṣāsas te suvarṇas tu ṣodaśa ||

1.366

sāśītipaṇasāhasro daṇḍa uttamasāhasaḥ |
tadardhaṃ madhyamaḥ proktas tadardham adhamaḥ smṛtaḥ ||

1.367

dhigdaṇḍas tv atha vāgdaṇḍo dhanadaṇḍo vadhas tathā |
yojyā vyastāḥ samastā vā hy aparādhavaśād ime ||

1.368

jñātvā 'parādhaṃ deśaṃ ca kālaṃ balam athāpi vā |
vayaḥ karma ca vittaṃ ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet ||

Original text: Mitākṣarā, a commentary on the Yājñavalkya-dharmaśāstra · Edition: Narayan Ram Acharya Yājñavalkyasmṛti of Yogīśvara Yājñavalkya with the commentary Mitākṣarā of Vijñāneśvara, notes, varient readings, etc Bombay Nirnaya Sagar Press Umesh Chandra Pandeya Yājñavalkyasmr̦tiḥ. Śrīmadyogīśvaramaharṣiyājñavalkyapraṇītā. Vijñāneśvarapraṇīta ʼMitākṣarāʼ vyākhyayā. ʼPrakāśāʼ Hindīvyākhyayā ca vibhūṣitā Vārāṇasī Caukhambā Saṃskṛta Sīrīja Āphisa Kāśī Saṃskṛta granthamālā 17 · Editing, formatting, and color coding Patrick Olivelle · GRETIL (Göttingen) · CC BY-SA 4.0

Esc