મિતાક્ષરા · અધ્યાય 2

વ્યવહારાન્ નૃપઃ પશ્યેદ્ વિદ્વદ્ભિર્ બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
ધર્મશાસ્ત્રાનુસારેણ ક્રોધલોભવિવર્જિતઃ ॥

શ્રુતાધ્યયન્સંપન્ના ધર્મજ્ઞાઃ સત્યવાદિનઃ ।
રાજ્ઞા સભાસદઃ કાર્યા રિપૌ મિત્રે ચ યે સમાઃ ॥

અપશ્યતા કાર્યવશાદ્ વ્યવહારાન્ નૃપેણ તુ ।
સભ્યૈઃ સહ નિયોક્તવ્યો બ્રાહ્મણઃ સર્વધર્મવિત્ ॥

રાગાલ્ લોભાદ્ ભયાદ્ વાપિ સ્મૃત્યપેતાદિકારિણઃ ।
સભ્યાઃ પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડ્યા વિવાદાદ્ દ્વિગુણં દમમ્ ॥

સ્મૃત્યાચારવ્યપેતેન માર્ગેણાધર્ષિતઃ પરૈઃ ।
આવેદયતિ ચેદ્ રાજ્ઞે વ્યવહારપદં હિ તત્ ॥

પ્રત્યર્થિનો ઽગ્રતો લેખ્યં યથાવેદિતમ્ અર્થિના ।
સમામાસતદર્ધાહર્નામજાત્યાદિચિહ્નિતમ્ ॥

નિહ્નવે ભાવિતો દદ્યાદ્ ધનં રાજ્ઞે ચ તત્સમમ્ ।
મિથ્યાભિયોગી દ્વિગુણમ્ અભિયોગાદ્ ધનં વહેત્ ॥

સાહસસ્તેયપારુષ્યગોઽભિશાપાત્યયે સ્ત્રિયામ્ ।
વિવાદયેત્ સદ્ય એવ કાલો ઽન્યત્રેચ્છયા સ્મૃતઃ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરં યાતિ સૃક્કિણી પરિલેઢિ ચ ।
લલાટં સ્વિદ્યતે ચાસ્ય મુખં વૈવર્ણ્યમ્ એતિ ચ ॥

પરિશુષ્યત્સ્ખલદ્વાક્યો વિરુદ્ધં બહુ ભાષતે ।
વાક્ચક્ષુઃ પૂજયતિ નો તથોષ્ઠૌ નિર્ભુજત્ય્ અપિ ॥

સ્વભાવાદ્ વિકૃતિં ગચ્છેદ્ મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
અભિયોગે ચ સાક્ષ્યે વા દુષ્ટઃ સ પરિકીર્તિતઃ ॥

સંદિગ્ધાર્થં સ્વતન્ત્રો યઃ સાધયેદ્ યશ્ ચ નિષ્પતેત્ ।
ન ચાહૂતો વદેત્ કિંચિદ્ ધીનો દણ્ડ્યશ્ ચ સ સ્મૃતઃ ॥

સાક્ષિષૂભયતઃ સત્સુ સાક્ષિણઃ પૂર્વવાદિનઃ ।
પૂર્વપક્ષે ઽધરીભૂતે ભવન્ત્ય્ ઉત્તરવાદિનઃ ॥

સપણશ્ ચેદ્ વિવાદઃ સ્યાત્ તત્ર હીનં તુ દાપયેત્ ।
દણ્ડં ચ સ્વપણં ચૈવ ધનિને ધનમ્ એવ ચ ॥

છલં નિરસ્ય ભૂતેન વ્યવહારાન્ નયેન્ નૃપઃ ।
ભૂતમ્ અપ્ય્ અનુપન્યસ્ તં હીયતે વ્યવહારતઃ ॥

નિહ્નુતે લિખિતં નૈકમ્ એકદેશે વિભાવિતઃ ।
દાપ્યઃ સર્વં નૃપેણાર્થં ન ગ્રાહ્યસ્ ત્વ્ અનિવેદિતઃ ॥

પ્રમાણં લિખિતં ભુક્તિઃ સાક્ષિણશ્ ચેતિ કીર્તિતમ્ ।
એષામ્ અન્યતમાભાવે દિવ્યાન્યતમમ્ ઉચ્યતે ॥

પશ્યતો બ્રુવતો ભૂમેર્ હાનિર્ વિંશતિવાર્ષિકી ।
પરેણ ભુજ્યમાનાયા ધનસ્ય દશવાર્ષિકી ॥

આધિસીમોપનિક્ષેપજડબાલધનૈર્ વિના ।
તથોપનિધિરાજસ્ત્રીશ્રોત્રિયાણાં ધનૈર્ અપિ ॥

આધ્યાદીનાં વિહર્તારં ધનિને દાપયેદ્ ધનમ્ ।
દણ્ડં ચ તત્સમં રાજ્ઞે શક્ત્યપેક્ષમ્ અથાપિ વા ॥

આગમસ્ તુ કૃતો યેન સો ઽભિયુક્તસ્ તમ્ ઉદ્ધરેત્ ।
ન તત્સુતસ્ તત્સુતો વા ભુક્તિસ્ તત્ર ગરીયસી ॥

યો ઽભિયુક્તઃ પરેતઃ સ્યાત્ તસ્ય રિક્થી તમ્ ઉદ્ધરેત્ ।
ન તત્ર કારણં ભુક્તિર્ આગમેન વિના કૃતા ॥

નૃપેણાધિકૃતાઃ પૂગાઃ શ્રેણયો ઽથ કુલાનિ ચ ।
પૂર્વં પૂર્વં ગુરુ જ્ઞેયં વ્યવહારવિધૌ નૃણામ્ ॥

બલોપાધિવિનિર્વૃત્તાન્ વ્યવહારાન્ નિવર્તયેત્ ।
સ્ત્રીનક્તમન્તરાગારબહિઃશત્રુકૃતાંસ્ તથા ॥

મત્તોન્મત્તાર્તવ્યસનિબાલભીતાદિયોજિતઃ ।
અસંબદ્ધકૃતશ્ ચૈવ વ્યવહારો ન સિધ્યતિ ॥

પ્રનષ્ટાધિગતં દેયં નૃપેણ ધનિને ધનમ્ ।
વિભાવયેન્ ન ચેલ્ લિઙ્ગૈસ્ તત્સમં દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

રાજા લબ્ધ્વા નિધિં દદ્યાદ્ દ્વિજેભ્યો ઽર્ધં દ્વિજઃ પુનઃ ।
વિદ્વાન્ અશેષમ્ આદદ્યાત્ સ સર્વસ્ય પ્રભુર્ યતઃ ॥

ઇતરેણ નિધૌ લબ્ધે રાજા ષષ્ઠાંશમ્ આહરેત્ ।
અનિવેદિતવિજ્ઞાતો દાપ્યસ્ તં દણ્ડમ્ એવ ચ ॥

દેયં ચૌરહૃતં દ્રવ્યં રાજ્ઞા જાનપદાય તુ ।
અદદદ્ ધિ સમાપ્નોતિ કિલ્બિષં યસ્ય તસ્ય તત્ ॥

અશીતિભાગો વૃદ્ધિઃ સ્યાન્ માસિ માસિ સબન્ધકે ।
વર્ણક્રમાચ્ છતં દ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચકમ્ અન્યથા ॥

પ્રપન્નં સાધયન્ન્ અર્થં ન વાચ્યો નૃપતેર્ ભવેત્ ।
સાધ્યમાનો નૃપં ગચ્છેદ્ દણ્ડ્યો દાપ્યશ્ ચ તદ્ ધનમ્ ॥

ગૃહીતાનુક્રમાદ્ દાપ્યો ધનિનામ્ અધમર્ણિકઃ ।
દત્ત્વા તુ બ્રાહ્મણાયૈવ નૃપતેસ્ તદનન્તરમ્ ॥

રાજ્ઞાધમર્ણિકો દાપ્યઃ સાધિતાદ્ દશકં શતમ્ ।
પઞ્ચકં ચ શતં દાપ્યઃ પ્રાપ્તાર્થો હ્ય્ ઉત્તમર્ણિકઃ ॥

હીનજાતિં પરિક્ષીણમ્ ઋણાર્થં કર્મ કારયેત્ ।
બ્રાહ્મણસ્ તુ પરિક્ષીણઃ શનૈર્ દાપ્યો યથોદયમ્ ॥

દીપ્યમાનં ન ગૃહ્ણાતિ પ્રયુક્તં યઃ સ્વકં ધનમ્ ।
મધ્યસ્થસ્થાપિતં ચેત્ સ્યાદ્ વર્ધતે ન તતઃ પરમ્ ॥

અવિભક્તૈઃ કુટુમ્બાર્થે યદ્ ઋણં તુ કૃતં ભવેત્ ।
દદ્યુસ્ તદ્ રિક્થનઃ પ્રેતે પ્રોષિતે વા કુટુમ્બિનિ ॥

ન યોષિત્ પતિપુત્રાભ્યાં ન પુત્રેણ કૃતં પિતા ।
દદ્યાદ્ ઋતે કુટુમ્બાર્થાન્ ન પતિઃ સ્ત્રીકૃતં તથા ॥

સુરાકામદ્યૂતકૃતં દણ્ડશુલ્કાવશિષ્ટકમ્ ।
વૃથાદાનં તથૈવેહ પુત્રો દદ્યાન્ ન પૈતૃકમ્ ॥

ગોપશૌણ્ડિકશૈલૂષરજકવ્યાધયોષિતામ્ ।
ઋણં દદ્યાત્ પતિસ્ તાસાં યસ્માદ્ વૃત્તિસ્ તદાશ્રયા ॥

પ્રતિપન્નં સ્ત્રિયા દેયં પત્યા વા સહ યત્ કૃતમ્ ।
સ્વયં કૃતં વા યદ્ ઋણં નાન્યત્ સ્ત્રી દાતુમ્ અરહતિ ॥

પિતરિ પ્રોષિતે પ્રેતે વ્યસનાભિપ્લુતે ઽપિ વા ।
પુત્રપૌત્રૈર્ ઋણં દેયં નિહ્નવે સાક્ષિભાવિતમ્ ॥

રિક્થગ્રાહ ઋણં દાપ્યો યોષિદ્ગ્રાહસ્ તથૈવ ચ ।
પુત્રો ઽનન્યાશ્રિતદ્રવ્યઃ પુત્રહીનસ્ય રિક્થિનઃ ॥

ભ્રાતૄણામ્ અથ દમ્પત્યોઃ પિતુઃ પુત્રસ્ય ચૈવ હિ ।
પ્રાતિભાવ્યમ્ ઋણં સાક્ષ્યમ્ અવિભક્તે ન તુ સ્મૃતમ્ ॥

દર્શને પ્રત્યયે દાને પ્રાતિભાવ્યં વિધીયતે ।
આદ્યૌ તુ વિતથે દાપ્યાવ્ ઇતરસ્ય સુતા અપિ ॥

દર્શનપ્રતિભૂર્ યત્ર મૃતઃ પ્રાત્યયિકો ઽપિ વા ।
ન તત્પુત્રા ઋણં દદ્યુર્ દદ્યુર્ દાનાય યઃ સ્થિતઃ ॥

બહવઃ સ્યુર્ યદિ સ્વાંશૈર્ દદ્યુઃ પ્રતિભુવો ધનમ્ ।
એકચ્છાયાશ્રિતેષ્વ્ એષુ ધનિકસ્ય યથારુચિ ॥

પ્રતિભૂર્ દાપિતો યત્ તુ પ્રકાશં ધનિનો ધનમ્ ।
દ્વિગુણં પ્રતિદાતવ્યમ્ ઋણિકૈસ્ તસ્ય તદ્ ભવેત્ ॥

સંતતિઃ સ્ત્રીપશુષ્વ્ એવ ધાન્યં ત્રિગુણમ્ એવ ચ ।
વસ્ત્રં ચતુર્ગુણં પ્રોક્તં રસશ્ ચાષ્ટગુણસ્ તથા ॥

આધિઃ પ્રણશ્યેદ્ દ્વિગુણે ધને યદિ ન મોક્ષ્યતે ।
કાલે કાલકૃતો નશ્યેત્ ફલભોગ્યો ન નશ્યતિ ॥

ગોપ્યાધિભોગે નો વૃદ્ધિઃ સોપકારે ચ હાપિતે ।
નષ્ટો દેયો વિનષ્ટશ્ ચ દૈવરાજકૃતાદ્ ઋતે ॥

આધેઃ સ્વીકર્ણાત્ સિદ્ધી રક્ષ્યમાણો ઽપ્ય્ અસારતામ્ ।
યાતશ્ ચેદ્ અન્ય આધેયો ધનભાગ્ વા ધની ભવેત્ ॥

ચરિત્રબન્ધકકૃતં સવૃદ્ધ્યા દાપયેદ્ ધનમ્ ॥
સત્યંકારકૃતં દ્રવ્યં દ્વિગુણં પ્રતિદાપયેત્ ॥

ઉપસ્થિતસ્ય ભોક્તવ્ય આધિઃ સ્તેનો ઽન્યથા ભવેત્ ।
પ્રયોજકે ઽસતિ ધનં કુલે ઽન્યસ્યાધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

યદા તુ દ્વિગુણીભૂતમ્ ઋણમ્ આધૌ તદા ખલુ ।
મોચ્ય આધિસ્ તદ્ ઉત્પન્ને પ્રવિષ્ટે દ્વિગુણે ધને ॥

વાસનસ્થમ્ અનાખ્યાય હસ્તે ઽન્યસ્ય યદ્ અર્પ્યતે ।
દ્રવ્યં તદ્ ઔપનિધિકં પ્રતિદેયં તથૈવ તત્ ॥

તપસ્વિનો દાનશીલાઃ કુલીનાઃ સત્યવાદિનઃ ।
ધર્મપ્રધાના ઋજવઃ પુત્રવન્તો ધનાન્વિતાઃ ॥

ત્ર્યવરાઃ સાક્ષિણો જ્ઞેયાઃ શ્રૌતસ્માર્તક્રિયાપરાઃ ।
યથાજાતિ યથાવર્ણં સર્વે સર્વેષુ વા સ્મૃતાઃ ॥

સ્ત્રીબાલવૃદ્ધકિતવમત્તોન્મત્તાભિશસ્તકાઃ ।
રઙ્ગાવતારિપાખણ્ડિકૂટકૃદ્વિકલેન્દ્રિયાઃ ॥

પતિતાપ્તાર્થસંબન્ધિસહાયરિપુતસ્કરાઃ ।
સાહસી દૃષ્ટદોષશ્ ચ નિર્ધૂતાદ્યાસ્ ત્વ્ અસાક્ષિણઃ ॥

અગ્નિદાનાં ચ યે લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતિનામ્ ।
સ તાન્ સર્વાન્ અવાપ્નોતિ યઃ સાક્ષ્યમ્ અનૃતં વદેત્ ॥

સુકૃતં યત્ ત્વયા કિંચિજ્ જન્માન્તરશતૈઃ કૃતમ્ ।
તત્ સર્વં તસ્ય જાનીહિ યં પરાજયસે મૃષા ॥

અબ્રુવન્ હિ નરઃ સાક્ષ્યમ્ ઋણં સદશબન્ધકમ્ ।
રાજ્ઞા સર્વં પ્રદાપ્યઃ સ્યાત્ ષટ્ચત્વારિંશકે ઽહનિ ॥

ન દદાતિ હિ યઃ સાક્ષ્યં જાનન્ન્ અપિ નરાધમઃ ।
સ કૂટસાક્ષિણાં પાપૈસ્ તુલ્યો દણ્ડેન ચૈવ હિ ॥

દ્વૈધે બહૂનાં વચનં સમેષુ ગુણિનાં તથા ।
ગુણિદ્વૈધે તુ વચનં ગ્રાહ્યં યે ગુણવત્તમાઃ ॥

યસ્યોચુઃ સાક્ષિણઃ સત્યાં પ્રતિજ્ઞાં સ જયી ભવેત્ ।
અન્યથાવાદિનો યસ્ય ધ્રુવસ્ તસ્ય પરાજયઃ ॥

ઉક્તે ઽપિ સાક્ષિભિઃ સાક્ષ્યે યદ્ય્ અન્યે ગુણવત્તમાઃ ।
દ્વિગુણા વાન્યથા બ્રૂયુઃ કૂટાઃ સ્યુઃ પૂર્વસાક્ષિણઃ ॥

પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડનીયાઃ કૂટકૃત્ સાક્ષિણસ્ તથા ।
વિવાદાદ્ દ્વિગુણં દણ્ડં વિવાસ્યો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ ॥

યઃ સાક્ષ્યં શ્રાવિતો ઽન્યેભ્યો નિહ્નુતે તત્ તમોવૃતઃ ।
સ દાપ્યો ઽષ્ટગુણં દણ્ડં બ્રાહ્મણં તુ વિવાસયેત્ ॥

યઃ કશ્ચિદ્ અર્થો નિષ્ણાતઃ સ્વરુચ્યા તુ પરસ્પરમ્ ।
લેખ્યં તુ સાક્ષિમત્ કાર્યં તસ્મિન્ ધનિકપૂર્વકમ્ ॥

સમામાસતદર્ધાહર્નામજાતિસ્વગોત્રકૈઃ ।
સબ્રહ્મચારિકાત્મીયપિતૃનામાદિચિહ્નિતમ્ ॥

સમાપ્તે ઽર્થે ઋણી નામ સ્વહસ્તેન નિવેશયેત્ ।
મતં મે ઽમુકપુત્રસ્ય યદ્ અત્રોપરિ લેખિતમ્ ॥

સાક્ષિણશ્ ચ સ્વહસ્તેન પિતૃનામકપૂર્વકમ્ ।
અત્રાહમ્ અમુકઃ સાક્ષી લિખેયુર્ ઇતિ તે સમાઃ ॥

ઉભયાભ્યર્થિતેનૈતન્ મયા હ્ય્ અમુકસૂનુના ।
લિખિતં હ્ય્ અમુકેનેતિ લેખકો ઽન્તે તતો લિખેત્ ॥

વિનાપિ સાક્ષિભિર્ લેખ્યં સ્વહસ્તલિખિતં તુ યત્ ।
તત્પ્રમાણં સ્મૃતં લેખ્યં બલોપધિકૃતાદ્ ઋતે ॥

દેશાન્તરસ્થે દુર્લેખ્યે નષ્ટોન્મૃષ્ટે હૃતે તથા ।
ભિન્ને દગ્ધે ઽથવા છિન્ને લેખ્યમ્ અન્યત્ તુ કારયેત્ ॥

સંદિગ્ધલેખ્યશુદ્ધિઃ સ્યાત્ સ્વહસ્તલિખિતાદિભિઃ ।
યુક્તિપ્રાપ્તિક્રિયાચિહ્નસંબન્ધાગમહેતુભિઃ ॥

લેખ્યસ્ય પૃષ્ઠે ઽભિલિખેદ્ દત્ત્વા દત્ત્વર્ણિકો ધનમ્ ।
ધની વોપગતં દદ્યાત્ સ્વહસ્તપરિચિહ્નિતમ્ ॥

સચૈલં સ્નાતમ્ આહૂય સૂર્યોદય ઉપોષિતમ્ ।
કારયેત્ સર્વદિવ્યાનિ નૃપબ્રાહ્મણસંનિધૌ ॥

તુલાસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાન્ધપઙ્ગુબ્રાહ્મણરોગિણામ્ ।
અગ્નિર્ જલં વા શૂદ્રસ્ય યવાઃ સપ્ત વિષસ્ય વા ॥

તુલાધારણવિદ્વદ્ભિર્ અભિયુક્તસ્ તુલાશ્રિતઃ ।
પ્રતિમાનસમીભૂતો રેખાં કૃત્વાવતારિતઃ ॥

ત્વં તુલે સત્યધામાસિ પુરા દેવૈર્ વિનિર્મિતા ।
તત્ સત્યં વદ કલ્યાણિ સંશયાન્ માં વિમોચય ॥

યદ્ય્ અસ્મિ પાપકૃન્ માતસ્ તતો માં ત્વમ્ અધો નય ।
શુદ્ધશ્ ચેદ્ ગમયોર્ધ્વં માં તુલામ્ ઇત્ય્ અભિમન્ત્રયેત્ ॥

કરૌ વિમૃદિતવ્રીહેર્ લક્ષયિત્વા તતો ન્યસેત્ ।
સપ્તાશ્વત્થસ્ય પત્રાણિ તાવત્ સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ ॥

ત્વમ્ અગ્ને સર્વભૂતાનામ્ અન્તશ્ ચરસિ પાવક ।
સાક્ષિવત્ પુણ્યપાપેભ્યો બ્રૂહિ સત્યં કવે મમ ॥

તસ્યેત્ય્ ઉક્તવતો લૌહં પઞ્ચાશત્પલિકં સમમ્ ।
અગ્નિવર્ણં ન્યસેત્ પિણ્ડં હસ્તયોર્ ઉભયોર્ અપિ ॥

સત્યેન માભિરક્ષ ત્વં વરુણેત્ય્ અભિશાપ્ય કમ્ ।
નાભિદઘ્નોદકસ્થસ્ય ગૃહીત્વોરૂ જલં વિશેત્ ॥

સમકાલમ્ ઇષું મુક્તમ્ આનીયાન્ યો જવી નરઃ ।
ગતે તસ્મિન્ નિમગ્નાઙ્ગં પશ્યેચ્ ચેચ્ છુદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ત્રાયસ્વાસ્માદ્ અભીશાપાત્ સત્યેન ભવ મે ઽમૃતમ્ ॥ 2.110ચ્દ્ એવમ્ ઉક્ત્વા વિષં શાર્ઙ્ગં ભક્ષયેદ્ ધિમશૈલજમ્ ।
યસ્ય વેગૈર્ વિના જીર્યેચ્ છુદ્ધિં તસ્ય વિનિર્દિશેત્ ।

દેવાન્ ઉગ્રાન્ સમભ્યર્ચ્ય તત્સ્નાનોદકમ્ આહરેત્ ।
સંસ્રાવ્ય પાયયેત્ તસ્માજ્ જલં તુ પ્રસૃતિત્રયમ્ ॥

અર્વાક્ ચતુર્દશાદ્ અહ્નો યસ્ય નો રાજદૈવિકમ્ ।
વ્યસનં જાયતે ઘોરં સ શુદ્ધઃ સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥

વિભાગં ચેત્ પિતા કુર્યાદ્ ઇચ્છયા વિભજેત્ સુતાન્ ।
જ્યેષ્ટં વા શ્રેષ્ઠભાગેન સર્વે વા સ્યુઃ સમાંશિનઃ ॥

યદિ કુર્યાત્ સમાન્ અંશાન્ પત્ન્યઃ કાર્યાઃ સમાંશિકાઃ ।
ન દત્તં સ્ત્રીધનં યાસાં ભર્ત્રા વા શ્વશુરેણ વા ॥

પિતૃદ્રવ્યાવિરોધેન યદ્ અન્યત્ સ્વયમ્ અર્જિતમ્ ।
મૈત્રમ્ ઔદ્વાહિકં ચૈવ દાયાદાનાં ન તદ્ ભવેત્ ॥

ક્રમાદ્ અભ્યાગતં દ્રવ્યં હૃતમ્ અપ્ય્ ઉદ્ધરેત્ તુ યઃ ।
દાયાદેભ્યો ન તદ્ દદ્યાદ્ વિદ્યયા લબ્ધમ્ એવ ચ ॥

ભૂર્ યા પિતામહોપાત્તા નિબન્ધો દ્રવ્યમ્ એવ વા ।
તત્ર સ્યાત્ સદૃશં સ્વામ્યં પિતુઃ પુત્રસ્ય ચૈવ હિ ॥

ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકભાગાઃ સ્યુર્ વર્ણશો બ્રાહ્મણાત્મજાઃ ।
ક્ષત્રજાસ્ ત્રિદ્વ્યેકભાગા વિડ્જાસ્ તુ દ્વ્યેકભાગિનઃ ॥

અન્યોન્યાપહૃતં દ્રવ્યં વિભક્તે યત્ તુ દૃશ્યતે ।
તત્ પુનસ્ તે સમૈર્ અંશૈર્ વિભજેરન્ન્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

અપુત્રેણ પરક્ષેત્રે નિયોગોત્પાદિતઃ સુતઃ ।
ઉભયોર્ અપ્ય્ અસૌ રિક્થી પિણ્ડદાતા ચ ધર્મતઃ ॥

ઔરસો ધર્મપત્નીજસ્ તત્સમઃ પુત્રિકાસુતઃ ।
ક્ષેત્રજઃ ક્ષેત્રજાતસ્ તુ સગોત્રેણેતરેણ વા ॥

ગૃહે પ્રચ્છન્ન ઉત્પન્નો ગૂઢજસ્ તુ સુતઃ સ્મૃતઃ ।
કાનીનઃ કન્યકાજાતો માતામહસુતો મતઃ ॥

અક્ષતાયાં ક્ષતાયાં વા જાતઃ પૌનર્ભવઃ સુતઃ ।
દદ્યાન્ માતા પિતા વા યં સ પુત્રો દત્તકો ભવેત્ ॥

ક્રીતશ્ ચ તાભ્યાં વિક્રીતઃ કૃત્રિમઃ સ્યાત્ સ્વયંકૃતઃ ।
દત્ત્વાત્મા તુ સ્વયંદત્તો ગર્ભે વિન્નઃ સહોઢજઃ ॥

મૃતે પિતરિ કુર્યુસ્ તં ભ્રાતરસ્ ત્વ્ અર્ધભાગિકમ્ ।
અભ્રાતૃકો હરેત્ સર્વં દુહિતૄણાં સુતાદ્ ઋતે ॥

પત્ની દુહિતરશ્ ચૈવ પિતરૌ ભ્રાતરસ્ તથા ।
તત્સુતા ગોત્રજા બન્ધુશિષ્યસબ્રહ્મચારિણઃ ॥

એષામ્ અભાવે પૂર્વસ્ય ધનભાગ્ ઉત્તરોત્તરઃ ।
સ્વર્યાતસ્ય હ્ય્ અપુત્રસ્ય સર્વવર્ણેષ્વ્ અયં વિધિઃ ॥

વાનપ્રસ્થયતિબ્રહ્મચારિણાં રિક્થભાગિનઃ ।
ક્રમેણાચાર્યસચ્છિષ્યધર્મભ્રાત્રેકતીર્થિનઃ ॥

અન્યોદર્યસ્ તુ સંસૃષ્ટી નાન્યોદર્યો ધનં હરેત્ ।
અસંસૃષ્ટ્ય્ અપિ વાદદ્યાત્ સંસૃષ્ટો નાન્યમાતૃજઃ ॥

ક્લીબો ઽથ પતિતસ્ તજ્જઃ પઙ્ગુર્ ઉન્મત્તકો જડઃ ।
અન્ધો ઽચિકિત્સ્યરોગાદ્યા ભર્તવ્યાઃ સ્યુર્ નિરંશકાઃ ॥

અપુત્રા યોષિતશ્ ચૈષાં ભર્તવ્યાઃ સાધુવૃત્તયઃ ।
નિર્વાસ્યા વ્યભિચારિણ્યઃ પ્રતિકૂલાસ્ તથૈવ ચ ॥

પિતૃમાતૃપતિભ્રાતૃદત્તમ્ અધ્યગ્ન્યુપાગતમ્ ।
આધિવેદનિકાદ્યં ચ સ્ત્રીધનં પરિકીર્તિતમ્ ॥

અપ્રજસ્ત્રીધનં ભર્તુર્ બ્રાહ્માદિષુ ચતુર્ષ્વ્ અપિ ।
દુહિતૄણાં પ્રસૂતા ચેચ્ છેષેષુ પિતૃગામિ તત્ ॥

દુર્ભિક્ષે ધર્મકાર્યે ચ વ્યાધૌ સમ્પ્રતિરોધકે ।
ગૃહીતં સ્ત્રીધનં ભર્તા ન સ્ત્રિયૈ દાતુમ્ અર્હતિ ॥

અધિવિન્નસ્ત્રિયૈ દદ્યાદ્ આધિવેદનિકં સમમ્ ।
ન દત્તં સ્ત્રીધનં યસ્યૈ દત્તે ત્વ્ અર્ધં પ્રકલ્પયેત્ ॥

વિભાગનિહ્નવે જ્ઞાતિબન્ધુસાક્ષ્યભિલેખિતૈઃ ।
વિભાગભાવના જ્ઞેયા ગૃહક્ષેત્રૈશ્ ચ યૌતકૈઃ ॥

સીમ્નો વિવાદે ક્ષેત્રસ્ય સામન્તાઃ સ્થવિરાદયઃ ।
ગોપાઃ સીમાકૃષાણા યે સર્વે ચ વનગોચરાઃ ॥

નયેયુર્ એતે સીમાનં સ્થલાઙ્ગારતુષદ્રુમૈઃ ।
સેતુવલ્મીકનિમ્નાસ્થિચૈત્યાદ્યૈર્ ઉપલક્ષિતામ્ ॥

સામન્તા વા સમગ્રામાશ્ ચત્વારો ઽષ્ટૌ દશાપિ વા ।
રક્તસ્રગ્વસનાઃ સીમાં નયેયુઃ ક્ષિતિધારિણઃ ॥

આરામાયતનગ્રામનિપાનોદ્યાનવેશ્મસુ ।
એષ એવ વિધિર્ જ્ઞેયો વર્ષામ્બુપ્રવહાદિષુ ॥

મર્યાદાયાઃ પ્રભેદે ચ સીમાતિક્રમણે તથા ।
ક્ષેત્રસ્ય હરણે દણ્ડા અધમોત્તમમધ્યમાઃ ॥

ન નિષેધ્યો ઽલ્પબાધસ્ તુ સેતુઃ કલ્યાણકારકઃ ।
પરભૂમિં હરન્ કૂપઃ સ્વલ્પક્ષેત્રો બહૂદકઃ ॥

સ્વામિને યો ઽનિવેદ્યૈવ ક્ષેત્રે સેતું પ્રવર્તયેત્ ।
ઉત્પન્ને સ્વામિનો ભોગસ્ તદભાવે મહીપતેઃ ॥

ફાલાહતમ્ અપિ ક્ષેત્રં ન કુર્યાદ્ યો ન કારયેત્ ।
સ પ્રદાપ્યઃ કૃષ્ટફલં ક્ષેત્રમ્ અન્યેન કારયેત્ ॥

માષાન્ અષ્ટૌ તુ મહિષી સસ્યઘાતસ્ય કારિણી ।
દણ્ડનીયા તદર્ધં તુ ગૌસ્ તદર્ધમ્ અજાવિકમ્ ॥

યાવત્ સસ્યં વિનશ્યેત્ તુ તાવત્ સ્યાત્ ક્ષેત્રિણઃ ફલમ્ ।
ગોપસ્ તાડ્યશ્ ચ ગોમી તુ પૂર્વોક્તં દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

પથિ ગ્રામવિવીતાન્તે ક્ષેત્રે દોષો ન વિદ્યતે ।
અકામતઃ કામચારે ચૌરવદ્ દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

મહોક્ષોત્સૃષ્ટપશવઃ સૂતિકાગન્તુકાદયઃ ।
પાલો યેષાં ન તે મોચ્યા દૈવરાજપરિપ્લુતાઃ ॥

યથાર્પિતાન્ પશૂન્ ગોપઃ સાયં પ્રત્યર્પયેત્ તથા ।
પ્રમાદમૃતનષ્ટાંશ્ ચ પ્રદાપ્યઃ કૃતવેતનઃ ॥

પાલદોષવિનાશે તુ પાલે દણ્ડો વિધીયતે ।
અર્ધત્રયોદશપણઃ સ્વામિનો દ્રવ્યમ્ એવ ચ ॥

ગ્રામ્યેચ્છયા ગોપ્રચારો ભૂમી રાજવશેન વા ।
દ્વિજસ્ તૃણૈધઃપુષ્પાણિ સર્વતઃ સર્વદા હરેત્ ॥

ધનુઃશતં પરીણાહો ગ્રામે ક્ષેત્રાન્તરં ભવેત્ ।
દ્વે શતે ખર્વટસ્ય સ્યાન્ નગરસ્ય ચતુઃશતમ્ ॥

સ્વં લભેતાન્યવિક્રીતં ક્રેતુર્ દોષો ઽપ્રકાશિતે ।
હીનાદ્ રહો હીનમૂલ્યે વેલાહીને ચ તસ્કરઃ ॥

નષ્ટાપહૃતમ્ આસાદ્ય હર્તારં ગ્રાહયેન્ નરમ્ ।
દેશકાલાતિપત્તૌ ચ ગૃહીત્વા સ્વયમ્ અર્પયેત્ ॥

વિક્રેતુર્ દર્શનાચ્ છુદ્ધિઃ સ્વામી દ્રવ્યં નૃપો દમમ્ ।
ક્રેતા મૂલ્યમ્ અવાપ્નોતિ તસ્માદ્ યસ્ તસ્ય વિક્રયી ॥

આગમેનોપભોગેન નષ્ટં ભાવ્યમ્ અતો ઽન્યથા ।
પઞ્ચબન્ધો દમસ્ તસ્ય રાજ્ઞે તેનાવિભાવિતે ॥

હૃતં પ્રનષ્ટં યો દ્રવ્યં પરહસ્તાદ્ અવાપ્નુયાત્ ।
અનિવેદ્ય નૃપે દણ્ડ્યઃ સ તુ ષણ્ણવતિં પણાન્ ॥

શૌલ્કિકૈઃ સ્થાનપાલૈર્ વા નષ્ટાપહૃતમ્ આહૃતમ્ ।
અર્વાક્ સંવત્સરાત્ સ્વામી હરેત પરતો નૃપઃ ॥

પણાન્ એકશફે દદ્યાચ્ ચતુરઃ પઞ્ચ માનુષે ।
મહિષોષ્ટ્રગવાં દ્વૌ દ્વૌ પાદં પાદમ્ અજાવિકે ॥

દશૈકપઞ્ચસપ્તાહમાસત્ર્યહાર્ધમાસિકમ્ ।
બીજાયોવાહ્યરત્નસ્ત્રીદોહ્યપુંસાં પરીક્ષણમ્ ॥

અગ્નૌ સુવર્ણમ્ અક્ષીણં રજતે દ્વિપલં શતે ।
અષ્ટૌ ત્રપુણિ સીસે ચ તામ્રે પઞ્ચ દશાયસિ ॥

શતે દશપલા વૃદ્ધિર્ ઔર્ણે કાર્પાસસૌત્રિકે ।
મધ્યે પઞ્ચપલા વૃદ્ધિઃ સૂક્ષ્મે તુ ત્રિપલા મતા ॥

કાર્મિકે રોમબદ્ધે ચ ત્રિંશદ્ભાગઃ ક્ષયો મતઃ ।
ન ક્ષયો ન ચ વૃદ્ધિશ્ ચ કૌશેયે વાલ્કલેષુ ચ ॥

દેશં કાલં ચ ભોગં ચ જ્ઞાત્વા નષ્ટે બલાબલમ્ ।
દ્રવ્યાણાં કુશલા બ્રૂયુર્ યત્ તદ્ દાપ્યમ્ અસંશયમ્ ॥

બલાદ્ દાસીકૃતશ્ ચૌરૈર્ વિક્રીતશ્ ચાપિ મુચ્યતે ।
સ્વામિપ્રાણપ્રદો ભક્તત્યાગાત્ તન્ નિષ્ક્રયાદ્ અપિ ॥

કૃતશિલ્પો ઽપિ નિવસેત્ કૃતકાલં ગુરોર્ ગૃહે ।
અન્તેવાસી ગુરુપ્રાપ્તભોજનસ્ તત્ફલપ્રદઃ ॥

રાજા કૃત્વા પુરે સ્થાનં બ્રાહ્મણાન્ ન્યસ્ય તત્ર તુ ।
ત્રૈવિદ્યં વૃત્તિમદ્ બ્રૂયાત્ સ્વધર્મઃ પાલ્યતામ્ ઇતિ ॥

નિજધર્માવિરોધેન યસ્ તુ સમયિકો ભવેત્ ।
સો ઽપિ યત્નેન સંરક્ષ્યો ધર્મો રાજકૃતશ્ ચ યઃ ॥

ગણદ્રવ્યં હરેદ્ યસ્ તુ સંવિદં લઙ્ઘયેચ્ ચ યઃ ।
સર્વસ્વહરણં કૃત્વા તં રાષ્ટ્રાદ્ વિપ્રવાસયેત્ ॥

સમૂહકાર્ય આયાતાન્ કૃતકાર્યાન્ વિસર્જયેત્ ।
સ દાનમાનસત્કારૈઃ પૂજયિત્વા મહીપતિઃ ॥

સમૂહકાર્યપ્રહિતો યલ્ લભેત તદ્ અર્પયેત્ ।
એકાદશગુણં દાપ્યો યદ્ય્ અસૌ નાર્પયેત્ સ્વયમ્ ॥

ધર્મજ્ઞાઃ શુચયો ઽલુબ્ધા ભવેયુઃ કાર્યચિન્તકાઃ ।
કર્તવ્યં વચનં તેષાં સમૂહહિતવાદિનામ્ ॥

શ્રેણિનૈગમપાખણ્ડિગણાનામ્ અપ્ય્ અયં વિધિઃ ।
ભેદં ચૈષાં નૃપો રક્ષેત્ પૂર્વવૃત્તિં ચ પાલયેત્ ॥

ગૃહીતવેતનઃ કર્મ ત્યજન્ દ્વિગુણમ્ આવહેત્ ।
અગૃહીતે સમં દાપ્યો ભૃત્યૈ રક્ષ્ય ઉપસ્કરઃ ॥

દાપ્યસ્ તુ દશમં ભાગં વાણિજ્યપશુસસ્યતઃ ।
અનિશ્ચિત્ય ભૃતિં યસ્ તુ કારયેત્ સ મહીક્ષિતા ॥

દેશં કાલં ચ યો ઽતીયાલ્ લાભં કુર્યાચ્ ચ યો ઽન્યથા ।
તત્ર સ્યાત્ સ્વામિનશ્ છન્દો ઽધિકં દેયં કૃતે ઽધિકે ॥

યો યાવત્ કુરુતે કર્મ તાવત્ તસ્ય તુ વેતનમ્ ।
ઉભયોર્ અપ્ય્ અસાધ્યં ચેત્ સાધ્યે કુર્યાદ્ યથાશ્રુતમ્ ॥

અરાજદૈવિકં નષ્ટં ભાણ્ડં દાપ્યસ્ તુ વાહકઃ ।
પ્રસ્થાનવિઘ્નકૃચ્ ચૈવ પ્રદાપ્યો દ્વિગુણાં ભૃતિમ્ ॥

પ્રક્રાન્તે સપ્તમં ભાગં ચતુર્થં પથિ સંત્યજન્ ।
ભૃતિમ્ અર્ધપથે સર્વાં પ્રદાપ્યસ્ ત્યાજકો ઽપિ ચ ॥

ગ્લહે શતિકવૃદ્ધેસ્ તુ સભિકઃ પઞ્ચકં શતમ્ ।
ગૃહ્ણીયાદ્ ધૂર્તકિતવાદ્ ઇતરાદ્ દશકં શતમ્ ॥

સ સમ્યક્ પાલિતો દદ્યાદ્ રાજ્ઞે ભાગં યથાકૃતમ્ ।
જિતમ્ ઉદ્ગ્રાહયેજ્ જેત્રે દદ્યાત્ સત્યં વચઃ ક્ષમી ॥

પ્રાપ્તે નૃપતિના ભાગે પ્રસિદ્ધે ધૂર્તમણ્ડલે ।
જિતં સસભિકે સ્થાને દાપયેદ્ અન્યથા ન તુ ॥

સત્યાસત્યાન્યથાસ્તોત્રૈર્ ન્યૂનાઙ્ગેન્દ્રિયરોગિણામ્ ।
ક્ષેપં કરોતિ ચેદ્ દણ્ડ્યઃ પણાન્ અર્ધત્રયોદશાન્ ॥

અભિગન્તાસ્મિ ભગિનીં માતરં વા તવેતિ હ ।
શપન્તં દાપયેદ્ રાજા પઞ્ચવિંશતિકં દમમ્ ॥

પ્રાતિલોમ્યાપવાદેષુ દ્વિગુણત્રિગુણા દમાઃ ।
વર્ણાનામ્ આનુલોમ્યેન તસ્માદ્ અર્ધાર્ધહાનિતઃ ॥

બાહુગ્રીવાનેત્રસક્થિવિનાશે વાચિકે દમઃ ।
શત્યસ્ તદર્ધિકઃ પાદનાસાકર્ણકરાદિષુ ॥

અશક્તસ્ તુ વદન્ન્ એવં દણ્ડનીયઃ પણાન્ દશ ।
તથા શક્તઃ પ્રતિભુવં દાપ્યઃ ક્ષેમાય તસ્ય તુ ॥

પતનીયકૃતે ક્ષેપે દણ્ડો મધ્યમસાહસઃ ।
ઉપપાતકયુક્તે તુ દાપ્યઃ પ્રથમસાહસમ્ ॥

ત્રૈવિદ્યનૃપદેવાનાં ક્ષેપ ઉત્તમસાહસઃ ।
મધ્યમો જાતિપૂગાનાં પ્રથમો ગ્રામદેશયોઃ ॥

અસાક્ષિકહતે ચિહ્નૈર્ યુક્તિભિશ્ ચાગમેન ચ ।
દ્રષ્ટવ્યો વ્યવહારસ્ તુ કૂટચિહ્નકૃતો ભયાત્ ॥

ભસ્મપઙ્કરજઃસ્પર્શે દણ્ડો દશપણઃ સ્મૃતઃ ।
અમેધ્યપાર્ષ્ણિનિષ્ઠ્યૂતસ્પર્શને દ્વિગુણસ્ તતઃ ॥

સમેષ્વ્ એવં પરસ્ત્રીષુ દ્વિગુણસ્ તૂત્તમેષુ ચ ।
હીનેષ્વ્ અર્ધદમો મોહમદાદિભિર્ અદણ્ડનમ્ ॥

વિપ્રપીડાકરં છેદ્યમ્ અઙ્ગમ્ અબ્રાહ્મણસ્ય તુ ।
ઉદ્ગૂર્ણે પ્રથમો દણ્ડઃ સંસ્પર્શે તુ તદર્ધિકઃ ॥

ઉદ્ગૂર્ણે હસ્તપાદે તુ દશવિંશતિકૌ દમૌ ।
પરસ્પરં તુ સર્વેષાં શસ્ત્રે મધ્યમસાહસઃ ॥

પાદકેશાંશુકકરોલ્લુઞ્ચનેષુ પણાન્ દશ ।
પીડાકર્ષાંશુકાવેષ્ટપાદાધ્યાસે શતં દમઃ ॥

શોણિતેન વિના દુઃખં કુર્વન્ કાષ્ઠાદિભિર્ નરઃ ।
દ્વાત્રિંશતં પણાન્ દણ્ડ્યો દ્વિગુણં દર્શને ઽસૃજઃ ॥

કરપાદદતો ભઙ્ગે છેદને કર્ણનાસયોઃ ।
મધ્યો દણ્ડો વ્રણોદ્ભેદે મૃતકલ્પહતે તથા ॥

ચેષ્ટાભોજનવાગ્રોધે નેત્રાદિપ્રતિભેદને ।
કન્ધરાબાહુસક્થ્નાં ચ ભઙ્ગે મધ્યમસાહસઃ ॥

દુઃખમ્ ઉત્પાદયેદ્ યસ્ તુ સ સમુત્થાનજં વ્યયમ્ ।
દાપ્યો દણ્ડં ચ યો યસ્મિન્ કલહે સમુદાહૃતઃ ॥

અભિઘાતે તથા છેદે ભેદે કુડ્યાવપાતને ।
પણાન્ દાપ્યઃ પઞ્ચ દશ વિંશતિં તદ્વ્યયં તથા ॥

દુઃખોત્પાદિ ગૃહે દ્રવ્યં ક્ષિપન્ પ્રાણહરં તથા ।
ષોડશાદ્યઃ પણાન્ દાપ્યો દ્વિતીયો મધ્યમં દમમ્ ॥

દુઃખે ચ શોણિતોત્પાદે શાખાઙ્ગચ્છેદને તથા ।
દણ્ડઃ ક્ષુદ્રપશૂનાં તુ દ્વિપણપ્રભૃતિઃ ક્રમાત્ ॥

લિઙ્ગસ્ય છેદને મૃત્યૌ મધ્યમો મૂલ્યમ્ એવ ચ ।
મહાપશૂનામ્ એતેષુ સ્થાનેષુ દ્વિગુણો દમઃ ॥

પ્રરોહિશાખિનાં શાખાસ્કન્ધસર્વવિદારણે ।
ઉપજીવ્યદ્રુમાણાં ચ વિંશતેર્ દ્વિગુણો દમઃ ॥

ચૈત્યશ્મશાનસીમાસુ પુણ્યસ્થાને સુરાલયે ।
જાતદ્રુમાણાં દ્વિગુણો દમો વૃક્ષે ચ વિશ્રુતે ॥

ગુલ્મગુચ્છક્ષુપલતાપ્રતાનૌષધિવીરુધામ્ ।
પૂર્વસ્મૃતાદ્ અર્ધદણ્ડઃ સ્થાનેષૂક્તેષુ કર્તને ॥

યઃ સાહસં કારયતિ સ દાપ્યો દ્વિગુણં દમમ્ ।
યશ્ ચૈવમ્ ઉક્ત્વાહં દાતા કારયેત્ સ ચતુર્ગુણમ્ ॥

અર્ઘ્યાક્ષેપાતિક્રમકૃદ્ ભ્રાતૃભાર્યાપ્રહારકઃ ।
સંદિષ્ટસ્યાપ્રદાતા ચ સમુદ્રગૃહભેદકૃત્ ॥

સામન્તકુલિકાદીનામ્ અપકારસ્ય કારકઃ ।
પઞ્ચાશત્પણિકો દણ્ડ એષામ્ ઇતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

સ્વચ્છન્દવિધવાગામી વિક્રુષ્ટે ઽનભિધાવકઃ ।
અકારણે ચ વિક્રોષ્ટા ચણ્ડાલશ્ ચોત્તમાન્ સ્પૃશેત્ ॥

શૂદ્રપ્રવ્રજિતાનાં ચ દૈવે પિત્ર્યે ચ ભોજકઃ ।
અયુક્તં શપથં કુર્વન્ન્ અયોગ્યો યોગ્યકર્મકૃત્ ॥

વૃષક્ષુદ્રપશૂનાં ચ પુંસ્ત્વસ્ય પ્રતિઘાતકૃત્ ।
સાધારણસ્યાપલાપી દાસીગર્ભવિનાશકૃત્ ॥

પિતૃપુત્રસ્વસૃભ્રાતૃદંપત્યાચાર્યશિષ્યકાઃ ।
એષામ્ અપતિતાન્યોન્યત્યાગી ચ શતદણ્ડભાક્ ॥

વસાનસ્ ત્રીન્ પણાન્ દણ્ડ્યો નેજકસ્ તુ પરાંશુકમ્ ।
વિક્રયાવક્રયાધાનયાચિતેષુ પણાન્ દશ ॥

પિતાપુત્રવિરોધે તુ સાક્ષિણાં ત્રિપણો દમઃ ।
અન્તરે ચ તયોર્ યઃ સ્યાત્ તસ્યાપ્ય્ અષ્ટગુણો દમઃ ॥

તુલાશાસનમાનાનાં કૂટકૃન્ નાણકસ્ય ચ ।
એભિશ્ ચ વ્યવહર્તા યઃ સ દાપ્યો દમમ્ ઉત્તમમ્ ॥

અકૂટં કૂટકં બ્રૂતે કૂટં યશ્ ચાપ્ય્ અકૂટકમ્ ।
સ નાણકપરીક્ષી તુ દાપ્ય ઉત્તમસાહસમ્ ॥

ભિષઙ્ મિથ્યાચરન્ દણ્ડ્યસ્ તિર્યક્ષુ પ્રથમં દમમ્ ।
માનુષે મધ્યમં રાજપુરુષેષૂત્તમં દમમ્ ॥

અબન્ધ્યં યશ્ ચ બધ્નાતિ બદ્ધં યશ્ ચ પ્રમુઞ્ચતિ ।
અપ્રાપ્તવ્યવહારં ચ સ દાપ્યો દમમ્ ઉત્તમમ્ ॥

માનેન તુલયા વાપિ યો ઽંશમ્ અષ્ટમકં હરેત્ ।
દણ્ડં સ દાપ્યો દ્વિશતં વૃદ્ધૌ હાનૌ ચ કલ્પિતમ્ ॥

ભેષજસ્નેહલવણગન્ધધાન્યગુડાદિષુ ।
પણ્યેષુ પ્રક્ષિપન્ હીનં પણાન્ દાપ્યસ્ તુ ષોડશ ॥

મૃચ્ચર્મમણિસૂત્રાયઃકાષ્ઠવલ્કલવાસસામ્ ।
અજાતૌ જાતિકરણે વિક્રેયાષ્ટગુણો દમઃ ॥

સમુદ્ગપરિવર્તં ચ સારભાણ્ડં ચ કૃત્રિમમ્ ।
આધાનં વિક્રયં વાપિ નયતો દણ્ડકલ્પના ॥

ભિન્ને પણે ચ પઞ્ચાશત્ પણે તુ શતમ્ ઉચ્યતે ।
દ્વિપણે દ્વિશતો દણ્ડો મૂલ્યવૃદ્ધૌ ચ વૃદ્ધિમાન્ ॥

સમ્ભૂય કુર્વતામ્ અર્ઘં સબાધં કારુશિલ્પિનામ્ ।
અર્ઘસ્ય હ્રાસં વૃદ્ધિં વા જાનતો દમ ઉત્તમઃ ॥

સમ્ભૂય વણિજાં પણ્યમ્ અનર્ઘેણોપરુન્ધતામ્ ।
વિક્રીણતાં વા વિહિતો દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ ॥

રાજનિ સ્થાપ્યતે યો ઽર્ઘઃ પ્રત્યહં તેન વિક્રયઃ ।
ક્રયો વા નિઃસ્રવસ્ તસ્માદ્ વણિજાં લાભકૃત્ સ્મૃતઃ ॥

સ્વદેશપણ્યે તુ શતં વણિગ્ ગૃહ્ણીત પઞ્ચકમ્ ।
દશકં પારદેશ્યે તુ યઃ સદ્યઃ ક્રયવિક્રયી ॥

પણ્યસ્યોપરિ સંસ્થાપ્ય વ્યયં પણ્યસમુદ્ભવમ્ ।
અર્ઘો ઽનુગ્રહકૃત્ કાર્યઃ ક્રેતુર્ વિક્રેતુર્ એવ ચ ॥

ગૃહીતમૂલ્યં યઃ પણ્યં ક્રેતુર્ નૈવ પ્રયચ્છતિ ।
સોદયં તસ્ય દાપ્યો ઽસૌ દિગ્લાભં વા દિગાગતે ॥

વિક્રીતમ્ અપિ વિક્રેયં પૂર્વક્રેતર્ય્ અગૃહ્ણતિ ।
હાનિશ્ ચેત્ ક્રેતૃદોષેણ ક્રેતુર્ એવ હિ સા ભવેત્ ॥

રાજદૈવોપઘાતેન પણ્યે દોષમ્ ઉપાગતે ।
હાનિર્ વિક્રેતુર્ એવાસૌ યાચિતસ્યાપ્રયચ્છતઃ ॥

અન્યહસ્તે ચ વિક્રીય દુષ્ટં વાદુષ્ટવદ્ યદિ ।
વિક્રીણીતે દમસ્ તત્ર મૂલ્યાત્ તુ દ્વિગુણો ભવેત્ ॥

ક્ષયં વૃદ્ધિં ચ વણિજા પણ્યાનામ્ અવિજાનતા ।
ક્રીત્વા નાનુશયઃ કાર્યઃ કુર્વન્ ષડ્ભાગદણ્ડભાક્ ॥

સમવાયેન વણિજાં લાભાર્થં કર્મ કુર્વતામ્ ।
લાભાલાભૌ યથાદ્રવ્યં યથા વા સંવિદા કૃતૌ ॥

પ્રતિષિદ્ધમ્ અનાદિષ્ટં પ્રમાદાદ્ યચ્ ચ નાશિતમ્ ।
સ તદ્ દદ્યાદ્ વિપ્લવાચ્ ચ રક્ષિતાદ્ દશમાંશભાક્ ॥

અર્ઘપ્રક્ષેપણાદ્ વિંશં ભાગં શુલ્કં નૃપો હરેત્ ।
વ્યાસિદ્ધં રાજયોગ્યં ચ વિક્રીતં રાજગામિ તત્ ॥

મિથ્યા વદન્ પરીમાણં શુલ્કસ્થાનાદ્ અપાસરન્ ।
દાપ્યસ્ ત્વ્ અષ્ટગુણં યશ્ ચ સ વ્યાજક્રયવિક્રયી ॥

તરિકઃ સ્થલજં શુલ્કં ગૃહ્ણન્ દાપ્યઃ પણાન્ દશ ।
બ્રાહ્મણપ્રાતિવેશ્યાનામ્ એતદ્ એવાનિમન્ત્રણે ॥

દેશાન્તરગતે પ્રેતે દ્રવ્યં દાયાદબાન્ધવાઃ ।
જ્ઞાતયો વા હરેયુસ્ તદાગતાસ્ તૈર્ વિના નૃપઃ ॥

ગ્રાહકૈર્ ગૃહ્યતે ચૌરો લોપ્ત્રેણાથ પદેન વા ।
પૂર્વકર્માપરાધી ચ તથા ચાશુદ્ધવાસકઃ ॥

અન્યે ઽપિ શઙ્કયા ગ્રાહ્યા જાતિનામાદિનિહ્નવૈઃ ।
દ્યૂતસ્ત્રીપાનસક્તાશ્ ચ શુષ્કભિન્નમુખસ્વરાઃ ॥

પરદ્રવ્યગૃહાણાં ચ પૃચ્છકા ગૂઢચારિણઃ ।
નિરાયા વ્યયવન્તશ્ ચ વિનષ્ટદ્રવ્યવિક્રયાઃ ॥

ગૃહીતઃ શઙ્કયા ચૌર્યે નાત્માનં ચેદ્ વિશોધયેત્ ।
દાપયિત્વા હૃતં દ્રવ્યં ચૌરદણ્ડેન દણ્ડયેત્ ॥

ઘાતિતે ઽપહૃતે દોષો ગ્રામભર્તુર્ અનિર્ગતે ।
વિવીતભર્તુસ્ તુ પથિ ચૌરોદ્ધર્તુર્ અવીતકે ॥

સ્વસીમ્નિ દદ્યાદ્ ગ્રામસ્ તુ પદં વા યત્ર ગચ્છતિ ।
પઞ્ચગ્રામી બહિઃ ક્રોશાદ્ દશગ્રામ્ય્ અથવા પુનઃ ॥

બન્દિગ્રાહાંસ્ તથા વાજિકુઞ્જરાણાં ચ હારિણઃ ।
પ્રસહ્ય ઘાતિનશ્ ચૈવ શૂલાન્ આરોપયેન્ નરાન્ ॥

ઉત્ક્ષેપકગ્રન્થિભેદૌ કરસંદંશહીનકૌ ।
કાર્યૌ દ્વિતીયાપરાધે કરપાદૈકહીનકૌ ॥

ક્ષુદ્રમધ્યમહાદ્રવ્યહરણે સારતો દમઃ ।
દેશકાલવયઃશક્તિ સંચિન્ત્યં દણ્ડકર્મણિ ॥

ભક્તાવકાશાગ્ન્યુદકમન્ત્રોપકરણવ્યયાન્ ।
દત્ત્વા ચૌરસ્ય વા હન્તુર્ જાનતો દમ ઉત્તમઃ ॥

શસ્ત્રાવપાતે ગર્ભસ્ય પાતને ચોત્તમો દમઃ ।
ઉત્તમો વાધમો વાપિ પુરુષસ્ત્રીપ્રમાપણે ॥

વિપ્રદુષ્ટાં સ્ત્રિયં ચૈવ પુરુષઘ્નીમ્ અગર્ભિણીમ્ ।
સેતુભેદકરીં ચાપ્સુ શિલાં બદ્ધ્વા પ્રવેશયેત્ ॥

વિષાગ્નિદાં પતિગુરુનિજાપત્યપ્રમાપણીમ્ ।
વિકર્ણકરનાસૌષ્ઠીં કૃત્વા ગોભિઃ પ્રમાપયેત્ ॥

અવિજ્ઞાતહતસ્યાશુ કલહં સુતબાન્ધવાઃ ।
પ્રષ્ટવ્યા યોષિતશ્ ચાસ્ય પરપુંસિ રતાઃ પૃથક્ ॥

સ્ત્રીદ્રવ્યવૃત્તિકામો વા કેન વાયં ગતઃ સહ ।
મૃત્યુદેશસમાસન્નં પૃચ્છેદ્ વાપિ જનં શનૈઃ ॥

ક્ષેત્રવેશ્મવનગ્રામવિવીતખલદાહકાઃ ।
રાજપત્ન્યભિગામી ચ દગ્ધવ્યાસ્ તુ કટાગ્નિના ॥

પુમાન્ સંગ્રહણે ગ્રાહ્યઃ કેશાકેશિ પરસ્ત્રિયા ।
સદ્યો વા કામજૈશ્ ચિહ્નૈઃ પ્રતિપત્તૌ દ્વયોસ્ તથા ॥

નીવીસ્તનપ્રાવરણસક્થિકેશાવમર્શનમ્ ।
અદેશકાલસંભાષં સહૈકાસનમ્ એવ ચ ॥

સ્ત્રી નિષેધે શતં દદ્યાદ્ દ્વિશતં તુ દમં પુમાન્ ।
પ્રતિષેધે તયોર્ દણ્ડો યથા સંગ્રહણે તથા ॥

સજાતાવ્ ઉત્તમો દણ્ડ આનુલોમ્યે તુ મધ્યમઃ ।
પ્રાતિલોમ્યે વધઃ પુંસો નાર્યાઃ કર્ણાદિકર્તનમ્ ॥

અલંકૃતાં હરન્ કન્યામ્ ઉત્તમં હ્ય્ અન્યથાધમમ્ ।
દણ્ડં દદ્યાત્ સવર્ણાસુ પ્રાતિલોમ્યે વધઃ સ્મૃતઃ ॥

શતં સ્ત્રીદૂષણે દદ્યાદ્ દ્વે તુ મિથ્યાભિશંસને ।
પશૂન્ ગચ્છન્ શતં દાપ્યો હીનાં સ્ત્રીં ગાં ચ મધ્યમમ્ ॥

અવરુદ્ધાસુ દાસીષુ ભુજિષ્યાસુ તથૈવ ચ ।
ગમ્યાસ્વ્ અપિ પુમાન્ દાપ્યઃ પઞ્ચાશત્પણિકં દમમ્ ॥

પ્રસહ્ય દાસ્યભિગમે દણ્ડો દશપણઃ સ્મૃતઃ ।
બહૂનાં યદ્ય્ અકામાસૌ ચતુર્વિંશતિકઃ પૃથક્ ॥

ગૃહીતવેતના વેશ્યા નેચ્છન્તી દ્વિગુણં વહેત્ ।
અગૃહીતે સમં દાપ્યઃ પુમાન્ અપ્ય્ એવમ્ એવ હિ ॥

અયોનૌ ગચ્છતો યોષાં પુરુષં વાપિ મેહતઃ ।
ચતુર્વિંશતિકો દણ્ડસ્ તથા પ્રવ્રજિતાગમે ॥

અન્ત્યાભિગમને ત્વ્ અઙ્ક્યઃ કુબન્ધેન પ્રવાસયેત્ ।
શૂદ્રસ્ તથાન્ત્ય એવ સ્યાદ્ અન્ત્યસ્યાર્યાગમે વધઃ ॥

ઊનં વાભ્યધિકં વાપિ લિખેદ્ યો રાજશાસનમ્ ।
પારદારિકચૌરં વા મુઞ્ચતો દણ્ડ ઉત્તમઃ ॥

અભક્ષ્યેણ દ્વિજં દૂષ્યો દણ્ડ ઉત્તમસાહસમ્ ।
મધ્યમં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં પ્રથમં શૂદ્રમ્ અર્ધિકમ્ ॥

કૂટસ્વર્ણવ્યવહારી વિમાંસસ્ય ચ વિક્રયી ।
ત્ર્યઙ્ગહીનસ્ તુ કર્તવ્યો દાપ્યશ્ ચોત્તમસાહસમ્ ॥

ચતુષ્પાદકૃતો દોષો નાપૈહીતિ પ્રજલ્પતઃ ।
કાષ્ઠલોષ્ટેષુપાષાણબાહુયુગ્યકૃતસ્ તથા ॥

છિન્નનસ્યેન યાનેન તથા ભગ્નયુગાદિના ।
પશ્ચાચ્ ચૈવાપસરતા હિંસને સ્વામ્ય્ અદોષભાક્ ॥

શક્તો ઽપ્ય્ અમોક્ષયન્ સ્વામી દંષ્ટ્રિણાં શૃઙ્ગિણાં તથા ।
પ્રથમં સાહસં દદ્યાદ્ વિક્રુષ્ટે દ્વિગુણં તથા ॥

જારં ચૌરેત્ય્ અભિવદન્ દાપ્યઃ પઞ્ચશતં દમમ્ ।
ઉપજીવ્ય ધનં મુઞ્ચંસ્ તદ્ એવાષ્ટગુણીકૃતમ્ ॥

રાજ્ઞો ઽનિષ્ટપ્રવક્તારં તસ્યૈવાક્રોશકારિણમ્ ।
તન્મન્ત્રસ્ય ચ ભેત્તારં છિત્ત્વા જિહ્વાં પ્રવાસયેત્ ॥

મૃતાઙ્ગલગ્નવિક્રેતુર્ ગુરોસ્ તાડયિતુસ્ તથા ।
રાજયાનાસનારોઢુર્ દણ્ડ ઉત્તમસાહસઃ ॥

દ્વિનેત્રભેદિનો રાજદ્વિષ્ટાદેશકૃતસ્ તથા ।
વિપ્રત્વેન ચ શૂદ્રસ્ય જીવતો ઽષ્ટશતો દમઃ ॥

દુર્દૃષ્ટાંસ્ તુ પુનર્ દૃષ્ટ્વા વ્યવહારાન્ નૃપેણ તુ ।
સભ્યાઃ સજયિનો દણ્ડ્યા વિવાદાદ્ દ્વિગુણં દમમ્ ॥

યો મન્યેતાજિતો ઽસ્મીતિ ન્યાયેનાપિ પરાજિતઃ ।
તમ્ આયાન્તં પુનર્ જિત્વા દાપયેદ્ દ્વિગુણં દમમ્ ॥

રાજ્ઞાન્યાયેન યો દણ્ડો ગૃહીતો વરુણાય તમ્ ।
નિવેદ્ય દદ્યાદ્ વિપ્રેભ્યઃ સ્વયં ત્રિંશદ્ગુણીકૃતમ્ ॥