મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.4

સોમવિકારા ગવાદય એકાહાઃ. તેષુ સંદેહઃ, કિં દર્શપૂર્ણમાસાત્ પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં ચ પ્રયોક્તવ્યાઃ, ઉતોર્ધ્વમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અનિયમઃ, અવિશેષાત્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, તથા [597]{*5।143*} સોમવિકારાઃ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઊર્ધ્વં સ્યુઃ, જ્યોતિષ્ટોમો દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઊર્ધ્વં ભવતિ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજેતેતિ{*5।144*}. ચોદકેનૈષ ધર્મો ગવાદિષ્વ્ અપ્ય્ એકાહેષુ પ્રાપ્નોતિ. તસ્માત્ તે ઽપિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઊર્ધ્વં કર્તવ્યા ઇતિ.
[598]{*5।145*}
નોતેસ્:
*{5।143: એ2: 5,173; એ6: 2,104}*
*{5।144: તૈત્.સ્. 2.5.6.1}*
*{5।145: એ2: 5,173; એ6: 2,104}*
દ્રવ્યાણાં કર્મસંયોગે ગુણત્વેનાભિસંબન્ધઃ॥6.1.1॥
દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેત્યેવમાદિ સમામ્નાયતે. તત્ર સંદેહઃ, કિં સ્વર્ગો ગુણતઃ, કર્મ પ્રધાનતઃ, ઉત કર્મ ગુણતઃ, સ્વર્ગઃ પ્રધાનત ઇતિ. કુતઃ સંશયઃ? ઇહ સ્વર્ગકામો ઽપિ નિર્દિશ્યતે, યજેતેત્ય્ અપિ. અત્ર સ્વર્ગકામયાગયોઃ સંબન્ધો ગમ્યતે. તસ્મિંશ્ ચ સંબન્ધે કિં યાગઃ સાધનત્વેન સંબધ્યતે, ઉત સાધ્યત્વેનેતિ ભવતિ વિચારણા.
તત્ર યદિ સ્વર્ગકામસ્ય પુરુષસ્ય યાગઃ કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે, સ્વર્ગકામેન યાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ, સ્વર્ગેચ્છાવિશિષ્ટસ્ય સ સિધ્યતીતિ ગમ્યતે. સ્વર્ગેચ્છા તત્ર પુરુષસ્ય યાગં પ્રત્યુપદિશ્યતે, તેન તસ્ય સ સિધ્યતિ નાન્યસ્યેતિ. યઃ સ્વર્ગકામઃ, સ શક્નોતિ પુરુષો યાગં સાધયિતુમ્.
અથ સ્વર્ગકામસ્ય કામઃ કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે, તતો યાગવિશિષ્ટા કર્તવ્યતેતિ યાગઃ સાધકો ઽભ્યુપગમ્યતે. સ ચાયમ્ ઉભયોર્ અપ્ય્ અર્થ એકસ્માદ્ ઉચ્ચરિતાદ્ વાક્યાદ્ ગમ્યતે{*5।146*}, યાગો વા કર્તવ્યઃ કામો વેતિ. ન ચૈતદ્ યૌગપદ્યેન સંભવતિ, યદા કામઃ, ન તદા યાગઃ, યદા યાગઃ, ન તદા કામઃ, વચનવ્યક્તિભેદાત્. ઉપપન્નઃ સંશયઃ.
[599]{*5।147*} તથેદમ્ અપરં સંદિગ્ધમ્. કિં પ્રીતિઃ સ્વર્ગઃ, ઉત દ્રવ્યમ્ ઇતિ. યદિ દ્રવ્યં સ્વર્ગઃ, તતઃ પ્રધાનં કર્મ, દ્રવ્યં ગુણભૂતમ્. અથ પ્રીતિઃ સ્વર્ગઃ, તતો યાગો ગુણભૂતઃ, સ્વર્ગઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ. કુતઃ સંશયઃ? નાસ્ત્ય્ અત્ર કામસ્ય ગુણત્વેન પ્રાધાન્યેન વા શ્રુતિઃ, સંબન્ધમાત્રં ત્વ્ અસ્ય યાગેન ગમ્યતે, દ્રવ્યસ્ય તુ કર્માર્થતા સ્વભાવતઃ, પુરુષપ્રયત્નસ્ય ચ ફલાર્થતા.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સ્વર્ગો ગુણતઃ, કર્મ પ્રધાનત ઇતિ. તત્ર તાવદ્{*5।148*} વર્ણયન્તિ, દ્રવ્યં સ્વર્ગ ઇતિ. કથમ્ અવગમ્યતે? સર્વેષામ્ એવ શબ્દાનામ્ અર્થજ્ઞાને લૌકિકઃ પ્રયોગો ઽભ્યુપાયઃ, તસ્મિંશ્ ચ લૌકિકે પ્રયોગે દ્રવ્યવચનઃ સ્વર્ગશબ્દો લક્ષ્યતે, કૌશિકાનિ{*5।149*} સૂક્ષ્માણિ વાસાંસિ સ્વર્ગઃ, ચન્દનાનિ સ્વર્ગઃ, દ્વ્યષ્ટવર્ષાઃ સ્ત્રિયઃ સ્વર્ગ ઇતિ. યદ્ યત્ પ્રીતિમદ્ દ્રવ્યમ્, તત્ તત્ સ્વર્ગશબ્દેનોચ્યતે. તેન સામાનાધિકરણ્યાત્ પ્રીતિમદ્ દ્રવ્યં સ્વર્ગ ઇતિ માન્યામહે, ઉપમાનાચ્ છબ્દપ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્. ન હિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અનુપમિતે{*5।150*} લોકે પ્રસિદ્ધઃ, યસ્યૈતદ્ ઉપમાનં સ્યાત્, તસ્માન્ નોપમાનમ્. અતો દ્રવ્યં સ્વર્ગ ઇતિ.
નેત્યાહ, પ્રીતિઃ સ્વર્ગ ઇતિ, ન દ્રવ્યમ્, વ્યભિચારાત્, તદ્ એવ હિ દ્રવ્યં કસ્યાંચિદ્ અવસ્થાયાં ન સ્વર્ગશબ્દો ઽભિધાતિ. પ્રીતિં તુ ન કસ્યાંચિદ્ અવસ્થાયાં ન{*5।151*}, નાભિદધાતિ. તસ્માદ્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ એતદ્ અવગમ્યતે, પ્રીતૌ સ્વર્ગશબ્દો વર્તત ઇતિ.
નૈતદ્ અસ્તિ, પ્રીતેર્ અભિધાયકઃ સ્વર્ગશબ્દ ઇતિ. કુતઃ? વિશેષણત્વાત્{*5।152*}. યદ્ વિશેષણમ્, ન તચ્ છબ્દેનોચ્યતે. તદ્ યથા, દણ્ડીતિ દણ્ડનિમિત્તઃ પુરુષવચનઃ, દણ્ડો ઽસ્ય [600]{*5।153*} નિમિત્તમ્, નાભિધેયઃ. એવમ્ એષ ન પ્રીતિવચનઃ પ્રીતિસાધનવચનસ્ ત્વ્ એષ સ્વર્ગશબ્દ ઇતિ.
નનુ સ્વર્ગશબ્દો લોકે પ્રસિદ્ધો વિશિષ્ટે દેશે. યાસ્મિન્ નોષ્ણમ્, ન શીતમ્, ન ક્ષુત્, ન તૃષ્ણા, નારતિઃ, ન ગ્લાનિઃ, પુણ્યકૃત એવ પ્રેત્ય તત્ર ગચ્છન્તિ, નાન્યે. અત્રોચ્યતે, યદિ તત્ર કેચિદ્ અમૃત્વા ગચ્છન્તિ{*5।154*}, તત આગચ્છન્ત્ય્ અજનિત્વા, ન તર્હિ સ પ્રત્યક્ષો દેશ એવંજાતીયકઃ, ન ત્વ્ અનુમાનાદ્ ગમ્યતે{*5।155*}.
નનુ{*5।156*} ચાન્યે સિદ્ધાઃ કેચિદ્ દૃષ્ટવન્તઃ, તે ચાખ્યાતવન્ત ઇતિ ચેત્. ન તત્ર પ્રમાણમ્ અસ્તિ, સિદ્ધા એવંજાતીયકાઃ સન્તિ, તે ચ દૃષ્ટ્વાચક્ષીરન્ન્ ઇતિ. તસ્માદ્ એવંજાતીયકો દેશ એવ નાસ્તિ.
નનુ ચ લોકાદ્ આખ્યાનેભ્યો વેદાચ્ ચાવગમ્યતે, દેશ એવંજાતીયકઃ સ્વર્ગ ઇતિ. તન્ ન, પુરુષાણામ્ એવંવિધેન દેશેનાસંબન્ધાદ્ અપ્રમાણં વચઃ. આખ્યાનમ્ અપિ પુરુષપ્રણીતત્વાદ્ અનાદરણીયમ્. વૈદિકમ્ અપિ સ્વર્ગાખ્યાનં વિધિપરં નાસ્ત્ય્ એવ, ભવતિ તુ વિધ્યન્તરેણૈકવાક્યભૂતં સ્તુતિપરમ્. યદ્ય્ અપિ કેવલસુખશ્રવણાર્થાપત્ત્યા તાદૃશો દેશઃ સ્યાત્, તથાપ્ય્ અસ્મત્પક્ષસ્યાવિરોધઃ, પ્રીતિસાધને સ્વર્ગશબ્દ ઇતિ. તેન દેશેન વ્યવહારાભાવાત્, કુતસ્ તસ્યાભિધાયકઃ સ્વર્ગશબ્દો ભવિષ્યતીતિ{*5।157*}.
યદા પ્રીતિમદ્ દ્રવ્યં સ્વર્ગઃ, તદા બ્રૂમઃ, દ્રવ્યાણાં કર્મસંયોગે ગુણત્વેનાભિસંબન્ધ ઇતિ, યાગો ઽત્ર કર્તવ્ય ઇતિ શ્રૂયતે સ્વર્ગકામસ્ય. તત્રાવશ્યં સ્વર્ગસ્ય યાગસ્ય ચ સંબન્ધઃ, તત્ર ભૂતં દ્રવ્યમ્, ભવ્યં કર્મ. ભૂતસ્ય ચ ભવ્યાર્થતા ન્યાય્યા, દૃષ્ટાર્થત્વાત્. ન તુ ભવ્યસ્ય ભૂતાર્થતા, તત્ર દૃષ્ટ ઉપકારસ્ ત્યજ્યેત.
કથં પુનર્ અવગમ્યતે, યાગઃ કર્તવ્યતયા ચોદ્યત ઇતિ, [601]{*5।158*} યદા કામસ્યાપિ કર્તવ્યતાસ્માદ્ વાક્યાદ્ અવગમ્યતે. ઉચ્યતે, કામસ્ય કર્તવ્યતા વાક્યાત્, યજ્યર્થસ્ય કર્તવ્યતા શ્રુતેઃ, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી. તસ્માદ્ અયમ્ અર્થઃ, સ્વર્ગકામો યાગં કુર્યાદ્ ઇતિ સ્વર્ગકામસ્ય યાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ. કર્તવ્યશ્ ચ સુખવાન્, અકર્તવ્યો દુઃખવાન્. કર્તવ્ય ઇતિ ચૈનં બ્રૂતે. તસ્માત્ સુખફલો યાગો ભવિષ્યતિ, સ તુ યસ્યેચ્છા, તસ્ય સિધ્યતિ નાન્યસ્યેતિ ગમ્યતે. તેન સ્વર્ગેચ્છા યાગસ્ય ગુણભૂતા, સર્વસ્યાપિ કર્મણો દ્રવ્યેચ્છા ભવતિ ગુણભૂતા, તયા દ્રવ્યમ્ આનેતું યતતે, દૃષ્ટેનૈવ દ્વારેણ. ઇહ તુ સ્વર્ગસંજ્ઞકદ્રવ્યેચ્છૈવ નિયમ્યતે, યથૈવ સા ગુણભૂતા પ્રાપ્તા. તથૈવ સતિ નિયમ્યતે, દૃષ્ટેનૈવ દ્વારેણ, નાદૃષ્ટેનોપકારેણ. તેન સ્વર્ગેછયા ગુણભૂતયા સ્વર્ગદ્રવ્યં પ્રતિ યતિષ્યતે યાગં સાધયિતુમ્. અથાપ્ય્ અદૃષ્ટેન, તથાપિ ન દોષઃ.
નોતેસ્:
*{5।146: એ2: અવગમ્યતે}*
*{5।147: એ2: 5,175; એ6: 2,104}*
*{5।148: એ2: તત્રૈવં તાવદ્}*
*{5।149: એ2: કૌશેયાનિ}*
*{5।150: એ1 (વ્.લ્.): નેત્ય્ આહ, ન હિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અનુપમાને}*
*{5।151: એ2 ઓમ્. ન}*
*{5।152: એ2: વિશેષણત્વાત્ પ્રીતેઃ}*
*{5।153: એ2: 5,177; એ6: 2,105}*
*{5।154: એ2: ન ગચ્છન્તિ}*
*{5।155: એ2: નાપ્ય્ અનુમાનાદ્ ગમ્યતે}*
*{5।156: એ2: નાન્યેન. નનુ}*
*{5।157: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{5।158: એ2: 5,178; એ6: 2,106}*
અસાધકં તુ તાદર્થ્યાત્॥6.1.2॥

તુશબ્દેન પક્ષો વ્યાવર્ત્યતે. તત એતાવત્{*5।159*} તાવદ્ વર્ણયન્તિ, પ્રીતિઃ સ્વર્ગ ઇતિ. કુતઃ? એવમ્ ઉક્તં ભવતા, પ્રીતિવિશિષ્ટે દ્રવ્યે સ્વર્ગશબ્દો વર્તત ઇતિ. યદ્ય્ એવમ્, પૂર્વં તર્હિ પ્રીતૌ વર્તિતુમ્ અર્હતિ. તાં હિ સ ન વ્યભિચરતિ. વ્યભિચરતિ પુનર્ દ્રવ્યમ્. યસ્યૈવ પ્રીતિસાધનસ્ય દ્રવ્યસ્ય વક્તા સ્વર્ગશબઃ, તદ્ એવ યદા ન પ્રીતિસાધનં ભવતિ, તદા ન સ્વર્ગશબ્દેનાભિધીયતે. તસ્માત્ પ્રીતિવચનો ઽયમ્.
યત્ તૂક્તમ્, દણ્ડિશબ્દવદ્ ઇતિ, સો ઽપિ પ્રીતે શબ્દાદ્ દણ્ડે, દણ્ડિનિ પ્રત્યયમ્ આદધાતિ, અન્તર્ગતસ્ તત્ર દણ્ડશબ્દઃ, સ દણ્ડસ્ય વાચકઃ. ઇહ પુનઃ સ્વર્ગશબ્દઃ એવ પ્રીતેર્ અભિધાતા.
પ્રીતિવચનશ્ ચેત્, યાગો ગુણભૂતઃ પ્રીતિઃ પ્રધાનમ્. કુતઃ? તાદર્થ્યાત્ પુરુષપ્રયત્નસ્ય, પ્રીત્યર્થં હિ પુરુષો યતતે, તેન ન [602]{*5।160*} પ્રીતિર્ યાગસાધનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે. દ્રવ્યં હિ યાગસાધનમ્, નર્તે દ્રવ્યાદ્ યાગો ભવતિ, યસ્માદ્ દ્રવ્યદેવતાક્રિયે યજતિશબ્દો વર્તતે. અસત્યામ્ અપિ પ્રીત્યાં ભવતિ યાગઃ. યદિ ચ યાગો ન પ્રીત્યર્થો ભવેત્, અસાધકં કર્મ ભવેત્, સાધયિતારં નાધિગચ્છેત્. યો હિ પ્રીત્યર્થઃ, સ શધ્યતે, નાન્યઃ.
નનુ કર્તવ્યતયા યાગઃ શ્રૂયતે. ઉચ્યતે, સત્યં કર્તવ્યતયા શ્રૂયતે, કામો ઽપિ કર્તવ્યતયાવગમ્યતે. આહ, શ્રુત્યા યાગસ્ય, વાક્યેન કામસ્ય. ન ચોભયોઃ, વાક્યભેદઃ પ્રસઙ્ગાત્{*5।161*}. ઉચ્યતે, યદ્ય્ અપિ યાગઃ કર્તવ્યઃ શ્રૂયતે, તથાપિ ન કર્તવ્યઃ, સુખદઃ કર્તવ્યો ભવતિ, દુઃખદો યાગઃ. તસ્માત્ પ્રત્યક્ષેણાકર્તવ્યઃ, પ્રત્યક્ષેણ ચ દુઃખદઃ. કર્તવ્યતાવચનાદ્ અનુમાનેન સુખદો ભવતીતિ. ઉચ્યતે, અનુમાનં ચ પ્રત્યક્ષવિરોધાન્ ન પ્રમાણમ્. તસ્માદ્ અકર્તવ્યો યાગઃ, યદિ ન પ્રીત્યર્થઃ.
અથાન્યેન{*5।162*} ફલવચનેન સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, સંબધ્યમાનો{*5।163*} ઽપ્ય્ અવિધીયમાનો ન સમીપવચનમાત્રેણ ફલવાન્ વિજ્ઞાયતે. તસ્માદ્ અનર્થકો મા ભૂદ્ ઇતિ સ્વર્ગસ્ય કર્તવ્યતા ગમ્યતે, પુરુષપ્રયત્નશ્ ચ યાગવિશિષ્ટ ઇતિ યાગસ્ તસ્ય કરણં સ્યાત્. તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તં યાગો ગુણભૂતઃ, સ્વર્ગઃ પ્રધાનભૂત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।159: એ2: એતત્}*
*{5।160: એ2: 5,180; એ6: 2,106}*
*{5।161: એ2,6: વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્}*
*{5।162: એ2: અથાનર્થક્યપરિહારાય કલ્પિતેનાન્યેન}*
*{5।163: એ2: તતઃ સંબધ્યમાનો}*
પ્રત્યર્થં ચાભિસંયોગાત્ કર્મતો હ્ય્ અભિસંબન્ધસ્ તસ્માત્ કર્મોપદેશઃ સ્યાત્॥6.1.3॥
ન કેવલમ્ આનર્થક્યભયાદ્ યાગસ્ય ગુણભાવં બ્રૂમઃ. કિં તર્હિ? સ્વર્ગસંજ્ઞકમ્ અર્થં પ્રતિ કરણત્વેન યાગો વિધીયતે. નનુ યાગઃ કર્તવ્યતયા શ્રુત્યા વિધીયતે. સત્યમ્ એવમ્, આનર્થક્યં તુ તથા ભવતિ, સ્વર્ગં પ્રત્યવિહિતે યાગે, સ્વર્ગકામઃ, તસ્મિન્ નિષ્ફલે વિધીયમાનો ઽપિ નિષ્પ્રયોજનઃ સ્યાત્. તત્રાસ્ય [603]{*5।164*} ઉપદેશવૈયર્થ્યમ્, દ્વયોશ્ ચ વિધીયમાનયોઃ પરસ્પરેણાસંબદ્ધયોર્ વાક્યભેદઃ પ્રસઙ્ગઃ{*5।165*}. અતો ન સ્વર્ગકામપદેન સ્વાર્થો વિધીયતે. કિં તર્હિ? ઉદ્દિશ્યતે. તત્ર વાક્યાદ્ અવગતસ્ય કામસ્ય કર્તવ્યતાવગમ્યતે, યાગસ્ય ચ કરણતા. એવં ચ યાગકર્તવ્યતાયાં{*5।166*} ન પ્રત્યક્ષવિરોધો ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ કર્મોપદેશઃ સ્યાત્, કર્મ સ્વર્ગં પ્રત્ય્ ઉપદિશ્યતે, ન સ્વર્ગઃ કર્મ પ્રતિ.
કિમ્ અતો યદિ સ્વર્ગો નોપદિશ્યતે? એતદ્ અતો ભવતિ. ન હ્ય્ અનુપદિષ્ટો ઽર્થપ્રાપ્તશ્ ચ ગુણો ભવતિ. તસ્માત્ સ્વર્ગઃ પ્રધાનતઃ, કર્મ ગુણત ઇતિ.
અપિ ચ, યસ્ય સ્વર્ગ ઇષ્ટઃ સ્યાત્, સ યાગં નિર્વર્ત્યેદ્ ઇત્ય્ અસંબદ્ધમ્ ઇવ, અન્યદ્ ઇચ્છતિ, અન્યત્ કરોતીતિ{*5।167*}.
અથ મતમ્, તતઃ સ્વર્ગો ભવતીતિ સંબન્ધાદ્ ઇદં ગમ્યત{*5।168*} ઇતિ. ન શબ્દપ્રમાણકામામ્ અન્તરેણ શબ્દમ્ અવગતિર્ ન્યાય્યા. વાક્યાદ્ એવાસ્માદ્ ઇમં સંબન્ધમ્ અવગચ્છામઃ, યથા કાષ્ઠાન્ય્ આહર્તુકામો ઽરણ્યં ગચ્છેદ્ ઇતિ યદિ બ્રૂયાત્, બ્રૂયાદ્ એતત્, દૃષ્ટં તત્ર પ્રમાણાન્તરેણારણ્યાગમનસ્ય કાષ્ઠાહરણસામર્થ્યં વિદ્યત ઇતિ.
અથ મન્યતે{*5।169*}, ઉપદેશાનર્થક્યં મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અર્થાપત્તિર્ ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, નોપદેશાનર્થક્યસ્યૈતત્ સામર્થ્યમ્, યદ્ અન્તરેણ ફલવચનમ્, યાગસ્ય પ્રીતિઃ ફલમ્ અવગમ્યેત. કામમ્ અસ્યાનર્થક્યં ભવતુ{*5।170*}, ન જાતુચિત્ સામર્થ્યમ્ અસ્ય જાયતે. ન હિ દગ્ધુકામસ્યોદકોપાદાનમ્ અસતિ દાહે ઽનર્થકમ્ ઇતિ દહનશક્તિમ્ અસ્ય જનયેત્. અથ વા, સ્વર્ગકામસ્ય યાગો વિધીયત ઇતિ પક્ષાન્તરાવલમ્બેનાસ્યાર્થવત્તા ભવિષ્યતિ.
નન્વ્ ઇતરસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે સ્વર્ગકામસ્ય યાગો વિધીયતે, ન યાગાત્ સ્વર્ગઃ. નૈતદ્ એવમ્. તસ્મિન્ ખલુ પક્ષે સ્વર્ગં પ્રાર્થયમાનસ્યાનુષ્ઠાનમ્ અનૂદ્ય યાગસ્ તસ્યોપાયત્વેન વિધીયત ઇતિ ન [604]{*5।171*} દોષઃ. તદ્ અનુષ્ઠાનં સ્વર્ગં પ્રતીતિ નાસ્તિ વચનમ્ ઇતિ ચેત્. ઇષ્ટમ્ અર્થં પ્રત્ય્ અનુષ્ઠાનં ભવતિ, સ્વર્ગકામસ્ય ચ સ્વર્ગ ઇષ્ટઃ, તદનુષ્ઠાનવિશેષગ્રહણાર્થમ્ એવ સ્વર્ગકામવિશેષણગ્રહણમ્ ઇતિ નિરવદ્યમ્. તસ્માત્ સ્વર્ગકામસ્ય યાગકર્મોપદેશઃ સ્યાત્, અતઃ સ્વર્ગઃ પ્રધાનતઃ, કર્મ ગુણત ઇતિ સ્વર્ગકામમ્ અધિકૃત્ય, યજેતેતિ વચનમ્. ઇત્ય્ અધિકારલક્ષણમ્ ઇદં સિદ્ધં ભવતિ.
નોતેસ્:
*{5।164: એ2: 5,183; એ6: 2,107}*
*{5।165: એ2,6: વાક્યભેદપ્રસઙ્ગઃ}*
*{5।166: ઝ (2,969) સ્છ્લ્äગ્ત્ મિત્ એઇનેર્ હ્સ્ એવમ્ અયાગકર્તવ્યતાયાં વોર્}*
*{5।167: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{5।168: એ2 (fન્.): સંબન્ધાદ્ અવગમ્યતે}*
*{5।169: એ2 (fન્.): મન્યસે}*
*{5।170: એ2: ભવેત્}*
*{5।171: એ2: 5,183; એ6: 2,108}*
ફલાર્થત્વાત્ કર્મણઃ શાસ્ત્રં સર્વાધિકારં સ્યાત્॥6.1.4॥
ઇદમ્ આમ્નનન્તિ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેત્યેવમાદિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં યાવત્ કિંચિત્ સત્ત્વમ્, તત્ સર્વમ્ અધિકૃત્યૈતદ્ ઉચ્યતે, ઉત સમર્થમ્ અધિકૃત્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વાધિકારઃ, અવિશેષાત્. નનુ વૃક્ષાદયો ન કિંચિત્ કામયન્તે, કથમ્ તેષામ્ અધિકારઃ સ્યાત્? ઉચ્યતે, મા ભૂદ્ અચેતનાનામ્, તિરશ્ચસ્ ત્વ્ અધિકૃત્ય યજેતેતિ બ્રૂયાત્. નનુ તિર્યંચો ઽપિ ન કિંચિત્ કામયન્તે. નેતિ બ્રૂમઃ, કામયન્તે સુખમ્, એવં હિ દૃશ્યતે, ધર્મોપતપ્તાશ્ છાયામ્ ઉપસર્પન્તિ, શીતેન પીડિતા આતપમ્.
આહ, નનુ તિર્યંચ આસન્નં ફલં ચેતયન્તે, ન કાલાન્તરફલં પ્રાર્થયન્તે, કાલાન્તરફલાનિ ચ વૈદિકાનિ કર્માણિ. ઉચ્યતે, કાલાન્તરે ઽપિ ફલં કામયમાના લક્ષ્યન્તે, શુનશ્ ચતુર્દશ્યામ્ ઉપવસતઃ પશ્યામઃ, શ્યેનાંશ્ ચાષ્ટમ્યામ્. ન ચૈષાં વ્યાધ્યાશઙ્કા, નિયતનિમિત્તત્વાત્, નાનાહારાણામ્ અપિ તસ્મિન્ કાલે દર્શનાત્, [605]{*5।172*} સમાનાહારાણામ્ અપ્ય્ અન્યસ્મિન્ કાલે ઽદર્શનાત્. લિઙ્ગાનિ ચ વેદે ભવન્તિ, દેવા વૈ સત્રમાસતેત્ય્{*5।173*}એવમાદીનિ દેવતાનામ્ ઋષીણાં વનસ્પતીનામ્ અધિકારં દર્શયન્તિ.

નનુ કાર્ત્સ્ન્યેન વિધિમ્ ઉપસંહર્તું ન શક્નુવન્તીત્ય્ અનધિકૃતાઃ. ઉચ્યતે, યાગં કર્તું શક્નુવન્તિ કેચિત્, તસ્માત્ યજેતેત્યેવમાદીન્ય્ અધિકરિષ્યન્તિ શક્નુવતઃ, વિષ્ણુક્રમાદિવચનાનિ{*5।174*} ત્વ્ અશક્તાન્ નાધિકરિષ્યન્તિ. તત્ર યો ઽનુપદિષ્ટવિષ્ણુક્રમાદિકઃ સ કેવલં યાગં કરિષ્યતિ, કસ્ તસ્ય દોષઃ? દ્રવ્યપરિગ્રહો ઽપિ દેવગ્રામઃ, હસ્તિગ્રામઃ, ઋષભસ્ય ગ્રામ ઇત્ય્ ઉપચારાદ્ અસ્ત્ય્ એવેતિ. તસ્માદ્ અમનુષ્યાણામ્ અપિ શક્નુવતામ્ અધિકાર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।172: એ2: 5,185; એ6: 2,109}*
*{5।173: તૈત્.સ્. 1.6.11.3}*
*{5।174: એ2: વિષ્ણુક્રમણાદિવચનાનિ}*
કર્તુર્ વા શ્રુતિસંયોગાદ્ વિધિઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ગમ્યતે॥6.1.5॥
વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, તિર્યગાદીનામ્ અપ્ય્ અધિકાર ઇતિ. કસ્ય તર્હિ? યઃ સમર્થઃ કૃત્સ્નં કર્માભિનિર્વર્તયિતુમ્. ન ચૈતે શક્નુવન્તિ તિર્યગાદયઃ કૃત્સ્નં કર્માભિનિર્વર્તયિતુમ્, તસ્માદ્ એષાં ન સુખસ્યાભ્યુપાયઃ કર્મેતિ. કથં યો ન શક્યતે કર્તુમ્, સો ઽભ્યુપાયઃ સ્યાદ્ ઇતિ. ન દેવાનામ્, દેવતાન્તરાભાવાત્, ન હ્ય્ આત્માનમ્ ઉપદિશ્ય ત્યાગઃ સંભવતિ, ત્યાગ એવાસૌ ન સ્યાત્, નર્ષીણામ્, આર્ષેયાભાવાત્. ન ભૃગ્વાદયો ભૃગ્વાદિભિઃ સગોત્રા ભવન્તિ, ન ચૈષાં સામર્થ્યં પ્રત્યક્ષમ્.
[606]{*5।175*} અપિ ચ નિર્યઞ્ચો ન કાલાન્તરફલેનાર્થિનઃ, આસન્નં હિ તે કામયન્તે.
નનુ ચોક્તમ્, કાલાન્તરફલાર્થિનસ્ તિરશ્ચઃ પશ્યામઃ, શુનઃ શ્યેનાંશ્ ચતુર્દશ્યામ્ અષ્ટભ્યાં ચોપવસત ઇતિ. ઉચ્યતે, ન જન્માન્તરફલાર્થિન ઉપવસન્તિ. કથમ્ અવગમ્યતે? વેદાધ્યયનાભાવાત્, યે વેદમ્ અધીયતે ત એતદ્ વિદુઃ, ઇદં કર્મ કૃત્વા, ઇદં ફલમ્ અમુત્ર પ્રાપ્નોતીતિ. ન ચૈતે વેદમ્ અધીયતે, નાપિ સ્મૃતિશાસ્ત્રાણિ, નાપ્ય્ અન્યેભ્યો ઽવગચ્છન્તિ. તસ્માન્ ન વિદન્તિ ધર્મમ્. અવિદ્વાંસઃ કથમ્ અનુતિષ્ઠેયુઃ? તસ્માન્ ન ધર્માયોપવસન્તીતિ.
કિમ્ અર્થં તર્હ્ય્ એષામ્ ઉપવાસઃ? ઉચ્યતે, રોગાદ્ અરુચિર્ એષામ્. કથં પુનર્ નિયતે કાલે રોગો ભવતિ? ઉચ્યતે, નિયતકાલા અપિ રોગા ભવન્તિ, યથા તૃતીયકાશ્ ચાતુર્થકાશ્ ચેતિ. તસ્માન્ મનુષ્યાણામ્ અધિકાર ઇતિ. ન ચ તિરશ્ચાં દ્રવ્યપરિગ્રહઃ, ન હ્ય્ એતે દ્રવ્યં સ્વેચ્છયોપયુઞ્જાના દૃશ્યન્તે. તસ્માદ્ અનીશાના ધનસ્ય. યત્ તુ, દેવગ્રામો હસ્તિગ્રામ ઇતિ, ઉપચારમાત્રં તત્. તસ્માદ્ અપિ ન તિરશ્ચામ્ અધિકાર ઇતિ.
યાનિ પુનર્ લિઙ્ગાનિ, દેવા વૈ સત્રમ્ આસતેત્યેવમાદીનિ, અર્થવાદાસ્ તે વિધિપ્રરોચનાર્થાઃ, વિદ્યતે હિ વિધિર્ અન્યસ્ તેષુ સર્વેષુ. ન ચ વિધેર્ વિધિનૈકવાક્યભાવો ભવતિ, વચનવ્યક્તિભેદાત્. સ્તુતિસ્ તુ સા, ઇત્થં નામ સત્રાણ્ય્ આસિતવ્યાનિ, યત્ કૃતકૃત્યા અપ્ય્ આસતે દેવાઃ, આસન્નચેતના અપિ તિર્યઞ્ચઃ, અચેતના અપિ વનસ્પતયઃ, કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ વિદ્વાંસો મનુષ્યા ઇતિ.
નનુ વિષ્ણુક્રમાદિષ્વ્ અનધિકૃતાઃ કેવલં યાગં કરિષ્યન્તિ. [607]{*5।176*} નૈવમ્, ગુણા યાગં પ્રત્ય્ ઉપદિશ્યન્તે, ન કર્તારં પ્રતિ, તેન યાગમાત્રે ક્રિયમાણે વૈગુણ્યમ્ ઇતિ ન ફલસંબન્ધઃ સ્યાત્. કથં પુનર્ યાગં પ્રત્ય્ ઉપદિશ્યન્ત ઇતિ ચેત્. ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષસ્ય યાગવચનસ્યાન્તિકાદ્ ઉપનિપતિતાઃ શક્નુવન્તિ તં નિરાકાઙ્ક્ષીકર્તુમ્, ઇતરથા હિ કર્તૄન્ અધિકુર્વત્સુ ગુણવચનેષ્વ્ અનિવૃત્તાકાઙ્ક્ષં ફલવચનમ્ અનર્થકમ્ એવ સ્યાત્, અનુષઙ્ગશ્{*5।177*} ચ ફલવચનમ્ અભિવિષ્યત્, તત્ર સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ વાક્યમ્ ઉપરોત્સ્યતે. અથૈતદ્ એવ વાક્યં સમર્થાનાં સગુણં કર્મ વિધાસ્યતિ, અસમર્થાનાં વિગુણમ્ ઇતિ. તન્ ન, સકૃદ્ ઉચ્ચારણ ઉભયશક્તિવિરોધાદ્ વાક્યં ભિદ્યેત, સાકાઙ્ક્ષં હિ તદ્ ઇતિકર્તવ્યતાં પ્રતિ. તસ્માત્ સાઙ્ગયાગોપદેશઃ સ ઇતિ નિરઙ્ગયાગોપદેશાભાવઃ. તસ્માન્ મનુષ્યાણામ્ એવાધિકાર ઇતિ.
પ્રયોજનં પક્ષોક્તમ્, કેચિદ્ આહુઃ સહસ્રસંવત્સરં કર્મ ન નિયોગતો દિવસેષુ કલ્પયિતવ્યમ્, પૂર્વપક્ષે{*5।178*} તદાયુષાં દેવતાદીનાં સંભવાતીતિ{*5।179*}, સિદ્ધાન્તે તત્ર સંભવદ્ અપિ{*5।180*} દિવસેષ્વ્ એવ કલ્પયિતવ્યમ્ ઇતિ. તત્ તૂપરિષ્ટાદ્{*5।181*} વ્યાખ્યાસ્યામઃ.
નોતેસ્:
*{5।175: એ2: 5,186; એ6: 2,109}*
*{5।176: એ2: 5,187; એ6: 2,110}*
*{5।177: એ2: અનુષઙ્ગતશ્}*
*{5।178: એ2: કલ્પયિતવ્યમ્ ઇતિ. પૂર્વપક્ષે}*
*{5।179: એ2: સંભવાદ્ ઇતિ}*
*{5।180: એ2: સિદ્ધાન્તે તદસંભવાદ્ ઇતિ}*
*{5।181: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 6.7.31-40}*
લિઙ્ગવિશેષનિર્દેશાત્ પુંયુક્તમ્ ઐતિશાયનઃ॥6.1.6॥
દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેત્યેવમાદિ સમામ્નાયતે. તત્ર સંદેહઃ, કિં સ્વર્ગકામં પુમાંસમ્ અધિકૃત્ય યજેતેત્ય્ એષ શબ્દ ઉચ્ચરિતઃ, અથ વાનિયમઃ, સ્ત્રિયં પુમાંસં ચેતિ{*5।182*}. કિં પ્રાપ્તમ્? પુંલિઙ્ગમ્ અધિકૃતં મેને ઐતિશાયનઃ. કુતઃ? લિઙ્ગવિશેષનિર્દેશાત્. પુંલિઙ્ગેન વિશેષેણ નિર્દેશો [608]{*5।183*} ભવતિ સ્વર્ગકામો યજેતેતિ{*5।184*}. તસ્માત્ પુમાન્ ઉક્તો યજેતેતિ, ન સ્ત્રી.
નોતેસ્:
*{5।182: એ2: વેતિ}*
*{5।183: એ2: 5,188; એ6: 2,111}*
*{5।184: એ1 ગિબ્ત્ પુંલિઙ્ગેન વિશેષેણ નિર્દેશો ભવતિ સ્વર્ગકામો યજેતેતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
તદુક્તિત્વાચ્ ચ દોષશ્રુતિર્ અવિજ્ઞાતે॥6.1.7॥
અવિજ્ઞાતે ગર્ભે હતે ભ્રૂણહત્યાનુવાદો ભવતિ, તસ્માદ્ અવિજ્ઞાતેન ગર્ભેણ હતેન ભ્રૂણહા ભવતીતિ. ભ્રૂણહા પાપકૃત્તમઃ, યશ્ ચોભયોર્ લોકયોર્ ઉપકરોતિ, તસ્ય હન્તા ભ્રૂણાહા, યજ્ઞહન્તા ભ્રૂણહા, સ યજ્ઞસાધનબધકારી{*5।185*}. તસ્માદ્ યજ્ઞં ભ્રૂણશબ્દેનાભિદધાતિ. સ હિ બિભર્તિ વા સર્વમ્, ભૂતિં વાનયતિ. અતો ભ્રૂણહા યજ્ઞબધકારી{*5।186*}, સ પુંયુક્તત્વાદ્ અનુવાદો ઽવકલ્પતે. અવિજ્ઞાતે ગર્ભે હન્યમાને કદાચિત્ પુમાન્ હન્યેત, તત્ર યજ્ઞાધિકૃતસ્ય હતત્વાદ્ યજ્ઞબધો{*5।187*} ભ્રૂણહત્યા સ્યાત્. ઇતરથા, યદ્ય્ ઉભયોર્ અધિકારઃ, તતો વિજ્ઞાતે ચાવિજ્ઞાતે ચ યજ્ઞવધઃ{*5।188*} સ્યાત્. તત્રાવિજ્ઞાતગ્રહણમ્ અતન્ત્રમ્ ઇતિ કલ્પ્યેત. તસ્માદ્ વિવક્ષિતા પુંલિઙ્ગસ્ય વાચિકા વિભક્તિર્ ઇતિ.
તથા, આત્રેયીં હત્વા ભ્રૂણહા ભવતિ, આત્રેયીમ્ આપન્નગર્ભામ્ આહુઃ, અત્ર કુક્ષાવ્{*5।189*} અસ્યા વિદ્યત ઇત્ય્ આત્રેયી. તસ્માદ્ અપિ પુંસો ઽધિકારો ગમ્યતે. યથા, પશુમ્ આલભેતેતિ{*5।190*} પુંપશુર્ એવાલભ્યતે, લિઙ્ગવિશેષનિર્દેશાત્{*5।191*}. એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ,
નોતેસ્:
*{5।185: એ2,6: યજ્ઞસાધનવધકારી}*
*{5।186: એ2,6: યજ્ઞવધકારી}*
*{5।187: એ2,6: યજ્ઞવધો}*
*{5।188: એ2,6: યજ્ઞવધઃ}*
*{5।189: એ1 ગિબ્ત્ કુક્ષાવ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।190: તૈત્.બ્ર્. 1.5.9.7}*
*{5।191: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 4.1.17}*
જાતિં તુ બાદરાયણો ઽવિશેષાત્, તસ્માત્ સ્ત્ર્ય્ અપિ પ્રતીયેત જાત્યર્થસ્યાવિશિષ્ટત્વાત્॥6.1.8॥

તુશબઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, પુંસો એવાધિકાર ઇતિ{*5।192*}, જાતિં તુ ભગવાન્ બાદરાયણો{*5।193*} ઽધિકૃતાં મન્યતે સ્મ. આહ, કિમ્ અયં [609]{*5।194*} સ્વર્ગકામ ઇતિ જાતિશબ્દઃ સમધિગતઃ? નેત્ય્ આહ. કથં તર્હિ? યૌગિકઃ, સ્વર્ગેચ્છાયોગેન વર્તતે. કેન તર્હિ શબ્દેન જાતિર્ ઉક્તા, યાધિકૃતેતિ ગમ્યતે? નૈવ ચ{*5।195*} વયં બ્રૂમઃ, જાતિવચન ઇહ શબ્દો ઽધિકારક ઇતિ. કિં તર્હિ, સ્વર્ગકામશબ્દેનોભાવ્ અપિ સ્ત્રીપુંસાવ્ અધિક્રિયેતે ઇતિ, અતો ન વિવક્ષિતં પુંલિઙ્ગમ્ ઇતિ. કુતઃ? અવિશેષાત્, ન હિ શક્નોત્ય્ એષા વિભક્તિઃ સ્વર્ગકામં લિઙ્ગેન વિશેષ્ટુમ્. કથમ્? લક્ષણત્વેન શ્રવણાત્, સ્વર્ગે કામો યસ્ય, તમ્ એષ લક્ષયતિ શબ્દઃ, તેન લક્ષણેનાધિકૃતો યજેતેતિ શબ્દેનોચ્યતે. તચ્ ચ લક્ષણમ્ અવિશિષ્ટં સ્ત્રિયાં પુંસિ ચ. તસ્માચ્ છબ્દેનોભાવ્ અપિ સ્ત્રીપુંસાવ્ અધિકૃતાવ્ ઇતિ ગમ્યતે. તત્ર કેનાધિકારઃ સ્ત્રિયા નિવર્ત્યતે.
વિભક્ત્યેતિ ચેત્. તન્ ન. કસ્માત્? પુંવચનત્વાત્ સ્ત્રીનિવૃત્તાવ્ અશક્તિઃ. પુંસો વિભક્ત્યા પુનર્વચનમ્ અનર્થકમ્ ઇતિ ચેન્. ન, આનર્થક્યે ઽપિ સ્ત્રીનિવૃત્તેર્ અભાવઃ, પરિસંખ્યાયાં સ્વાર્થહાનિઃ પરાર્થકલ્પના પ્રાપ્તબાધશ્ ચ. ન ચાનર્થક્યમ્, નિર્દેશાર્થત્વાત્. તસ્માત્ સ્ત્ર્ય્ અપિ પ્રતીયેત જાત્યર્થસ્યાવિશિષ્ટત્વાત્.
નોતેસ્:
*{5।192: એ2: પુંસ એવાધિકાર ઇતિ}*
*{5।193: એ2: ભગવાન્ બાદરાયણો}*
*{5।194: એ2: 5,189; એ6: 2,111}*
*{5।195: એ2 ઓમ્. ચ}*
ચોદિતત્વાદ્ યથાશ્રુતિ॥6.1.9॥
અથ યદ્ ઉક્તમ્, પશુમ્ આલભેતેતિ{*5।196*} પુંપશુર્ આલભ્યતે પુંલિઙ્ગવચનસામર્થ્યાત્, એવમ્ ઇહાપિ પુંલિઙ્ગવચનસામર્થ્યાત્ પુમાન્ અધિક્રિયતે યાગવચનેનેતિ. તત્ પરિહર્તવ્યમ્. અત્રોચ્યતે, નાત્ર જાતિર્ દ્રવ્યસ્ય લક્ષણત્વેન શ્રૂયતે, યદિ હિ લક્ષણત્વેન શ્રૂયતે, તતઃ સ્ત્રિયા અપિ યાગ ઉક્તો ન પુંવચનેન નિવર્ત્યેત, ઇદં તુ પશુત્વં યાગસ્ય વિશેષણાત્વેન શ્રૂયતે. તત્ર પશુત્વસ્ય યાગસ્ય ચ સંબન્ધો ન દ્રવ્યયાગયોઃ, યથા પશુત્વં યાગસંબદ્ધમ્, [610]{*5।197*} એવં પુંસ્ત્વમ્ એકત્વં ચ, સો ઽયમ્ અનેકવિશેષણવિશિષ્ટો યાગઃ શ્રૂયતે. સ યથાશ્રુત્ય્ એવ કર્તવ્યઃ, ઉપાદેયત્વેન ચોદિતત્વાત્.
યચ્ ચ, દોષશ્રુતિર્ અવિજ્ઞાતે ગર્ભે હતે, આત્રેયાં ચ પુંયુક્તત્વેનેતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્. અત્રોચ્યતે, અવિજ્ઞાતેન ગર્ભેણેત્ય્ અનુવાદઃ પ્રશંસાર્થઃ, આત્રેયી ચ ન હન્તવ્યેતિ. ઇત્થં ગર્ભો ન હન્તવ્યઃ, યદ્ અવ્યક્તેનાપ્ય્ એનસ્વી ભવતિ. પુંલિઙ્ગવિભક્તિઃ શ્રૂયમાણા ન શક્નોતિ સ્ત્રિયં નિવર્તયિતુમ્. કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ અવિજ્ઞાતગર્ભવચનં લિઙ્ગમ્. તથા ગોત્રપ્રશંસાર્થમ્ આત્રેયા અબધસંકીર્તનમ્{*5।198*}. ન ચાપન્નસત્ત્વા આત્રેયી, ગોત્રં હ્ય્ એતત્. ન હ્ય્ અત્રશબ્દાદયં તદ્ધિત ઉત્પન્નઃ, સમર્થાનાં હિ તદ્ધિત ઉત્પદ્યતે. ન ચાત્રશબ્દસ્ય સામર્થ્યમ્ અસ્તિ.
નોતેસ્:
*{5।196: તૈત્.બ્ર્. 1.5.9.7}*
*{5।197: એ2: 5,189; એ6: 2,112}*
*{5।198: એ2,6: અવધસંકીર્તનમ્}*
દ્રવ્યવત્ત્વાત્ તુ પુંસાં સ્યાત્, દ્રવ્યસંયુક્તમ્, ક્રયવિક્રયાભ્યામ્ અદ્રવ્યત્વં સ્ત્રીણાં દ્રવ્યૈઃ સમાનયોગિત્વાત્॥6.1.10॥
પુંસાં તુ સ્યાદ્ અધિકારઃ, દ્રવ્યવત્ત્વાત્, દ્રવ્યવન્તો હિ પુમાંસો ન સ્ત્રિયઃ, દ્રવ્યસંયુક્તં ચૈતત્ કર્મ, વ્રીહિભિર્ યજેત, યવૈર્ યજેતેત્યેવમાદિ. કથમ્? અદ્રવ્યત્વં સ્ત્રીણામ્, ક્રયવિક્રયાભ્યામ્, ક્રયવિક્રયસંયુક્તા હિ સ્ત્રિયઃ, પિત્રા વિક્રીયન્તે, ભર્ત્રા ક્રીયન્તે, વિક્રીતત્વાચ્ ચ પિતૃધનાનામ્ અનીશિયઃ. ક્રીતત્વાચ્ ચ ભર્તૃધનાનામ્. વિક્રયો હિ શ્રૂયતે, શતમ્ અધિરથં દુહિતૃમતે{*5।199*} દદ્યાત્, આર્ષે ગોમિથુનમ્{*5।200*} ઇતિ. ન ચ, એતદ્ દૃષ્ટાર્થે સત્ય્ આનમને ઽદૃષ્ટાર્થં ભવિતુમ્ અર્હતિ. એવં દ્રવ્યૈઃ સમાનયોગિત્વં સ્ત્રીણામ્.
નોતેસ્:
*{5।199: એ2: અતિરથં દુહિતૃમૃતે}*
*{5।200: એ2: ગોમિથુનામ્}*
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્॥6.1.11॥
યા પત્યા ક્રીતા સત્ય્ અથાન્યૈશ્ ચરતીતિ ક્રીતતાં દર્શયતિ.
[611]{*5।201*}
નોતેસ્:
*{5।201: એ2: 5,190; એ6: 2,113}*
તાદર્થ્યાત્ કર્મતાદર્થ્યમ્॥3.1.12॥
આહ, યદ્ અનયા ભક્તોત્સર્પણેન વા કર્તનેન વા ધનમ્ ઉપાર્જિતમ્, તેન યક્ષ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, તદ્ અપ્ય્ અસ્યા ન સ્વમ્, યદા હિ સાન્યસ્ય સ્વભૂતા, તદા યત્ તદીયમ્, તદ્ અપિ તસ્યૈવ. અપિ ચ, સ્વામિનસ્ તયા કર્મ કર્તવ્યમ્, ન તત્ પરિત્યજ્ય સ્વકર્માર્હતિ કર્તુમ્. યત્ તયાન્યેન પ્રકારેણોપાર્જ્યતે, તત્ પત્યુર્ એવ સ્વં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. એવં સ્મરતિ -
ભાર્યા દાસશ્ ચ પુત્રશ્ ચ નિર્ધનાઃ સર્વ એવ તે।
યત્ તે સમધિગચ્છન્તિ, યસ્ય તે તસ્ય તદ્ધનમ્ ઇતિ॥{*5।202*}
નોતેસ્:
*{5।202: મનુ}*
ફલોત્સાહાવિશેષાત્ તુ॥6.1.13॥
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, નિર્ધના સ્ત્રીતિ, દ્રવ્યવતી હિ સા, ફલોત્સાહાવિશેષાત્, સ્મૃતિપ્રામાણ્યાદ્ અસ્વયા તયા ભવિતવ્યં ફલાર્થિન્યાપિ, શ્રુતિવિશેષાત્, ફલાર્થિન્યા યષ્ટવ્યમ્. યદિ સ્મૃતિમ્ અનુરુધ્યમાના પરવશા નિર્ધના ચ સ્યાત્, યજેતેત્ય્ ઉક્તે સતિ ન યજેત. તત્ર સ્મૃત્યા શ્રુતિર્ બાધ્યેત. ન ચૈતન્ ન્યાય્યમ્. તસ્માત્ ફલાર્થિની સતી સ્મૃતિમ્ અપ્રમાણીકૃત્ય દ્રવ્યં પરિગૃહ્ણીયાદ્ યજેત ચેતિ.
અર્થેન ચ સમવેતત્વાત્॥3.1.14॥
અર્થેન ચાસ્યાઃ સમવેતત્વં ભવતિ. એવં દાનકાલે સંવાદઃ ક્રિયતે, ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ નાતિચરિતવ્યેતિ. યત્ તૂચ્યતે{*5।203*}, ભાર્યાદયો નિર્ધના ઇતિ, સ્મર્યમાણમ્ અપિ નિર્ધનત્વમ્ અન્યાય્યમ્ એવ, શ્રુતિવિરોધાત્. તસ્માદ્ અસ્વાતન્ત્ર્યમ્ અનેન પ્રકારેણોચ્યતે, સંવ્યવહારપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્.
[612]{*5।204*}
નોતેસ્:
*{5।203: એ2 ઓમ્. તુ}*
*{5।204: એ2: 5,191; એ2: 2,113}*
ક્રયસ્ય ધર્મમાત્રત્વમ્॥6.1.15॥
યત્ તુ ક્રયઃ શ્રૂયતે, ધર્મમાત્રં તુ તત્, નાસૌ ક્રય ઇતિ. ક્રયો હિ ઉચ્ચનીચપણ્યપણો{*5।205*} ભવતિ. નિયતં ત્વ્ ઇદં દાનં શતમ્ અતિરથમ્{*5।206*}, શોભનામ્ અશોભનાં ચ કન્યાં પ્રતિ. સ્માર્તં ચ શ્રુતિવિરુદ્ધં વિક્રયં નાનુમન્યન્તે. તસ્માદ્ અવિક્રયો ઽયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।205: એ2: ઉચ્ચનીચપુણ્યપણો}*
*{5।206: એ2: અધિરથમ્}*
સ્વવત્તામ્ અપિ દર્શયતિ॥6.1.16॥
પત્ની વૈ પારિણય્યસ્યેષ્ટે પત્યૈવ ગતમ્ અનુમતં{*5।207*} ક્રિયતે{*5।208*}. તથા, ભસદા પત્નીઃ{*5।209*} સંયાજયન્તિ{*5।210*}, ભસદ્વીર્યા હિ પત્નયઃ, ભાસદા વા એતાઃ પરગૃહાણામ્ ઐશ્વર્યમ્ અવરુન્ધત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।207: એ1 (વ્.લ્.): પત્યૈવમ્ અનુમતં}*
*{5।208: તૈત્.સ્. 6.2.1.1}*
*{5।209: એ2: જાઘન્યા પત્નીઃ}*
*{5।210: એ1 (વ્.લ્.): પત્યૈવમ્ અનુમતમ્}*
સ્વવતોસ્ તુ વચનાદ્ ઐકકર્મ્યં સ્યાત્॥6.1.17॥
સ્વવન્તાવ્ ઉભાવ્ અપિ દંપતી ઇત્ય્ એવં તાવત્ સ્થિતમ્. તત્ર સંદેહઃ, કિં પૃથક્ પત્ની યજેત, પૃથગ્ યજમાનઃ, ઉત સંભૂય યજેયાતામ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પૃથક્ત્વેન{*5।211*}. કુતઃ? એકવચનસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્. ઉપાદેયત્વેન કર્તા યજેતેતિ શ્રૂયતે{*5।212*}. તસ્માદ્ એકવચનં વિવક્ષ્યતે, યથા ન દ્વૌ પુરુષૌ સંભૂય યજેયાતામ્, તથાત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.

એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સ્વવતોસ્ તુ વચનાદ્ ઐકકર્મ્યં સ્યાત્, વચનાત્ તયોઃ સહક્રિયા. એવં હિ સ્મરન્તિ, ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ [613]{*5।213*} નાતિચરિતવ્યેતિ, તથા સહધર્મશ્ ચરિતવ્યઃ, સહાપત્યમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, સ્મૃતિવચનેન ન શ્રુતિવચનં યુક્તં બાધિતુમ્. નેતિ બ્રૂમઃ, ઇહ કિંચિત્ કર્મ સ્ત્રીપુંસકર્તૃકમ્ એવ, યથા દર્શપૂર્ણમાસૌ જ્યોતિષ્ટોમ ઇતિ, યત્ર પત્ન્યવેક્ષિતેન યજમાનાવેક્ષિતેન ચાજ્યેન હોમ ઉચ્યતે, તત્રાન્યતરાભાવે વૈગુણ્યમ્.
નનુ પુંસો યજમાનસ્ય યજમાનાવેક્ષિતમ્ આજ્યમ્, સ્ત્રિયા યજમાનાયાઃ પત્ન્યવેક્ષિતં ભવિષ્યતીતિ. નેત્ય્ આહ, નાયમ્ ઈક્ષિતૃસંસ્કારઃ, ઈક્ષિતુઃ સંસ્કારો યદિ, તદૈવં સ્યાત્. આજ્યસંસ્કારશ્ ચાયમ્, ગુણભૂતાવ્ ઈક્ષિતારૌ, તત્રાન્યતરાપાયે નિયતં વૈગુણ્યમ્, સર્વાઙ્ગોપસંહારી ચ પ્રયોગવચનઃ. તત્રૈતત્ સ્યાત્, સ્ત્રી યજમાના પુમાંસં પરિક્રેષ્યત્ય્ આજ્યસ્યેક્ષિતારમ્, પુમાંશ્ ચ સ્ત્રિયં ત્વ્ અવેક્ષિત્રીમ્ ઇતિ. તચ્ ચ ન, પત્નીતિ હિ યજ્ઞસ્ય સ્વામિનીત્ય્ ઉચ્યતે, ન ક્રીતા. પત્નીતિ સંબન્ધિશબ્દો ઽયમ્, યજમાન ઇતિ ચ સ્વામી, ન ક્રીતઃ. તસ્માત્ સ્ત્રીપુંસયોર્ એકમ્ એવંજાતીયકં કર્મેતિ.
તત્ર શ્રુતિસામર્થ્યાદ્ યઃ કશ્ચિત્, યયા કયાચિત્ સહ{*5।214*} સંભૂય યજેતેતિ પ્રાપ્તે, ઇદમ્ ઉચ્યતે, યસ્ ત્વયા કશ્ચિદ્ ધર્મઃ કયાચિત્ સહ કર્તવ્યઃ, સો ઽનયા સહેતિ, તેન ન શ્રુતિવિરોધઃ સ્મૃતેર્ ઇતિ ગમ્યતે. અથ યદ્ ઉક્તમ્, કેવલસ્ય પુંસો ઽધિકારઃ, કેવલાયાશ્ ચ સ્ત્રિયા યજેતેત્ય્ એકવચનસ્ય વિવક્ષિતત્વાદ્ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્. ઇદં તાવદ્ અયં પ્રષ્ટવ્યઃ, યજેતેત્ય્ એકવચને વિવક્ષિતે, કથં ષોડશભિર્ ઋત્વિગ્ભિઃ સહ યાગો ભવતીતિ. એવમ્ ઉચ્યતે, પ્રતિ[614]{*5।215*}કારકં ક્રિયાભેદઃ, યજમાનાન્ એવ પદાર્થાન્ પરિક્રયાદીન્ કુર્વન્, યજત ઇત્ય્ ઉચ્યતે યજમાનઃ, આધ્વર્યવાન્ એવ કુર્વન્ અધ્વર્યુર્ યજતીત્ય્ એવમ્ ઉચ્યતે, યથા સંભરણમ્ એવ કુર્વતી સ્થાલી પક્તિં કરોતીત્ય્ ઉચ્યતે, યસ્ય ચ કારકસ્ય ય આત્મીયો વ્યાપારઃ, સ એકવચને વિવક્ષિત એકેન કર્તવ્યો ભવતીતિ. એવં ચેદ્ યાવાન્ વ્યાપારો યજમાનસ્ય સ{*5।216*} તાવાત્, ન સંભૂય કર્તવ્યઃ, એકેનૈકો યાજમાનો ઽપરેણાપરઃ. દ્વાદશો વા શત એકેન ષટ્પઞ્ચાશત્, અપરેણાપિ ષટ્પઞ્ચાશદ્ ઇતિ. ઇહ તુ પત્નીવ્યાપારો ઽન્ય એવ, ન તત્ર પત્ની પ્રવર્તમાના યજમાનસ્યૈકત્વં વિહન્તિ, યથાધ્વર્યુર્ આધ્વર્યવેષુ પ્રવર્તમાનઃ. અવશ્યં ચ સહ પત્ન્યા યષ્ટવ્યમ્, મધ્યકં હીદં દંપત્યોર્ ધનમ્, તત્ર યાગો ઽવશ્યં સહ પત્ન્યા કર્તવ્યઃ, ઇતરથાન્યતરાનિચ્છાયાં ત્યાગ એવ ન સંવર્તેત, તથા હિ દ્વિતીયયા પત્ન્યા વિના ત્યાગો નૈવાવકલ્પતે, યસ્ય દ્વિતીયા પત્ન્ય્ અસ્તિ, તત્ર ક્રત્વર્થાન્ એકા કરિષ્યતિ. કર્તૃસંસ્કારાર્થેષુ નૈવ દોષઃ, સંભવન્તિ હિ તાનિ સર્વત્રેતિ.
નોતેસ્:
*{5।211: એ2: કુતઃ? પૃથક્ત્વેન}*
*{5।212: એ2 ઓમ્. શ્રૂયતે}*
*{5।213: એ2: 5,192; એ6: 2,114}*
*{5।214: એ2 ઓમ્. સહ}*
*{5।215: એ2: 5,193; એ6: 2,115}*
*{5।216: એ2 ઓમ્. સ}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ॥6.1.18॥
લિઙ્ગં ખલ્વ્ અપિ દૃશ્યતે, યોક્ત્રેણ પત્નીં સંનહ્યતિ, મેખલયા યજમાનં મિથુનત્વાયેતિ{*5।217*}. યદિ સ્ત્રીપુંસાવ્ એકત્ર, યોક્ત્રસ્ય મેખલાયાશ્ ચ વિભાગો વાક્યાદ્ ગમ્યતે, મિથુનસંસ્તવશ્ ચ, તદ્ એતત્ સ્ત્રીપુંસસાધનકે કર્મણ્ય્ ઉપપદ્યતે, નાન્યથા.
નોતેસ્:
*{5।217: તૈત્.સ્. 6.1.3.5}*
ક્રીતત્વાત્ તુ ભક્ત્યા સ્વામિત્વમ્ ઉચ્યતે॥6.1.19॥
સ્થિતાદ્ ઉત્તરમ્ ઉચ્યતે. તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તં સ્વવતી સ્ત્રીતિ, ક્રીતા હિ સા, દૃષ્ટાર્થત્વાદ્ અધિરથશતદાનસ્ય{*5।218*}, અતો યદ્ અસ્યાઃ સ્વામિત્વમ્ ઉચ્યતે, તદ્ ભક્ત્યા, [615]{*5।219*} યથા પૂર્ણકો ઽસ્માકં બલીવર્દાનામ્ ઈષ્ટ ઇતિ, એવં પત્ન્ય્ અપિ પારિણય્યસ્યેષ્ટ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।218: એ2: અતિરથશતદાનસ્ય}*
*{5।219: એ2: 5,195; એ6: 2,116}*
ફલાર્થિત્વાત્ તુ સ્વામિત્વેનાભિસંબન્ધઃ॥6.1.20॥
નૈતદ્ અસ્તિ, ક્રયો મુખ્યઃ, ગૌણં સ્વામિત્વમ્ ઇતિ, ફલાર્થિની હિ સા, સ્મૃતિર્ નાદરિષ્યતે, સ્મૃત્યનુરોધાદ્ અસ્વા સ્યાત્, સ્વવતી શ્રુત્યનુરોધાત્.
ફલવત્તાં ચ દર્શયતિ॥6.1.21॥
સં પત્ની પત્ન્યા સુકૃતેન ગચ્છતાં યજ્ઞસ્ય ધુર્યાયુક્તાવ્ અભૂતામ્. સંજાનાનૌ વિજહીતામ્ અરાતીર્ દિવિ જ્યોતિર્ અજરમારમ્ એતામ્ ઇતિ{*5।220*} દંપત્યોઃ ફલં દર્શયતિ. તસ્માદ્ અપ્ય્ ઉભાવ્ અધિકૃતાવ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{5।220: તૈત્.બ્ર્. 3.7.5.11}*
દ્વ્યાધાનં ચ દ્વિયજ્ઞવત્॥6.1.22॥
અસ્ત્ય્ આધાનમ્, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ આધત્ત ઇતિ. તત્રેદમ્ આમનન્તિ, ક્ષૌમે વસાનાવ્ અગ્નિમ્ આદધીયાતામ્ ઇતિ. તત્રૈષો ઽર્થઃ સાંશયિકઃ, કિં દ્વૌ પુરુષાવ્ આદધીયાતામ્ ઉતૈકઃ પુરુષ ઇતિ. કથં સંશયઃ? ઉચ્યતે, ઇહૈતચ્ છ્રૂયતે, વસાનાવ્ આદધીયાતામ્ ઇતિ. તત્ર વચનમ્ અર્થપ્રાપ્તં પુનઃ શ્રૂયતે, તત્ કિં પુંલિઙ્ગસંબન્ધાર્થમ્, ઉત ક્ષૌમવિધ્યર્થમ્ ઇતિ. ઉભયોર્ વિદ્યમાનત્વાદ્ ભવતિ સંશયઃ, યદિ લિઙ્ગસંબન્ધાર્થમ્, ઉભૌ પુરુષાવ્ આધાસ્યેતે. અથ ક્ષૌમસંબન્ધાર્થં તત એકઃ.
કિં પ્રાપ્તમ્? દ્વ્યાધાનં તુ દ્વિયજ્ઞવત્ સ્યાત્, યથા, એતેન દ્વૌ [616]{*5।221*} રાજપુરોહિતૌ સાયુજ્યકામૌ યજેયાતામ્ ઇતિ દ્વયોઃ પુરુષયોર્ દ્વિયજ્ઞો ભવતિ, એવં દ્વ્યાધાનં દ્વયોઃ પુરુષયોઃ સ્યાત્, તતો ઽવિશેષાત્, વસાનાવ્ ઇતિ શ્રવણાદ્ એવ પુરુષૌ ગમ્યેતે. ન પદાન્તરગતેન ક્ષૌમેણાસ્ય સંબન્ધઃ, શ્રુત્યવગતં હિ શ્રવણાદ્ અવગતમ્, પદાન્તરસંબન્ધં વાક્યાદ્ અવગતમ્, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી. વસાનશબ્દગતશ્ ચાર્થ આધાનેન સંબધ્યતે, ન ક્ષૌમશબ્દગતઃ.
આહ, વસાનાવ્ ઇતિ નાયં કેવલં પુંલિઙ્ગ એવ, સ્ત્રીપુંસયોર્ અપ્ય્ અભિધાયકો ભવતિ, યથા કુક્કુટશ્ ચ કુક્કુટી ચ કુક્કુટૌ, શૂકરશ્ ચ શૂકરી ચ શૂકરાવ્ ઇતિ. એવં વસાનશ્ ચ વસાના ચ વસાનૌ સ્યાતામ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે, યત્ર નાર્થઃ, પ્રકરણં વા વિશેષકમ્, વિધાયકશ્ ચ શબ્દઃ, નાસ્ત્ય્ અનુવાદસ્{*5।222*}. તત્ર દ્વૌ પુમાંસૌ ગમ્યેતે, યથા દ્વાવ્ આનયેત્ય્ ઉક્તઃ પુમાંસાવ્ આનયતિ. દ્વે આનયેતિ સ્ત્રિયૌ, તેન સ્ત્રિયો વાચકમ્ એકારાન્તં દ્વિવચનમ્ ઇતિ ગમ્યતે, ઔકારાન્તમ્ અપિ દ્વયોઃ પુંસોર્ વાચકમ્ ઇતિ. યત્રેદાનીં સ્ત્રીપુંસયોઃ પ્રયુજ્યમાનમ્ ઔકારાન્તં દૃશ્યતે, તત્ર કિં પુમાન્ સદ્વિતીયસ્ તસ્ય નિમિત્તમ્, ઉત સ્ત્રી સદ્વિતીયા ઇતિ{*5।223*}. ઉચ્યતે, પુંસિ સદ્વિતીયે દૃષ્ટઃ, યથા બ્રાહ્મણાવ્ આનયેતિ, ઇહાપિ પુમાન્ સદ્વિતીયો ઽર્થઃ. તસ્માત્ પુંનિમિત્તમ્ ઇતિ ગમ્યતે.

અત્રાહ, પ્રયોગો યદિ દૃસ્ટં પ્રમાણં દ્વયોઃ પુંસોર્ દૃષ્ટઃ, કથમ્ એકસ્મિન્ સ્યાત્? અત્રોચ્યતે, પુંસિ ચ દ્વિત્વે ચ દૃષ્ટ ઇતિ શક્યતે વદિતુમ્, ન દ્વયોર્ દ્રવ્યયોર્ ઇતિ, પુંભાવં દ્વિત્વં ચૈષ શબ્દો ન વ્યભિચરતિ, દ્રવ્યં પુનર્ વ્યભિચરતિ. અપિ ચ યુગપદધિકરણવચનાયા{*5।224*} દ્વંદ્વસ્મૃતેર્ દ્વિવચનબહુવચનોપપત્તેશ્ ચ, [617]{*5।225*} પ્ર મિત્રયોર્ વરુણયોર્ ઇતિ ચ દર્શનાત્. ઇતરેતરયોગે ચાર્થે સમાસવિધાનાદ્ દ્વન્દ્વાપવાદત્વાચ્ ચૈકશેષસ્ય, યથૈવ ખદિરૌ ચ ધવલૌ{*5।226*} ચેતિ નિર્દર્શનં ક્રિયતે, એવમ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. તસ્માત્ પુંસિ દ્વિત્વે ચ વર્તત ઇતિ ગમ્યતે. ન ચ સ્ત્રીદ્વિત્વે દૃષ્ટઃ.
અત્રાહ, નન્વ્ અત્રૈવ દર્શનાત્, સ્ત્રીપુંસયોર્ વાચક ઇતિ ગમ્યતે. અત્રોચ્યતે, ઉક્તમ્ એતત્, અન્યાયશ્ ચોનેકાર્થત્વમ્ ઇતિ પુમાન્ સદ્વિતીયો ઽસ્યાર્થો ભવિષ્યતિ, સ્ત્રીપુંસૌ ચેત્ય્ અન્યાય્યમ્. અથેદાનીં સદ્વિતીયસ્ય પુંસો વિધૌ કો ઽન્યઃ સહાય{*5।227*} ઇતિ. સ્ત્રિયા અનભિધેયત્વાત્, અવશ્યં ભાવિત્વાચ્ ચ દ્વિતીયસ્ય, અપરઃ સદ્વિતીયઃ પુમાન્, એવમ્ ઇતરો ઽપીતરેણ સદ્વિતીયઃ, ઇતરો ઽપીતરેણેતિ દ્વાવ્ એવ પુમાંસાવ્ ઉપાદીયેતે. તસ્માદ્ ઇહ દ્વૌ પુમાંસાવ્ આધાને વિધીયેત ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
નનુ સ્ત્રીપુંસયોર્ વાચકમ્ ઔકારાન્તં દ્વિવચનં સ્મરન્તિ. નૈષા સ્મૃતિર્ અસ્તીતિ બ્રૂમઃ. આહ, ભગવતઃ પાણિનેર્ વચનાત્ સ્મૃતિમ્ અનુમાસ્યામહે, પુમાન્ સ્ત્રિયા{*5।228*} ઇતિ. ઉચ્યતે, ન પાણિનેર્ વચનમ્ કુક્કુટાવ્ ઇત્ય્ ઔકારઃ સ્ત્રીપુંસયોર્ વાચક ઇતિ. કથં તર્હિ? યત્ર સ્ત્રીપુંસયોઃ સહવચનમ્, તત્ર સદ્વિતીયો વા પુમાન્ ઇતિ કૃત્વાકારાન્તસ્યૌકારઃ પ્રાપ્નોતિ, સદ્વિતીયા વા સ્ત્રીતિ કૃત્વૈકારઃ. પુંશબ્દસ્ તત્ર સાધુર્ ન સ્ત્રીશબ્દ ઇતિ પાણિનેર્ વચનમ્. પુમાન્ શિષ્યત ઇતિ ચ બ્રૂતે, તેન સુતરાં ગમ્યતે, પુંસોર્ વાચક ઔકાર ઇતિ. તસ્માદ્ દ્વયોઃ પુંસોર્ અધિકાર ઇતિ.
નનુ ક્ષૌમવિધાનપરમ્ એતદ્ વાક્યમ્ સ્યાત્, ક્ષૌમસંબન્ધસ્ય [618]{*5।229*} અર્થવત્ત્વાત્{*5।230*}, ઇતરથા ક્ષૌમવચનમ્ અનર્થકં સ્યાત્. અત્રોચ્યતે, વસાનાવ્ આદધીયાતામ્ ઇત્ય્ અસ્તિ સંબન્ધઃ, ન ક્ષૌમે આદધીયાતામ્ ઇતિ. તસ્માત્ સંનિકૃષ્ટમ્ અપિ ન તત્સંબદ્ધમ્ આધાનેન. આહ, વસાનશબ્દેન સહ સંબધ્યમાનમ્ અર્થવદ્ ભવિષ્યતિ. વસાનસંનિકૃષ્ટે અપિ ક્ષૌમે ન વિધીયતે, વિધાયકસ્ય શબ્દસ્યાભાવાત્. ન હિ વસાનશબ્દો વિધાયકઃ, ન ક્ષૌમશબ્દઃ, નાનયોઃ સમુદાયઃ. કસ્ તર્હિ વિધાતું શક્નોતિ? આદધીયાતામ્ ઇત્ય્ અત્ર યા લિઙ્.
આહ, સા ખલુ વિધાસ્યતિ? ઉચ્યતે, સા સ્વશબ્દગતમ્ આધાનં શક્નોતિ વિધાતુમ્, શ્રવણાત્ વિહિતત્વાદ્ આધાનસ્ય, આનર્થક્યે, વસાનાવ્ ઇતિ શક્નોતિ વાક્યેન વિધાતુમ્, ભવતિ હિ વસાનયોર્ આધાનસંબન્ધઃ, તત્ર નાત્યન્તાય સ્વાર્થઃ પરિત્યક્તો ભવતિ, ક્ષૌમવસાનસંબન્ધે તુ વિધાતવ્યે, આદધીયાતામ્ ઇત્ય્ આધાનમ્ ઉત્સૃજ્ય વિદધાનો ઽત્યન્તાય શ્રુતિં જહ્યાત્. આધાનસંનિકૃષ્ટે ચ લિઙ્ગે વિધાતવ્યે શ્રુતિર્ વિપ્રકૃષ્ટં ન ક્ષૌમવસાનસંબન્ધં વિધાતુમ્ ઉત્સહતે, અર્થવિપ્રકર્ષાત્. અપિ ચોત્સૃજ્ય શ્રુતિમ્, ક્ષૌમવસાનસંબન્ધે વિધીયમાને ક્ષૌમં વસાનસ્યાઙ્ગં સ્યાન્ નાધાનસ્ય. તત્ર ક્ષૌમાભાવે ઽપિ નાધાનં વિગુણમ્ ઇતિ ક્ષૌમાભાવે ઽપ્ય્ આધાનં સ્યાત્.
આહ, વસાનગુણતાયાં તર્હિ કો ઽર્થો વિવક્ષ્યતે? ઉચ્યતે, ન કશ્ચિત્, અત એવાસ્ય પક્ષસ્ય પરિત્યાગઃ. આહ, ક્ષૌમવસાનશ્રવણમ્ ઇદાનીં કથમ્{*5।231*} ઇતિ. ઉચ્યતે, ન શક્યત ઉભયં વિધાતું ક્ષૌમં લિઙ્ગં ચ, ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. તસ્માત્ અક્ષૌમયોઃ{*5।232*} ક્ષૌમશબ્દો ઽનુવાદઃ, અર્થપ્રાપ્તે ચ વસને, વસાનૌ પુમાંસાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તે ચ પ્રાયેણ વિચેષ્ટમાનસ્ય મલિને ક્ષૌમસદૃશે ભવતઃ, વિચેષ્ટમાનસ્ય વા વસને શબ્દવતી ભવત ઇતિ. તસ્માદ્ દ્વયોઃ પુંસોર્ અધિકાર ઇતિ.
[619]{*5।233*}
નોતેસ્:
*{5।221: એ2: 5,195; એ6: 2,116}*
*{5।222: એ2: નાનુવાદસ્}*
*{5।223: એ2,6: સદ્વિતીયેતિ}*
*{5।224: એ2: યુગપદધિકરણવચનાયાં}*
*{5।225: એ2: 5,197; એ6: 2,117}*
*{5।226: એ2: ધવૌ}*
*{5।227: એ2: સહાયત}*
*{5।228: પાણ્. 1.2.67}*
*{5।229: એ2: 5,198; એ6: 2,117}*
*{5।230: એ2,6: વાક્યમ્, ક્ષૌમસંબન્ધસ્યાર્થવત્ત્વાત્}*
*{5।231: એ2: કિમ્ અર્થમ્}*
*{5।232: એ2: ક્ષૌમાક્ષૌમયોઃ}*
*{5।233: એ2: 5,199; એ6: 2,118}*
ગુણસ્ય તુ વિધાનત્વાત્ પત્ન્યા{*5।234*} દ્વિતીયશબ્દઃ સ્યાત્॥6.1.23॥
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તં દ્વૌ પુરુષાવ્ આદધીયાતામ્ ઇતિ, એક એવાદધીત. વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નિમ્{*5।235*} આદધીતેતિ{*5।236*}, એકવચનં હિ વિવક્ષિતમ્. તસ્માદ્ એક એવાદધીત. નન્વ્ ઇદં વચનં દ્વૌ પુમાંસાવ્ આદધીયાતામ્ ઇતિ. નેત્ય્ આહ, ગુણસ્ય તુ વિધાનત્વાત્, ક્ષૌમવિધાનમ્ અસ્મિન્ વાક્યે ન્યાય્યમ્, તથા હ્ય્ અપૂર્વો ઽર્થો વિહિતો ભવતિ, ગમ્યતે હિ વિશેષનિયમઃ. ઇતરથા ક્ષૌમવચનમ્ અનુવાદમાત્રં સ્યાત્, વાદમાત્રં ચાનર્થકમ્. પક્ષે ચાનુવાદઃ, ન ચૈકપક્ષવચન એષ શબ્દઃ. ગૌણત્વે ચ સાધારણં સાદૃશ્યમ્. તસ્માત્ પ્રમાદાધ્યયનમ્{*5।237*} અવગમ્યેત વિનૈવ હેતુના.
આહ, નનુ પુમાંસૌ વિધેયૌ, તદ્વિધાને ચ ન ક્ષૌમવિધાનમ્, વાક્યભેદો હિ તથા સ્યાત્, શ્રુતિગમ્યૌ ચ પુમાંસૌ, વાક્યગમ્યં ચ ક્ષૌમં બાધેયાતામ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે, ન પુમાંસૌ વિધેયૌ, પ્રાપ્ત એવાત્ર સદ્વિતીયઃ પુમાન્ સો ઽનૂદ્યતે. કથમ્? એકો ઽત્ર પુમાન્ શ્રૂયતે, તસ્ય પત્ન્યા દ્વિતીયશબ્દઃ સ્યાત્. ન ચ, યત્ પ્રાગ્ વચનાદ્ ગમ્યતે, તદ્ વિધેયં ભવતિ. તસ્માત્ ક્ષૌમવિધાનમ્, ન વાક્યભેદો ભવતિ.
યદ્ ઉચ્યતે, ન ક્ષૌમસ્ય વિધાયકો ઽસ્તીતિ. તદ્ ઉચ્યતે, આદધીયાતામ્ ઇતિ તદ્ વિધાસ્યતિ. નન્વ્ એતદ્ આધાનં શ્રુત્યા વિધાતું સમર્થમ્, નાન્યદ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, શબ્દાન્તરેણ વિહિતત્વાદ્ આધાનસ્ય ન વિધાયકમ્, વિહિતત્વાચ્ ચ પુંસઃ સ[620]{*5।238*}દ્વિતીયસ્ય, તસ્યાપિ ન વિધાયકમ્, અતસ્ તદસંભવાત્ ક્ષૌમસ્ય વિધાયિકા લિઙ્ ભવિષ્યતિ, વાક્યસામર્થ્યાત્. યત્ ત્વ્ અસ્મિન્ પક્ષે ઽત્યન્તાય સ્વાર્થં જહાતીતિ. નાત્યન્તાય હાસ્યતિ, આધાને વાસઃ ક્ષૌમં કુર્યાદ્ ઇતિ. અસ્મિન્ પક્ષે પુંશબ્દઃ સ્ત્રીપુંસયોર્ વૃત્ત ઇતિ ગમ્યતે. અસ્તિ હિ તત્ર તસ્ય નિમિત્તં પુમાન્ સદ્વિતીયઃ, એવમાદિ ચ દૃષ્ટ્વા ભગવતા પાણિનિના સૂત્રં પ્રણીતમ્, પુમાન્ સ્ત્રિયા{*5।239*} ઇતિ, તસ્ય વિષયઃ પુંશબ્દઃ શિષ્યમાણઃ સાધુર્ ભવતિ, ન સ્ત્રીશબ્દ ઇતિ. તસ્માદ્ એકઃ પુમાન્ આદધીત ન દ્વાવ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।234: એ2: પત્ન્યયા; એ1 (વ્.લ્.): પત્ન્યામ્}*
*{5।235: એ2: ઽગ્નીન્}*
*{5।236: તૈત્.બ્ર્. 1.1.2.6}*
*{5।237: એ2: પ્રમાદાધ્યયવચનમ્}*
*{5।238: એ2: 5,200; એ6: 2,119}*
*{5।239: પાણ્. 1.2.67}*
તસ્યા યાવદ્ ઉક્તમ્ આશીર્ બ્રહ્મચર્યમ્ અતુલ્યત્વાત્॥6.1.24॥

દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેત્યેવમાદિષ્વ્ એતદ્ ઉક્તં સ્ત્રીપુંસયોઃ સહાધિકાર ઇતિ. અથેદાનીં સંદિહ્યતે, કિં સર્વં યાજમાનં પત્ન્યા કર્તવ્યમ્, ઉત યાવદ્ ઉક્તમ્ આશીર્ બ્રહ્મચર્યં ચેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વં યાજમાનં પત્ન્યાઃ સ્યાત્, સાપિ હિ યજમાના, તુલ્યત્વાત્. તસ્માત્ સર્વં તસ્યા ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, તસ્યા યાવદ્ ઉક્તં સ્યાત્, વચનપ્રામાણ્યાત્, આશીઃ બ્રહ્મચર્યં ચ સ્યાત્. કસ્માત્? અતુલ્યત્વાત્, અતુલ્યા હિ સ્ત્રીપુંસાઃ, યજમાનઃ પુમાન્ વિદ્વાંશ્ ચ, પત્ની સ્ત્રી ચાવિદ્યા ચ.
કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવં હ્ય્ એતદ્{*5।240*} અતુલ્યત્વમ્. એતદ્ અતો ભવતિ, [621]{*5।241*} ક્રત્વર્થેષુ યાનિ યાજમાનાનિ શ્રવણાનિ, તેષૂપાદેયત્વેન શ્રવણાદ્ વિવક્ષિતં લિઙ્ગમ્, તેન તેષુ પત્ની ન સ્યાત્, યાનિ ચ ક્રત્વર્થાનિ સમન્ત્રકાણિ તેષ્વ્ અવિદ્યત્વાત્ પત્ની ન સ્યાત્. તત્ પત્ન્યા અધ્યયનસ્ય પ્રયોજકં સ્યાદ્ ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યેત. તન્ ન, અસત્ય્ અપિ પ્રયોજકત્વે તસ્ય નિર્વૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ. અસ્તિ હિ તસ્ય પુમાન્ નિર્વર્તકઃ, યચ્ ચ કર્ત્વર્થમ્, તદ્ એકેન યેન કેનચિન્ નિર્વર્તયિતવ્યમ્. તસ્માત્ પ્રતિષિદ્ધસ્ય પત્ન્યા અધ્યયનસ્ય પુનઃ પ્રસવે, ન કિંચિદ્ અસ્તિ પ્રમાણમ્. અતસ્ તદ્ અપિ પત્ની ન કુર્યાત્, યાસ્ ત્વ્ આશિષઃ, યચ્ ચ બ્રહ્મચર્યમ્, તત્ પુરુષં પ્રતિ ગુણભૂતમ્, ન તત્રાન્યતરેણ કૃતે સિધ્યતિ, અન્યતરસ્ય હિ સંસ્કારો હીયેત. ન ચ તત્રોપાદેયત્વેન યજમાનસ્ય શ્રવણમ્. તસ્માલ્ લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ અવિવક્ષિતમ્. અત આશીર્ બ્રહ્મચર્યં ચોભયોર્ અપિ સ્યાત્. યચ્ ચાહત્યોચ્યતે, યથા, પત્ન્યાજ્યમ્ અવેક્ષત ઇતિ. તસ્માદ્ અતુલ્યત્વાદ્ અસમાનવિધાના પત્ની યજમાનેન ભવિતુમ્ અર્હતીતિ.
નોતેસ્:
*{5।240: એ2: યદ્ય્ એતદ્}*
*{5।241: એ2: 5,201; એ6: 2,119}*
ચાતુર્વર્ણ્યમ્ અવિશેષાત્॥6.1.25॥
આગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્, તેષુ સંદેહઃ, કિં ચતુર્ણાં વર્ણાનાં તાનિ ભવેયુઃ, ઉતાપશૂદ્રાણાં ત્રયાણાં વર્ણાનામ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? ચાતુર્વર્ણ્યમ્ અધિકૃત્ય, યજેત, જુહુયાદ્ ઇત્યેવમાદિ શબ્દમ્ ઉચ્ચરતિ વેદઃ. કુતઃ? અવિશેષાત્, ન હિ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઉપાદીયતે. તસ્માચ્ છૂદ્રો ન નિવર્તતે.
[622]{*5।242*}
નોતેસ્:
*{5।242: એ2: 5,208; એ6: 2,120}*
નિર્દેશાદ્ વા ત્રયાણાં સ્યાદ્ અગ્ન્યાધેયે હ્ય્ અસંબન્ધઃ ક્રતુષુ, બ્રાહ્મણશ્રુતિર્ ઇત્ય્ આત્રેયઃ॥6.1.26॥
વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, ત્રયાણામ્ અધિકારઃ સ્યાત્. કુતઃ? અગ્ન્યાધેયે નિર્દેશાત્, અગ્ન્યાધેયે ત્રયાણાં નિર્દેશો ભવતિ, વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીન્{*5।243*} આદધીત, ગ્રીષ્મે રાજન્યઃ, શરદિ વૈશ્ય ઇતિ{*5।244*}, શૂદ્રસ્યાધાને શ્રુતિર્ નાસ્તીત્ય્ અનગ્નિઃ શૂદ્રો ઽસમર્થો ઽગ્નિહોત્રાદિ નિર્વર્તયિતુમ્. તસ્માદ્ અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇત્યેવમાદિષુ શૂદ્રસ્ય પ્રાપિકા શ્રુતિર્ નાસ્તિ. બ્રાહ્મણાદીન્ એવાધિકૃત્ય સા પ્રવર્તતે, તે હિ સમર્થા અગ્નિમત્ત્વાત્, આહવનીયાદયો ન શૂદ્રસ્ય, અવિધાનાત્, સંસ્કારશબ્દત્વાચ્ ચાહવનીયાદીનામ્. તસ્માદ્ અનધિકૃતો ઽગ્નિહોત્રાદિષુ શૂદ્ર ઇત્ય્ આત્રેયો મન્યતે{*5।245*} સ્મ.
નોતેસ્:
*{5।243: એ2: ઽગ્નીન્}*
*{5।244: તૈત્.બ્ર્. 1.1.2.6-7}*
*{5।245: એ2: આત્રેયો મુનિર્ મન્યતે}*
નિમિત્તાર્થેન બાદરિસ્ તસ્માત્ સર્વાધિકારં સ્યાત્॥6.1.27॥
યદ્ ઉક્તમ્, અનધિકારઃ શૂદ્રસ્યેતિ, તન્ ન, સર્વં હ્ય્ અર્થિનમ્ અધિકૃત્ય યજેતેત્ય્ ઉચ્યતે, સો ઽસતિ પ્રતિષેધવચને શૂદ્રાન્ ન વ્યાવર્તેત. યત્ ત્વ્ અસમર્થો ઽગ્ન્યભાવાદ્ ઇતિ, સ્યાદ્ એવાસ્યાગ્નિર્ અર્થપ્રાપ્તઃ, કામશ્રુતિપરિગૃહીતત્વાત્.
અત્રાહ, નન્વ્ અગ્ન્યાધેયચોદના બ્રાહ્મણાદિસંયુક્તા ન શૂદ્રસ્યેતિ. ઉચ્યતે, નિમિત્તાર્થેન તાઃ શ્રુતયો ન પ્રાપિકાઃ. કથમ્? નિમિત્તસ્વભાવા એતે શબ્દાઃ, બ્રાહ્મણ આદધાનો વસન્તે, રાજ્યન્યો{*5।246*} ગ્રીષ્મે, વૈષ્યઃ શરદીતિ બ્રાહ્મણાદીનાં વસન્તાદિભિઃ સંબન્ધો ગમ્યતે, તેન વસન્તાદિસંબન્ધાર્થા બ્રાહ્મણાદય [623]{*5।247*} ઇત્ય્ એવ ગમ્યતે, તથા ચાદધાતિર્ ન વાક્યેન શૂદ્રાદ્ વ્યાવર્તિતો ભવિષ્યતિ. તસ્માદ્ બાદરિઃ સર્વાધિકારં શાસ્ત્રં મન્યતે સ્મેતિ ગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{5।246: એ2,6: રાજન્યો}*
*{5।247: એ2: 5,209; એ6: 2,121}*
અપિ વાન્યાર્થદર્શનાદ્ યથાશ્રુતિ પ્રતીયેત॥6.1.28॥
અપિ વેતિ પક્ષો વ્યાવર્ત્યતે. યથાશ્રુત્ય્ એવ પ્રતીયેત, બ્રાહ્મણાદયો હ્ય્ આધાને શ્રૂયન્તે, તેન બ્રાહ્મણાદિકર્તૃકમ્ આધાનમ્, વસન્તાદિશ્રવણાચ્ ચ વસન્તાદિકાલકમ્. તથા ચ, ઇદં શૂદ્રવર્જિતાનામ્ એવાનુક્રમણં ભવતિ, બાર્હદ્ગિરં બ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મસામ કુર્યાત્, પાર્થુરશ્યં રાજન્યસ્ય, રાયોવાજીયં વૈશ્યસ્યેતિ, શૂદ્રસ્ય સામ નામનન્તિ. તથા પયોવ્રતં બ્રાહ્મણસ્ય, યવાગૂ રાજન્યસ્ય, આમિક્ષા વૈશ્યસ્યેતિ, તથાધાને ઽષ્ટસુ પ્રક્રમેષુ બ્રાહ્મણો ઽગ્નિમ્ આદધીત, એકાદશસુ રાજન્યઃ, દ્વાદશસુ વૈશ્ય ઇતિ. એવમ્ અબ્રહ્મસામકમ્ અવ્રતકમ્ અપ્રક્રમકં ચ શૂદ્રસ્ય પ્રયુક્તમ્ અપિ કર્મ નિષ્ફલં સ્યાત્. તસ્માન્ ન શૂદ્રો જુહુયાદ્ યજેત વા.
નિર્દેશાત્ તુ પક્ષે સ્યાત્॥6.1.29॥
નૈતદ્ એવમ્, શૂદ્રસ્યાગ્ન્યભાવાદ્ અનધિકારો ઽગ્નિહોત્રાદિષ્વ્ ઇતિ. અસ્તિ હિ શૂદ્રસ્યાધાનમ્, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ આધત્ત ઇતિ શાસ્ત્રં સામાન્યેન. ઇદમ્ અપિ નિમિત્તાર્થં ભવિષ્યતિ, તસ્માત્ સર્વાધિકારં શાસ્ત્રં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ.
વૈગુણ્યાન્ નેતિ ચેત્॥6.1.30॥
અથ યદ્ ઉક્તમ્{*5।248*}, અબ્રહ્મસામકમ્ અવ્રતકમ્ અપ્રક્રમકં ચ શૂદ્રસ્ય કર્મ પ્રયુક્તમ્ અપિ ફલં ન સાધયેદ્ વિગુણમ્ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
[624]{*5।249*}
નોતેસ્:
*{5।248: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 6.1.28}*
*{5।249: એ2: 5,210; એ6: 2,121}*
ન કામ્યત્વાત્॥6.1.31॥
સ એષ પરિહારઃ, ક્રામ્યત્વાત્, કામયિષ્યતે શૂદ્રઃ, અભીવર્તં નામ બ્રહ્મસામ{*5।250*}, તદ્ ધિ અનારભ્ય કિંચિદ્ આમ્નાતમ્ અવિશેષેણ, ચક્ષુર્વિમિત આદધ્યાદ્ ઇતિ{*5।251*}, અનિયતપ્રક્રમેષુ શૂદ્રસ્ય નિયમ્યતે. વ્રતે ઽપિ, મસ્તુ શૂદ્રસ્યેતિ સંબન્ધદર્શનાદ્ અધ્યવસીયતે, મસ્ત્વ્ એવ શૂદ્રસ્ય. તસ્માચ્ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ અધિક્રિયેત.
નોતેસ્:
*{5।250: વ્ગ્લ્. દzઉ તૈત્.સ્. 7.5.1.6}*
*{5।251: તૈત્.બ્ર્. 1.1.4.1}*
સંસ્કારે ચ તત્પ્રધાનત્વાત્॥3.1.32॥
વ્રતે ચ વિશેષો ઽવગમ્યતે તત્પ્રાધાન્યં પુરુષપ્રાધાન્યં હિ વ્રતે{*5।252*}. કિમ્ અતઃ, યત્ પુરુષપ્રધાનતા? એતદ્ અતો ભવતિ, પુરુષપ્રધાનઃ સંસ્કારો ન શક્નોત્ય્ અનુપસંહ્રિયમાણઃ, તસ્યાધિકારં વ્યાવર્તયિતુમ્. તત્ કથમ્ ઇતિ. યજેતેતિ હિ સ્વર્ગકામે ઽભિધીયમાને તત્કામઃ શૂદ્રો નાભિહિત ઇતિ કથં ગમ્યતે? કિં હિ સ યાગસ્ય પુરુષનિર્વર્ત્યં ન નિર્વર્તયતિ. વ્રતમ્ ઇતિ ચેત્. ન, સામર્થ્યોપજનનાય હિ તદ્ યસ્યૈવોચ્યેત, તસ્યૈવ તેન વિના ન સામર્થ્યમ્, નાન્યસ્ય. એષ{*5।253*} એવ હિ વ્રતસ્યાઙ્ગભાવો યત્, કર્તારં સમર્થં કરોતિ. યસ્ય તુ તેન પ્રયોજનમ્, સ તદનપેક્ષ્યૈવ યાગમ્ અભિનિર્વર્તયતિ. તસ્માદ્ અપિ ન શૂદ્રવર્જનમ્.
નોતેસ્:
*{5।252: એ1 ગિબ્ત્ પુરુષપ્રાધાન્યં હિ વ્રતે ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।253: એ2,6: એવમ્}*
અપિ વા વેદનિર્દેશાદ્ અપશૂદ્રાણાં પ્રતીયેત॥6.1.33॥

એવં ન પ્રાપકાણિ શ્રવણાનીત્ય્ ઉક્તમ્, શક્યતે તુ વક્તું પ્રાપકાણીતિ, ન ચ સૂત્રકારેણ તદ્ વ્યપદિષ્ટમ્. નૈમિત્તિકેષ્વ્ અપિ તેષુ સત્સુ શક્ય એવ શૂદ્રપર્યુદાસો વક્તુમ્ ઇતિ, ન તદાદૃતમ્, હેત્વન્તરં વ્યપદિષ્ટમ્. અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવર્તનમ્. [625]{*5।254*} એવમ્ અપિ સતિ નૈમિત્તિકે ઽપિ બ્રાહ્મણાદિશ્રવણે સત્ય્ અપશૂદ્રાણામ્ એવાધિકારઃ. કુતઃ? વેદનિર્દેશાત્, વેદે હિ ત્રયાણાં નિર્દેશો ભવતિ, વસન્તે બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયીત, ગ્રીષ્મે રાજન્યમ્, શરદિ વૈશ્યમ્ ઇતિ, વેદાભાવાદ્ અસમર્થઃ શૂદ્રો યષ્ટુમ્. તસ્માન્ નાધિક્રિયેત.
નોતેસ્:
*{5।254: એ2: 5,212; એ6: 2,122}*
ગુણાર્થિત્વાન્ નેતિ ચેત્॥6.1.34॥
ગુણેનાધ્યયનેનાર્થઃ{*5।255*}, શૂદ્રો ઽનુપનીતઃ સ્વયમ્ ઉપેત્યાધ્યેષ્યતે, તથાસ્ય સામર્થ્યં જનિષ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।255: એ2: ગુણેનાધ્યયનેનાર્થી}*
સંસ્કારસ્ય તદર્થત્વાદ્ વિદ્યાયાં પુરુષશ્રુતિઃ॥6.1.35॥
ઉચ્યતે, વિદ્યાયામ્ એવૈષા પુરુષશ્રુતિઃ, ઉપનયનસ્ય સંસ્કારસ્ય તદર્થત્વાત્, વિદ્યાર્થમ્ ઉપાધ્યાયસ્ય સમીપમ્ આનીયતે, નાદૃષ્ટાર્થમ્, કુડ્યં{*5।256*} વા કર્તુમ્, સૈષા{*5।257*} વિદ્યાયાં પુરુષશ્રુતિઃ. કથમ્ અવગમ્યતે? આચાર્યકરણમ્ એતદ્ અભિધીયતે. કુતઃ? આત્મનેપદદર્શનાત્, નયતિર્{*5।258*} આચાર્યકરણે વર્તતે, તદર્થસંબન્ધાદ્ ઉપનયનમ્ આચાર્યકરણપ્રયુક્તમ્, વેદાધ્યાપનેન ચાચાર્યો ભવતિ. તસ્માદ્ વેદાધ્યયને બ્રાહ્મણાદયઃ શ્રુતાઃ, શૂદ્રસ્ય ન શ્રુતં વેદાધ્યયનમ્, અતો ઽવેદાત્વાદ્ અસમર્થઃ શૂદ્રો નાભિક્રિયત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।256: એ2: નાપિ કટં કુડ્યં}*
*{5।257: એ2: દૃષ્ટાર્થમ્ એવ સૈષા}*
*{5।258: એ2: કથં પુનર્ નયતિર્}*
વિદ્યાનિર્દેશાન્ નેતિ ચેત્॥6.1.36॥
ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, અવૈદ્યત્વાદ્{*5।259*} અસામર્થ્યાદ્ અનધિકૃતઃ [626]{*5।260*} શૂદ્ર ઇતિ. નૈષ દોષઃ, વિદ્યાનિર્દેશાત્, વિદ્યાં નિર્દેક્ષ્યતિ, અનુક્તામ્ અપ્ય્ અધ્યેષ્યત ઇતિ, શક્યતે હ્ય્ અનુક્તમ્{*5।261*} અપ્ય્ અધ્યેતુમ્. તસ્માચ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્યાપ્ય્ અધિકારઃ॥
નોતેસ્:
*{5।259: એ2: અવૈધત્વાદ્}*
*{5।260: એ2: 5,213; એ6: 2,123}*
*{5।261: એ2: અનુક્તામ્}*
અવૈદ્યત્વાદ્{*5।262*} અભાવઃ કર્મણિ સ્યાત્॥6.1.37॥
ન ચૈતદ્ અસ્તિ, શૂદ્રો ઽધ્યેષ્યત ઇતિ, પ્રતિષિદ્ધમ્ અસ્યાધ્યયનમ્, શૂદ્રેણ નાધ્યેતવ્યમ્ ઇતિ, અધીયાનસ્યાપ્ય્ અધ્યયનં સફલં{*5।263*} ન ભવતિ, દોષશ્ ચ જાયતે. અતો ઽવૈદ્યઃ શૂદ્રઃ, અસ્યાભાવઃ કર્મણીતિ સિદ્ધમ્.
અથાપિ વૈદ્યત્વેન{*5।264*} સિધ્યેત્, તથાપ્ય્ અનગ્નિત્વાદ્ અભાવઃ કર્મણિ સ્યાત્. અથ કથમ્ અનગ્નિતેતિ. પ્રાપકાણિ હિ બ્રાહ્મણાદીનામ્ આધાને વાક્યાનિ. નનુ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ આધત્ત ઇત્ય્ આધાનસ્ય વિધાયકમ્. તત્ર બ્રાહ્મણસ્ય{*5।265*}, વસન્તે ઽગ્નિમ્ આદધીતેતિ નિમિત્તાર્થાનિ વચનાનીતિ ગમ્યતે. અત્રોચ્યતે, બ્રાહ્મણો ઽગ્નિમ્ આદધીતેતિ શ્રુત્યા વિધાનં ગમ્યતે. ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ આધત્ત ઇતિ સ્તુત્યા, તદ્ આનુમાનિકં પ્રત્યક્ષશ્રુતાદ્ દુર્બલમ્. તસ્માત્ પ્રાપકાણિ વચનાનિ, અતઃ શૂદ્રસ્યાનધિકારઃ.
નોતેસ્:
*{5।262: એ2: અવૈધત્વાદ્}*
*{5।263: એ2: અધ્યયનફલં}*
*{5।264: એ2: વૈધત્વેન}*
*{5।265: એ2: બ્રાહ્મણો}*
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્॥6.1.38॥
અન્યાર્થદર્શનં ચ ભવતિ, યથા ન શૂદ્રસ્યાધ્યયનમ્ ઇતિ. કિં લિઙ્ગં ભવતિ? યદ્યુ વા એતત્ શ્મશાનમ્, યચ્ છૂદ્રઃ, તસ્માચ્ છૂદ્રસમીપે નાધ્યેયમ્ ઇત્ય્ અનધ્યયનં શૂદ્રસ્ય દર્શયતિ. તસ્માદ્ અપશૂદ્રાણામ્ અધિકારઃ. નન્વ્ આહવનીયાદ્ વિનાપિ, યાગો વચનપ્રામાણ્યાચ્ છૂદ્રસ્ય વિધીયતે. [627]{*5।266*} ઉચ્યતે, નાત્ર યાગસદ્ભાવો વિધીયતે સ્વર્ગકામસ્ય, કિં તર્હિ સ્વર્ગફલતા વિશિષ્ટસ્ય યાગસ્ય. તસ્માદ્ અસંભવઃ શૂદ્રસ્યાગ્નિહોત્રાદિષુ.
નોતેસ્:
*{5।266: એ2: 5,214; એ6: 2,123}*
ત્રયાણાં દ્રવ્યસંપન્નઃ કર્મણો દ્રવ્યસિદ્ધિત્વાત્॥6.1.39॥
અગ્નિહોત્રાદિષ્વ્ એવ સંદેહઃ, કિમ્ અદ્રવ્યસ્યાધિકારો નેતિ. ઉચ્યતે, ત્રયાણાં દ્રવ્યસંપન્નો ઽધિક્રિયેત, નાદ્રવ્યઃ. કુતઃ? ન હિ શક્નોત્ય્ અદ્રવ્યો દ્રવ્યસંયુક્તં કર્માનુષ્ઠાતુમ્. તસ્માદ્ અદ્રવ્યસ્યાનધિકારઃ.
અનિત્યત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાદ્ અર્થાદ્ ધિ દ્રવ્યસંયોગઃ॥6.1.40॥
નૈવં સ્યાત્, યદ્ ઉક્તમ્, અદ્રવ્યસ્યાનધિકાર ઇતિ. કુતઃ? અનિત્યત્વાત્, અનિત્યો ઽદ્રવ્યસંયોગઃ{*5।267*}, ન હિ કશ્ચિજ્ જાત્યાદ્રવ્ય એવ પુરુષઃ. અસ્ત્ય્ ઉપાયો યેન દ્રવ્યવાન્ ભવતિ. યઃ શક્નોતિ યષ્ટુમ્, તસ્ય યજેતેતિ વાચકો ભવતિ, યો ન કથંચિદ્ અપિ શક્નોતિ યાગમ્ અભિનિર્વર્તયિતુમ્, તં નાધિકરોતિ યજેત શબદઃ{*5।268*}. યસ્ તુ કેનચિત્ પ્રકારેણ શક્નોતિ, ન તં વર્જયિત્વા પ્રવર્તતે. અર્થાચ્ ચ દ્રવ્યસંયોગો ભવિષ્યતિ, જીવિષ્યતિ વિના ધનેનેત્ય્ એતદ્ અનુપપન્નમ્. તસ્માદ્{*5।269*} અર્થાદ્ એવ દ્રવ્યસંયોગઃ{*5।270*}.
[628]{*5।271*}
નોતેસ્:
*{5।267: એ2: ઽદ્રવ્યસંયોગઃ}*
*{5।268: એ2: યજેતેતિ શબદઃ}*
*{5।269: એ2: વિપ્રતિષિદ્ધમ્. તદ્ ઇદમ્ અભિધીયતે. તસ્માદ્}*
*{5।270: એ2 હત્ નોછ્: અધિકારો ઽદ્રવ્યસ્યાપીતિ}*
*{5।271: એ2: 5,215; એ6: 2,124}*
અઙ્ગહીનશ્ ચ તદ્ધર્મા॥6.1.41॥
અગ્નિહોત્રાદિષ્વ્ એવાઙ્ગહીનં પ્રતિ સંદેહઃ, કિમ્ અસાવ્ અધિક્રિયતે, ઉત નેતિ. તત્રાપ્ય્ અધિકરણાતિદેશઃ. અસમર્થ ઇતિ કૃત્વા પૂર્વઃ પક્ષઃ, શક્તેર્ વિદ્યમાનત્વાદ્ ઉત્તરઃ. તદ્{*5।272*} ઇદમ્ અભિધીયતે, અઙ્ગહીનશ્ ચ તદ્ધર્મા{*5।273*}. કિંધર્મા? અદ્રવ્યધર્મેતિ.
નોતેસ્:
*{5।272: એ2: ઇત્ય્ ઉત્તરઃ પક્ષઃ. તદ્}*
*{5।273: એ2: તદ્ધર્મેતિ}*
ઉત્પત્તૌ નિત્યસંયોગાત્॥6.1.42॥
યસ્ય ત્વ્ અપ્રતિસમાધેયમ્ અઙ્ગવૈકલ્યમ્, તં પ્રતિ વિચારઃ, કિમ્ અધિક્રિયતે, નેતિ, પૂર્વાધિકરણેનાધિક્રિયત ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, નાધિક્રિયત ઇતિ. કુતઃ? શક્ત્યભાવાત્, નાસૌ કેનચિદ્ અપિ પ્રકારેણ શક્નોતિ યષ્ટુમ્, તસ્માત્ તસ્યાધિકારો ન ગમ્યતે.
નનુ યચ્ છક્નોતિ, તત્રાધિક્રિયત ઇતિ, ચક્ષુર્ વિકલો વિનાજ્યાવેક્ષણેન, વિના વિષ્ણુક્રમૈઃ પઙ્ગુઃ, વિના પ્રૈષાદિશ્રવણેન ચ બધિરઃ, એતાન્ પદાર્થાન્ પ્રતિ ચક્ષુર્વિકલાદીનામ્ અનધિકાર ઇતિ. નેત્ય્ ઉચ્યતે, નાજ્યાવેક્ષણાદિ પુરુષં પ્રતિ નિર્દિશ્યતે, યદિ હિ તં પ્રતિ નિર્દેશ્યેત, તતો વિકલો ઽપ્ય્ અધિક્રિયેત, ક્રતું પ્રત્ય્ એષામ્ ઉપદેશઃ, પ્રકરણાવિશેષાત્, પુરુષસ્ય ચાખ્યાતેનાનભિધાનાદ્ ઇતિ. ઉક્તમ્{*5।274*} એતદ્ વિધિર્ વા સંયોગાન્તરાદ્{*5।275*} ઇત્ય્ અત્ર. તૈશ્ ચ [629]{*5।276*} વિના વિગુણં કર્મ પ્રયુક્તમ્ અપિ ન ફલં સાધયેત્. તસ્માત્ તસ્યાનધિકારઃ.
નોતેસ્:
*{5।274: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 3.4.13}*
*{5।275: મ્સ્ 3.4.13}*
*{5।276: એ2: 5,216; એ6: 2,124}*
અત્ર્યાર્ષેયસ્ય હાનં સ્યાત્॥6.1.43॥

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, આર્ષેયં વૃણીતે, એકં વૃણીતે, દ્વૌ વૃણીતે, ત્રીન્ વૃણીતે, ન ચતુરો વૃણીતે, ન પઞ્ચાતિ વૃણીત ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અત્ર્યાર્ષેયસ્યાધિકાર ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અત્ર્યાર્ષેયો ઽપ્ય્ અધિક્રિયત ઇતિ. કુતઃ? આર્ષેયં વૃણીત ઇતિ સામાન્યવચનમ્, તસ્માદ્ એકં વરિષ્યતિ દ્વૌ વા, તચ્ ચ દર્શયતિ, એકં વૃણીતે દ્વૌ વૃણીત ઇતિ, તથા પ્રતિષેધતિ, ન ચતુરો વૃણીત ઇતિ{*5।277*}, ન પઞ્ચાતિ વૃણીત ઇતિ. ન હ્ય્ અપ્રાપ્તસ્ય પ્રતિષેધો ઽવકલ્પતે. તસ્માદ્ અત્ર્યાર્ષેયો ઽપ્ય્ અધિક્રિયેત{*5।278*}.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, યો ન ત્ર્યાર્ષેયઃ, સ નાધિક્રિયેત. કુતઃ? ત્રીન્ વૃણીત ઇતિ વિશેષવચનાત્, વિધિશ્ ચાપ્રાપ્તત્વાત્. નન્વ્ એકં વૃણીત ઇત્ય્ અપિ વિશેષવચનમ્ અસ્તિ. નેત્ય્ ઉચ્યતે, વિધાયિકાયા વિભક્તેર્ અભાવાત્. નનુ સ્તુત્યા વિધાસ્યન્તે, યથા, ત્રીન્ વૃણીત ઇતિ. ઉચ્યતે, ત્રયાણામ્ એવ સ્તુતિઃ, સા ત્રિત્વં વિધાસ્યેતિ. એકં વૃણીત ઇત્ય્ અવયુત્યવાદો{*5।279*} ઽયં ત્રયાણામ્ એવ. તત્રાપિ ત્રિત્વમ્ એવ સ્તૂયતે વિધાતુમ્. એકમ્ એકવાક્યેન વિધાનં ભવિષ્યતીતિ. ન ચતુરો વૃણીતે, ન પઞ્ચાતિવૃણીત [630]{*5।280*} ઇતિ નિત્યાનુવાદો ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ ત્ર્યાર્ષેયસ્યાધિકારો નાન્યસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{5।277: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{5।278: એ2: અધિક્રિયેતેત્ય્}*
*{5।279: એ2: અવયુત્યાનુવાદો}*
*{5।280: એ2: 5,217; એ6: 2,125}*
વચનાદ્ રથકારસ્યાધાને ઽસ્ય સર્વશેષત્વાત્॥6.1.44॥
આધાને શ્રૂયતે, વર્ષાસુ રથકાર આદધીતેતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં ત્રૈવર્ણિકાનામ્ અન્યતમો રથકારઃ, આહોસ્વિદ્ અત્રૈવર્ણિક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? રથકારસ્યાત્રૈવર્ણિકસ્યાધાનમ્ એતત્. કુતઃ? વચનાત્, ન{*5।281*} હિ વચનસ્ય કિંચિદ્ અકૃત્યમ્ અસ્તિ{*5।282*}, સર્વશેષશ્ ચાત્રૈવર્ણિક આધાને, બ્રાહ્મણરાજ્યન્યવિશામ્{*5।283*} ઉક્તમ્ આધાનમ્, પરિશેષાદ્ અત્રૈવર્ણિકો રથકાર સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{5।281: એ2: વચનાત્. વચનમ્ ઇદં ભવતિ, વર્ષાસુ રથકાર આદધીતેતિ. ન}*
*{5।282: એ2: અલભ્યં નામ. સર્વશેષશ્}*
*{5।283: એ2,6: બ્રાહ્મણરાજન્યવિશામ્}*
ન્યાય્યો વા કર્મસંયોગાચ્ છૂદ્રસ્ય પ્રતિષિદ્ધત્વાત્॥6.1.45॥
ન્યાય્યો વા સ્યાત્, ત્રૈવર્ણિકો રથકારઃ રથકર્મણા વિશેષેણોચ્યતે, શૂદ્રો હ્ય્ અસમર્થત્વાત્ પ્રતિષિદ્ધઃ. તસ્માત્ ત્રૈવર્ણિકો રથકારઃ સ્યાત્.
અકર્મત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્॥6.1.46॥
નાસ્તિ ત્રૈવર્ણિકો રથકારઃ, પ્રતિષિદ્ધં હિ તસ્ય શિલ્પોપજીવિત્વમ્, અત્રૈવર્ણિકસ્ ત્વ્ અસ્તિ. તસ્માદ્ વચનપ્રામાણ્યાત્ સ આધાસ્યતે{*5।284*}.
[631]{*5।285*}
નોતેસ્:
*{5।284: એ2: આધાસ્યતિ}*
*{5।285: એ2: 5,218; એ6: 2,126}*
આનર્થક્યં ચ સંયોગાત્॥6.1.47॥
બ્રાહ્મણાદિષુ વસન્તાદયો નિયતાઃ, તાન્ પ્રતિ વર્ષા ઉચ્યમાના અપ્ય્ અસંબન્ધાદ્ આનર્થક્યં પ્રાપ્નુયુઃ. તસ્માદ્ અત્રૈવર્ણિકો રથકાર ઇતિ.
ગુણાર્થેનેતિ ચેત્॥6.1.48॥
એવં ચેત્ પશ્યસિ, નાસ્તિ ત્રૈવર્ણિકો રથકારઃ, પ્રતિષિદ્ધત્વાચ્ છિલ્પોપજીવિત્વસ્યેતિ. ગુણાર્થેન કશ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ રથકારો વૈતથ્યેન, તસ્યેદમ્{*5।286*} આધાનં વિજ્ઞાયતે.
નોતેસ્:
*{5।286: એ2: રથકારઃ, આપદિ જીવનં ચૈતસ્ય. વાક્યેન તસ્યેદમ્}*
ઉક્તમ્ અનિમિત્તત્વમ્॥6.1.49॥
ઉક્તમ્, એતદ્ અસ્માભિઃ, ન નિમિત્તાર્થાન્ય્ એતાનિ શ્રવણાનીતિ. કિમ્ અતો યદિ ન નિમિત્તાર્થાનિ. એતદ્ અતો ભવતિ, પ્રાપકાણીતિ, પ્રાપ્તિત્વાત્ તેષામ્ આધાનસ્ય, પુનઃ પ્રાપકમ્ અનર્થકમ્, તેન યસ્યાપ્રાપ્તમ્, તસ્ય ભવિષ્યતીતિ. અથોચ્યેત, એતદ્ એકં નિમિત્તાર્થં ભવિષ્યતીતિ. નૈતદ્ એવમ્ અવકલ્પતે, વસન્તાદિસંયુક્તં તત્ કથમ્ ઇવ વર્ષાભિઃ સંબધ્યેત. અપિ ચ, પ્રાપકપક્ષ આધાનં વિધીયતે શ્રુત્યા, નિમિત્તપક્ષે પુનર્ વર્ષા વિધાતવ્યા વાક્યેન, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસીતિ. તસ્માદ્ અત્રૈવર્ણિકસ્યેદમ્ આધાનમ્ ઇતિ.
સૌધન્વનાસ્ તુ હીનત્વાન્ મન્ત્રવર્ણાત્ પ્રતીયેરન્॥6.1.50॥
ન તુ સર્વ એવાત્રૈવર્ણિકો રથકારઃ, સૌધન્વના ઇત્ય્ એષ [632]{*5।287*} જાતિવચનઃ શબ્દઃ. સૌધન્વના નામ જાતિર્ અભિધીયતે, હીનાસ્ તુ કિંચિત્ ત્રૈવર્ણિકેભ્યઃ, જાત્યન્તરમ્, ન તુ શૂદ્રાઃ, ન વૈશ્યાઃ, ન ક્ષત્રિયાઃ, તેષામ્ ઇદમ્ આધાનમ્. કથમ્ અવગમ્યતે? પ્રસિદ્ધેર્ મન્ત્રવર્ણાચ્ ચ, મન્ત્રવર્ણો હિ ભવતિ, સૌધન્વના ઋભવઃ સૂરચક્ષસ{*5।288*} ઇતિ, ઋભૂણાં ત્વ્ ઇતિ રથકારસ્યાધાનમન્ત્રઃ. તસ્માત્ સૌધન્વના ઋભવ ઇતિ, ઋભવશ્ ચ રથકારાઃ. અપિ ચ, નેમિં નયન્ત્ય્ ઋભવો યથેતિ{*5।289*} યે નેમિં નયન્તિ ત ઋભવ ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. રથકારાશ્ ચ નેમિં નયન્તિ. તસ્માદ્ અત્રૈવર્ણિકાનામ્ અશૂદ્રાણામ્ એતદ્ આધાનમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।287: એ2: 5,219; એ6: 2,126}*
*{5।288: ઋવ્ 1.110.4}*
*{5।289: ઋવ્ 8.75.5}*
સ્થપતિર્ નિષાદઃ સ્યાચ્ છબ્દસામર્થ્યાત્॥6.1.51॥
વાસ્તુમધ્યે રૌદ્રં ચરું નિર્વપેત્, યત્ર રુદ્રઃ પ્રજાઃ શમયેદ્ ઇત્ય્ એતામ્ ઇષ્ટિં પ્રકૃત્યોચ્યતે, એતયા નિષાદસ્થપતિં યાજયેદ્ ઇતિ. નિષાદસ્થપતિં પ્રતિ સંદેહઃ, કિમ્ અધિકૃતાનામ્ અન્યતમઃ, ઉતાન્ય એવેતિ. અન્યતમ ઇતિ બ્રૂમઃ, સ હિ સમર્થઃ, વિદ્વત્ત્વાદ્ અગ્નિમત્ત્વાચ્ ચ, અન્યો ઽવિદ્વત્ત્વાદ્ અનગ્નિત્વાદ્ અસમર્થ ઇતિ.
નનુ નિષાદસ્થપતિશબ્દસ્ તત્ર નોપપદ્યતે. ઉચ્યતે, ન, નોપપદ્યતે, નિષાદાનાં સ્થપતિર્ ઇતિ ષષ્ઠીસમાસો ભવિષ્યતિ, શ્રેષ્ઠો નિષાદાનામ્. તસ્માદ્ અધિકૃતાધિકારમ્ એતચ્ છાસ્ત્રમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સ્થપતિર્ નિષાદઃ સ્યાત્, શબ્દસામર્થ્યાત્{*5।290*}, નિષાદ{*5।291*} એવ સ્થપતિર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ. કસ્માત્? શબ્દસામર્થ્યાત્, નિષાદં હિ નિષાદશબ્દઃ{*5।292*} શક્નોતિ વદિતું{*5।293*} શ્રવણેનૈવ, નિષાદાનાં તુ સ્થપતિં લક્ષણયા બ્રૂયાત્. શ્રુતિલક્ષણા[633]{*5।294*}વિશયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા, ન લક્ષણા. અથોચ્યતે, નૈષ દોષઃ, નિષાદશબ્દો નિષાદવચન એવ, ષષ્ઠી સંબન્ધસ્ય વાચિકેતિ. તન્ ન, ષષ્ઠ્યશ્રવણાત્. નાત્ર ષષ્ઠીં શૃણુમઃ. આહ, લોપસામર્થ્યાત્ ષષ્ઠ્યર્થો ઽવગમ્યત ઇતિ. સત્યમ્ અવગમ્યતે, ન તુ લોપેન. કેન તર્હિ? નિષદશબ્દલક્ષણયા, તસ્યાશ્ ચ દૌર્બલ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સમાનાધિકરણસમાસસ્ તુ બલીયાન્. તત્ર હિ સ્વાર્થે શબ્દૌ વૃત્તૌ ભવતઃ. દ્વિતીયા ચ વિભક્તિસ્ તન્ત્રેણોભાભ્યાં સંબધ્યતે, તેન દ્વિતીયાનિર્દિષ્ટો નિષાદો ગમ્યતે. તત્ર ષષ્ઠ્યર્થં કલ્પયન્ન્ અશ્રુતં ગૃહણીયાત્. તસ્માન્ નિષાદ એવ સ્થપતિઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{5।290: એ2 ઓમ્. શબ્દસામર્થ્યાત્}*
*{5।291: એ6 ઓમ્. નિષાદ}*
*{5।292: એ2: વિષાદશબ્દઃ}*
*{5।293: એ2: નદિતું}*
*{5।294: એ2: 5,220; એ6: 2,127}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ॥6.1.52॥
લિઙ્ગં દૃશ્યતે, કૂટં દક્ષિણેતિ{*5।295*} નિષાદસ્ય દ્રવ્યં દર્શયતિ. કૂટં હિ નિષાદાનામ્ એવોપકારકમ્, નાર્યાણામ્, એવં સ્વમ્ એવ તન્ નિષાદાનામ્ ઇતિ.
[634]{*5।296*}
નોતેસ્:
*{5।295: તૈત્.સ્. 1.8.9.1}*
*{5।296: એ2: 5,221; એ6: 2,128}*
પુરુષાર્થૈકસિદ્ધિત્વાત્ તસ્ય તસ્યાધિકારઃ સ્યાત્॥6.2.1॥

દ્વાદશાહેન પ્રજાકામં યાજયેત્, ઋદ્ધિકામા ઉપેયુઃ. તથા, તત્ર તત્રૈવંકામાઃ સત્રમ્ ઉપેયુઃ, સપ્તદશાવરાશ્ ચતુર્વિંશતિપરમાઃ સત્રમ્ આસીરન્ન્ ઇતિ. તેષુ સંદેહઃ, કિં તસ્ય તસ્ય કૃત્સ્નેન ફલેનાર્થિનઃ સત્રે ઽધિકારઃ, ઉત પર્ષદો ઽર્થિન્યા અધિકાર ઇતિ. આહ, નન્વ્ અર્થિનો બહુસંખ્યાવિશિષ્ટા નિર્દિશ્યન્તે, કથમ્ એષામ્ એકશો{*5।297*} ઽધિકારો ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, ઋદ્ધિકામા ઇત્યેવમાદિ વિધીયમાનમ્ ઋદ્ધિલક્ષિતેષુ સમસ્તેષુ વ્યસ્તેષુ ચ પ્રાપ્તમ્, ન શક્યં બહુવચનેન વિશેષે ઽવસ્થાપયિતુમ્, તેન તં તમ્ અધિકુર્યાત્ પર્ષદં વેતિ ભવતિ સંદેહઃ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? એકૈકો ન સમર્થો બહુકર્તૃકં સત્રં રચયિતુમ્, પર્ષદં તુ કર્ત્રીમ્ અર્થિનીમ્ અવગચ્છામઃ. ન ચાકર્તુઃ ફલં ભવતિ, ન ચૈકઃ કર્તોચ્યતે, તસ્માત્ સમસ્તાનાં ફલમ્. એકૈકસ્ય ફલાવયયઃ, મધ્યકં સ્યાત્ કૃત્સ્નં ફલમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, તસ્ય તસ્યાર્થિનઃ કૃત્સ્નં ફલં સત્રાન્ નિર્વર્તતે. કુતઃ? પુરુષાર્થસ્યૈકૈકસ્ય સિદ્ધિર્ યતો ભવતિ, સહક્રિયમાણે સર્વ એકૈકઃ પુરુષાર્થં સાધયતિ તન્ત્રેણ, કર્તૄણાં ફલં ચ ભવતિ, એકૈકશ્ ચાત્ર કર્તા.
[635]{*5।298*} આહ, નન્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્, એકૈકો ન શક્નોતિ બહુકર્તૃકં કર્તું ઇતિ. ઉચ્યતે, શક્નોત્ય્ એકૈકસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યવિવક્ષાયામ્, યદૈકૈકઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રવર્તતે, તદાન્યાન્ સંખ્યાનિર્વૃત્ત્યર્થં સામાદિભિઃ પ્રયોક્ષ્યતે. એકમ્ એકઃ પુરુષાર્થં સાધયતિ, ઇતર ઇતરશ્ ચ, તેન સર્વે કર્તારઃ સવ્યપેક્ષા ભવિષ્યન્તિ. સર્વે ચેત્ કર્તારઃ, પૃથક્ પૃથગ્ એવ ફલેન સંભન્ત્સ્યન્તે.
નોતેસ્:
*{5।297: એ2: એકૈકશો}*
*{5।298: એ2: 5,223; એ6: 2,128}*
અપિ ચોત્પત્તિસંયોગાદ્ યથા સ્યાત્ સત્ત્વદર્શનમ્, તથા ભાવો ઽવિભાગે{*5।299*} સ્યાત્॥6.2.2॥
અપિ ચ, નૈતદ્ વિરુદ્ધમ્, યદ્ એકં કર્મ બહુભિઃ ક્રિયત ઇતિ. યદ્ય્ ઉચ્યતે, વિરુદ્ધમ્, એકેન કર્મણિ કૃતે દ્વિતીયઃ કિં કુર્યાદ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે, પર્યાયેણ ક્રિયાયામ્ એવં દોષઃ, તન્ત્રેણ તુ ક્રિયાયાં ભવતિ ક્વચિત્ સંભવઃ, યથા સ્યાત્ સત્ત્વદર્શનં તથા ભાવો ઽવિભાગે{*5।300*} સ્યાત્, યથૈકૈકસ્ય સત્ત્વસ્ય હસ્તિનો ઽશ્વસ્ય વા દર્શનમ્ એકૈકેન કૃત્સ્નમ્ અભિનિર્વર્ત્યતે. એવમ્ એવ સત્રે તન્ત્રભાવો ભવેત્, સર્વેષાં મધ્યકં દ્રવ્યમ્, મધ્યકસ્યાહવનીયસ્યોપર્ય્ અધ્વર્યુર્ અપવિધ્યતિ{*5।301*}. તત્ર સર્વે કર્તારસ્ તન્ત્રેણ ભવન્તિ.
ન ચાત્રોત્પન્નસંયોગઃ, ઉત્પત્ત્યૈવ તુ સંખ્યયા કર્મ સંયુજ્યતે. યદિ હ્ય્ ઉત્પન્નં સંયુજ્યેત, તતો ઽનેકસંબન્ધાર્થમ્ ઇતિ વચનં ગમ્યેત, ઉત્પત્તિસંયોગે ત્વ્ એતન્ નાસ્તિ. તસ્માદ્ એકૈકસ્ય કૃત્સ્નેન ફલેનાભિસંબન્ધ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।299: એ2: ઽવિભાગે}*
*{5।300: એ2: ઽવિભાગે}*
*{5।301: એ2: ઉપવિધ્યતિ}*
પ્રયોગે પુરુષશ્રુતેર્ યથાકામી પ્રયોગે સ્યાત્॥6.2.3॥
દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગ[636]{*5।302*}કામો યજેતેતિ શ્રૂયતે. અત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અનિયમેન, એકો દ્વૌ બહવો વા યજેરન્, અથવૈક એવ યજેતેતિ. નનુ તૃતીય ઉક્તમ્{*5।303*}, શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરીતિ. યદા પ્રયોક્તરિ, તદા વિવક્ષિતમ્ એકત્વં યથા, તથા વક્ષ્યામઃ, ઇહ તુ તદ્ એવાક્ષિપ્યતે, પુનશ્ ચ નિર્ણેષ્યત ઇતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્? યથાકામી પ્રયોગે સ્યાત્. કુતઃ? પુરુષશ્રુતેઃ, પુરુષઃ શ્રૂયતે, પુરુષે યાગં શ્રાવયિત્વા કૃતાર્થઃ શબ્દ એકસ્ય દ્વયોર્ બહૂનાં વા યાગં ન વારયતિ. નાસૌ પુરુષો યાગે શ્રૂયતે, યાગમ્ અભિનિર્વર્તયેત્, યાગેન વા ફલમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ. કથં તર્હિ? યાગેન ફલં પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ. યાગસ્ય વા ફલનિર્વૃત્તેર્ વા નાઙ્ગં પુરુષઃ. યદિ હ્ય્ અઙ્ગમ્ અભવિષ્યદ્ યાગે ફલનિર્વૃત્તૌ વા, તદા સંખ્યા ગુણભૂતા તદઙ્ગં પુરુષં પરિચ્છિન્દ્યાત્. અથ પુનર્ અઙ્ગભૂતં પુરુષં{*5।304*} પ્રકાશયન્ લક્ષણત્વેનૈવ પુરુષે ઽભિસંબધ્યેત{*5।305*}, ન ગુણવચનતયા. તત્ર ચાવિવક્ષિતં સંખ્યાવચનમ્, યાવાન્ અર્થી સમર્થશ્ ચ તાવન્તં સર્વમ્ અધિકૃત્યૈતદ્ ઉચ્યમાનં ન શક્યતે એકેન વચનેન વિશેષયિતુમ્. કથં ચ પુરુષપ્રાધાન્યમ્? ન ફલોત્પત્ત્યા કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ, ન યાગોત્પત્ત્યા, આત્મા તુ ફલસંબદ્ધઃ સર્વસ્યેષ્ટઃ, તદર્થં કર્મ કર્તવ્યમ્, ઇતરથોચ્યમાનમ્ અપિ ન ક્રિયેત, તત્ર વચનાર્થક્યં સ્યાત્, તસ્માદ્ યાથાકામ્યં સ્યાત્, એકો દ્વૌ બહવો વા યજેરન્ન્ ઇતિ. તથા ચ દર્શયતિ, યુવં હિ સ્થઃ સ્વર્પતી{*5।306*} ઇતિ દ્વયોર્ યજમાનયોઃ પ્રતિપદં કુર્યાદ્ ઇતિ, એતે{*5।307*} અસૃગ્રમ્ ઇન્દવ{*5।308*} ઇતિ બહુભ્યો યજમાનેભ્ય ઇતિ દ્વયોર્ બહૂનાં ચ યાગં પ્રદર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{5।302: એ2: 5,224; એ6: 2,129}*
*{5।303: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 3.7.18}*
*{5।304: એ2 ઓમ્. પુરુષં}*
*{5।305: એ2: પુરુષશબ્દઃ સંબધ્યેત}*
*{5।306: ઋવ્ 9.19.2}*
*{5।307: એ2: તથૈતે}*
*{5।308: ઋવ્ 9.6.2.1}*
પ્રત્યર્થં શ્રુતિભાવ ઇતિ ચેત્॥6.2.4॥
ઇતિ ચેત્, ઇદં{*5।309*} ચેત્ પશ્યસિ, પ્રત્યર્થં{*5।310*} શ્રુતિભાવઃ સ્યાત્, [637]{*5।311*} યાગમ્ અભિનિર્વર્તયેત્, તતશ્ ચ ફલં પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ. કુતઃ? એતદ્ ઉભયં હ્ય્ એતસ્માદ્ અવગમ્યતે, કતરદ્ અત્ર જહીમ ઇતિ નાધ્યવસ્યામઃ. તસ્માદ્ ઉભયમ્ અપિ પ્રત્યેતવ્યમ્. આહ, નન્વ્ એકાર્થવચનતા ન ન્યાય્યેતિ. ઉચ્યતે, યદ્ અવગમ્યતે તન્ ન્યાય્યમ્, ઉભયં ચ પ્રતીયતે. તસ્માદ્ ઉભયાર્થવચનતૈવ ન્યાય્યા. યાગં પ્રતિ ચ ગુણભાવાદ્ વિવક્ષિતમ્ એકવચનમ્.
નોતેસ્:
*{5।309: એ2: એવં}*
*{5।310: એ2: ચેદ્ ભવાન્ પશ્યત્વ્ અવિવક્ષિતમ્ એકત્વમ્ ઇતિ. પ્રત્યર્થં}*
*{5।311: એ2: 5,226; એ6: 2,130}*
તાદર્થ્યે ન ગુણાર્થતાનુક્તે ઽર્થાન્તરત્વાત્ કર્તુઃ પ્રધાનભૂતત્વાત્॥6.2.5॥
નૈતદ્ એવમ્, તાદર્થ્યે પુરુષે પ્રધાનભૂતે સતિ નાઙ્ગભૂતઃ પુરુષઃ પ્રતીયતે, અનુક્તે હિ ન્યાયે ન પ્રતીમઃ, અર્થાન્તરં યતો ગુણભાવાત્ પ્રધાનભાવઃ, પ્રધાનભૂતશ્ ચાત્ર કર્તા, વચનસ્યાર્થવત્ત્વાત્. અતો ન ગુણભાવઃ કર્તુર્ અવકલ્પતે, ચોદનૈકત્વાત્. એકા હિ વિધાયિકા ચોદના, સા યદિ ફલોત્પત્તિં યાગોત્પત્તિં વા વિધત્તે, તદા કર્તા ન સ્વાર્થેન, યદા પુનઃ સ્વાર્થેન, તદા યાગઃ ફલં વા તાદર્થ્યેન. ન ચૈતદ્ યૌગપદ્યેન ભવતિ, સ્વાર્થ એકઃ, તદર્થ ઇતરો વૈપરીત્યેન વેતિ, યથોભાભ્યાં બાહુભ્યામ્ ઇષૂન્ અસ્યતિ દેવદત્ત ઇતિ ગમ્યતે, ન ચ યૌગપદ્યેન, યદા દક્ષિણેનાસ્યતિ, તદા સવ્યેન ધનુઃપૃષ્ઠં નમયતિ, ન તેનાપ્ય્ અસ્યતીતિ ગમ્યતે, તત્ર વ્યાપૃતત્વાત્. એવં યદા પુરુષપ્રાધાન્યમ્, તદા યાગસ્ય ફલસ્ય વા ગુણભાવો ગમ્યતે. તત્ર વ્યાપૃતત્વાન્ ન તયોઃ પ્રાધાન્યમ્ અપિ ગમ્યતે. તસ્માન્ ન યાગે ફલે વા પુરુષસ્ય ગુણભાવઃ. અતો યાથાકામ્યં સ્યાત્, એકો દ્વૌ બહવો વા યજેરન્ન્ ઇતિ.
[638]{*5।312*}
નોતેસ્:
*{5।312: એ2: 5,227; એ6: 2,130}*
અપિ વા કામસંયોગે સંબન્ધાત્ પ્રયોગાયોપદિશ્યેત, પ્રત્યર્થં હિ વિધિશ્રુતિર્ વિષાણાવત્{*5।313*}॥6.2.6॥

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ, પ્રયોગાયોપદિશ્યેત કર્તા, ન સ્વાર્થેન. કથમ્? યજેતેત્ય્ અસ્યાર્થઃ યાગં કુર્યાત્, યાગેન વા કુર્યાદ્ ઇતિ, સત્તાભિવ્યક્તિમાત્રં ગમ્યતે, ન ફલસ્ય કર્તા ધાતા{*5।314*} વા, સ્વર્ગકામશબ્દશ્ ચ સ્વર્ગકામમાત્રે વર્તતે, ન વિશેષમ્ અવલમ્બતે, આત્મનઃ પરસ્ય વેતિ, શબ્દપ્રમાણકાશ્ ચ વયમ્ ઈદૃશેષ્વ્ અર્થેષુ. કથં તર્હિ કામસ્યાત્મસંબન્ધો ઽવગમ્યતે? સંબન્ધાત્, ફલકામો ઽનુક્તે ઽપિ શબ્દેન, આત્મન એવ ફલં કામયતે, ન પરસ્ય. યત્ર તૂભાવ્ અર્થૌ વક્તવ્યૌ ભવતઃ, પ્રત્યર્થં તત્ર વિધિઃ શ્રૂયતે, યથા, કૃષ્ણવિષાણયા કણ્ડૂયતિ, ચાત્વાલે કૃષ્ણવિષાણાં પ્રાસ્યતીતિ{*5।315*}. યત્રૈવં દ્વે શ્રુતી વિધાત્ર્યૌ ભવતઃ, તત્ર ગુણભાવઃ પ્રાધાન્યં ચ ગમ્યતે. ન ત્વ્ અત્રૈવં દ્વે વિધાયિકે શ્રુતી વિદ્યેતે. ગુણભૂતસ્ તુ પુરુષઃ શ્રૂયતે ભાવયેદ્ ઇતિ, તત્ર યજ્યર્થઃ કરણં, કર્મ વા. સંબન્ધાત્ તુ પુરુષપ્રાધાન્યમ્, ન કસ્યચિત્ સુખેનોત્પન્નેન પ્રયોજનમ્, સુખસંબન્ધેનાત્મનસ્ તુ કૃત્યમ્. તસ્માત્ સંબન્ધાત્ પુરુષપ્રાધાન્યં ગમ્યતે, ન શ્રુતેઃ. અતો ગુણભૂતસ્ય પુરુષસ્ય સંખ્યા વિવક્ષિતેતિ.
નોતેસ્:
*{5।313: એ2: વિષાણવત્}*
*{5।314: એ2: ધારતા}*
*{5।315: તૈત્.સ્. 6.1.3.8}*
અન્યસ્ય સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્॥6.2.7॥
ઇતિ ચેદ્ ભવાન્ પશ્યતિ, એવં સતિ યદિ સ્વર્ગકામો ઽન્યસ્યાપિ સ્વર્ગં કામયમાનો ભવતિ, અન્યસ્ય સ્વર્ગં કામયમાનો ઽપ્ય્ અન્યો યજેત. તત્ર પૂર્વોક્તો ન્યાયઃ પ્રત્યુદ્ધૃતો ભવતિ, શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરીતિ{*5।316*}.
[639]{*5।317*}
નોતેસ્:
*{5।316: મ્સ્ 3.7.18}*
*{5।317: એ2: 5,229; એ6: 2,131}*
અન્યાર્થેનાભિસંબન્ધઃ॥6.2.8॥
ન પરસ્ય સ્વર્ગકામ ઇત્ય્{*5।318*} એવં ન યજેત, ન, અન્યસ્ય{*5।319*} સ્વર્ગકામશબ્દો ન વાચક ઇતિ. કથં તર્હિ? ફલમ્ અસૌ ન પ્રાપ્નોતીતિ. કથં પુનઃ ફલસ્યાપ્રાપ્તિઃ? ઉપગ્રહવિશેષશ્રવણાત્, યજેતેતિ. યદ્ વાધાને, બ્રાહ્મણો વસન્તે ઽગ્નિમ્ આદધીતેતિ, તદા તુ કામશ્રુતાવ્ ઉપગ્રહો ઽનુવાદ એવ.
નોતેસ્:
*{5।318: એ2: સ્વર્ગકામો નેત્ય્}*
*{5।319: એ2: નાપ્ય્ અન્યસ્ય}*
ફલકામો નિમિત્તમ્ ઇતિ ચેત્॥6.2.9॥
એવં ચેદ્ ભવાન્ મન્યતે, ન સ્વર્ગકામશબ્દો ન વાચક ઇતિ, અન્યો ન યજેત ફલાભાવાત્, નાસ્ય યાગ ઇતિ, સૂક્તવાકફલાર્થિતયા{*5।320*} તર્હિ યજેત, આશાસ્તે ઽયં યજમાનઃ આયુર્ આશાસ્ત ઇતિ{*5।321*} પ્રયોજયિતારં નિર્દેક્ષ્યતિ હોતા, ફલવિધિશ્ ચ સૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ વિધાનાત્, યદિ ફલવિધિર્ અયં માન્ત્રવર્ણિકઃ, તર્હિ{*5।322*} સૂક્તવાકેન પ્રસ્તરઃ પ્રહૃતો ભવતિ, ઇતરથાદૃષ્ટં કલ્પ્યેત. તસ્માદ્ આનુષઙ્ગિકફલાર્થમ્ અન્યસ્ય સ્વર્ગકામો ઽન્યો યજેતેતિ.
નોતેસ્:
*{5।320: એ2: સૂક્તવાકફલાર્થં}*
*{5।321: તૈત્.બ્ર્. 3.5.10.4}*
*{5।322: એ2: માન્ત્રવર્ણિકી દેવતા, તતઃ}*
ન નિત્યત્વાત્॥6.2.10॥
નૈતદ્ અસ્તિ, યસ્યૈવ પ્રધાનકર્મફલમ્, તસ્યૈવાનુષઙ્ગિકમ્ અપિ ભવિતુમ્ અર્હતિ, એવં સ્વાર્થેનાધાનં કૃતં ભવતિ. ન હ્ય્ આધાનસ્ય સ્વાર્થતાયામ્ અસ્તિ વિશેષઃ, પ્રધાનફલં વાનુષઙ્ગિકં વા સર્વમ્ એવાધાતરિ સમવેતુમ્ અર્હતિ, નિત્યકામ્યતા ચ વિરુધ્યેત, યદ્ય્ આયુરાદિકામો{*5।323*} યજેત, ન તર્હિ નિત્યમ્, યદિ નિત્યં નાયુરાદિકામઃ. તસ્માન્ નાવસ્થિતો ન્યાયઃ પ્રત્યુદ્ધ્રિયેત{*5।324*}, ન{*5।325*} ચ પુરુષઃ પ્રધાનભૂતશ્ ચોદ્યતે ગુણભાવાત્ ત્વ્ અસ્ય વિવક્ષિતમ્ એકત્વમ્. તસ્માદ્ એક એવ યજેત.
[640]{*5।326*}
નોતેસ્:
*{5।323: એ2: આયુરદિકામો}*
*{5।324: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 3.7.18}*
*{5।325: એ2 ઓમ્. ન}*
*{5।326: એ2: 5,230; એ6: 2,132}*
કર્મ તથેતિ ચેત્॥6.2.11॥
અથ યદ્ ઉક્તમ્, દ્વયોર્ બહૂનાં ચ યાગં દર્શયતિ, યુવં હિ સ્થઃ સ્વઃપતી{*5।327*} ઇતિ{*5।328*} દ્વયોર્ યજમાનયોઃ પ્રતિપદં કુર્યાત્, એતે અસૃગ્રમ્ ઇન્દવ ઇતિ{*5।329*} બહુભ્યો યજમાનેભ્યઃ પ્રતિપદં કુર્યાદ્ ઇતિ, દ્વિયજમાનકે બહુયજમાનકે ચ કર્મણિ પ્રતિપદ્ વિધાને કર્મ તથા યુક્તં{*5।330*} સ્યાદ્ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{5।327: એ2: સ્વર્પતી}*
*{5।328: ઋવ્ 9.19.2}*
*{5।329: ઋવ્ 9.52.1}*
*{5।330: એ2: તથાયુક્તં}*
ન સમવાયાત્॥6.2.12॥
નૈતદ્ એવમ્, સમવેતં હિ કર્મ વિદ્યતે દ્વાભ્યાં યજમાનાભ્યાં બહુભિશ્ ચ યજમાનૈઃ, વચનેન, યથાહીનાઃ, તેષુ પ્રતિપદ્ વિધાનમ્ અર્થવદ્ ભવિષ્યતિ. તસ્માદ્ એકો યજેતેતિ.
પ્રક્રમાત્ તુ નિયમ્યેતારમ્ભસ્ય ક્રિયાનિમિત્તત્વાત્{*5।331*}॥6.2.13॥
પ્રજાકામો યજેત, ગ્રામકામો યજેતેત્યેવમાદિ કર્મ સમામ્નાયતે. તત્ર સંદેહઃ, કિં પ્રક્રાન્તં નિયોગતઃ સમાપનીયમ્ ઉતેચ્છયા કાર્યં હેયં વેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? નિયોગતઃ પરિસમાપયિતવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? એવં હિ શ્રૂયતે, ઇદં કામો યજેતેતિ, એવં તસ્યાખ્યાતસ્યાર્થમ્ ઉપદિશન્તિ, ઉપક્રમપ્રભૃત્ય્ અપવર્ગપર્યન્તમ્ આહેતિ, ઉપક્રમાદ્ આરભ્ય યાવત્ પરિસમાપ્તિર્ ઇત્ય્ એતાવાન્ વ્યાપારવિશેષસ્ તસ્યાર્થઃ, ન યથા પાકસ્ ત્યાગ ઇતિ. તત્ર હિ પાકસત્તામાત્રં નિર્દિશ્યતે, નારભ્ય પરિસમાપયિતવ્યમ્ [641]{*5।332*} ઇતિ. એવં ચાખ્યાતાર્થં લૌકિકા અપિ પ્રતિપદ્યન્તે, તત્ર નારમ્ભે પુરુષપ્રયત્નશ્ ચોદ્યત ઇતિ ગમ્યતે. યતશ્ ચોદિતં ન નિયોગત આરભન્તે, નિયોગતઃ પુનઃ પરિસમાપયન્તિ, તેન નોભે આરમ્ભપરિસમાપ્તી{*5।333*} શબ્દાર્થઃ. કિં તર્હિ? પરિસમાપ્તિઃ શબ્દાર્થઃ, પરિસમાપ્ત્યામ્ અર્થપ્રાપ્તત્વાદ્ આરમ્ભસ્ય. તસ્માત્ પરિસમાપ્તિઃ શબ્દાર્થ ઇતિ ગમ્યતે. સા ચેચ્ છબ્દાર્થઃ, સા કર્તવ્યતયા ચોદ્યતે, આરમ્ભે નાસ્તિ કર્તવ્યતાવચનમ્. તેન ન નિયોગત આરમ્ભઃ, નિયોગતસ્ તુ પરિસમાપ્તિઃ. તેનોપક્રાન્તે કર્મણિ યદિ વીયાત્ ફલેચ્છા, અવાપ્નોતિ વા ફલમ્, તસ્યામ્ અપ્ય્ અવસ્થાયામ્, કર્તવ્યમ્ એવોપક્રાન્તસ્ય પરિસમાપનમ્.
નન્વ્{*5।334*} અર્થિનો યો ઽર્થઃ, સો ઽત્ર કર્તવ્યતયોચ્યતે. નૈતદ્ એવમ્, વાક્યાર્થો હિ સ ભવતિ, યાગસ્ય તુ કર્તવ્યતા શ્રુત્યા ગમ્યતે. તસ્માદ્ ગ્રામકામેન{*5।335*} યાગ આરબ્ધઃ પરિસમાપનીયઃ. ગ્રામાદિકામનાવચનં નિમિત્તત્વેન તદા ભવતિ, નિમિત્તે ચોત્પન્ને યત્ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદ્વિનષ્ટે ઽપિ નિમિત્તે કર્તવ્યમ્ એવ, ઉપક્રાન્તસ્ય સમાપનં કર્તવ્યમ્, ન હિ તદ્વિનષ્ટમ્ અનુત્પન્નં ભવતિ. ઉત્પત્તિશ્ ચ નિમિત્તમ્, ન ભાવઃ. તસ્માદ્ વીતાયામ્ અપિ ફલેચ્છાયામ્ ઉપક્રાન્તં પરિસમાપયિતવ્યમ્. ક્રિયાયા હિ નિમિત્તમ્ આરમ્ભઃ, સો ઽપિ પરિસમાપ્તેર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।331: એ2: ક્રિયાનિયમ્યત્વાત્}*
*{5।332: એ2: 5,231; એ6: 2,132}*
*{5।333: એ2: આરમ્ભપરિસમાપ્તિ}*
*{5।334: એ2: કર્તવ્યમ્ ઇતિ ચોદ્યતે યદ્ ઇષ્ટફલમ્. નન્વ્}*
*{5।335: એ2: ગ્રામાદિકામેન}*
ફલાર્થિત્વાદ્ વાનિયમો યથાનુપક્રાન્તે॥6.2.14॥

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. અનિયમો વા. કસ્માત્? ફલાર્થિત્વાત્ ફલાર્થિનઃ ફલં ચિકીર્ષમાણસ્યોપાયો{*5।336*} ઽયં વિધીયતે, ન કર્તવ્યતા, સા હિ વિધીયમાના ફલસ્ય વા યાગસ્ય વા સ્યાત્. ફલસ્ય ન તાવદ્ વક્તવ્યા, ન હિ યો યત્ કામયતે તસ્ય તત્ કર્તવ્યતોપદેષ્ટવ્યા, વેદૈવાસૌ{*5।337*} મયૈવૈતત્ કર્તવ્યમ્{*5।338*} [642]{*5।339*} ઇતિ, ઉપાયં તુ ન વેદ, તમ્ આકાઙ્ક્ષતે. ઇદમ્ ઉપદિશ્યતે, યાગ ઉપાય ઇતિ, યાગેન ક્રિયત ઇતિ. ન ચ યાગસ્ય કર્તવ્યતા, પ્રત્યક્ષવિરોધાત્, પ્રત્યક્ષસ્ તુ ક્લેશો યાગઃ, યદિ યાગેનાન્યસ્ય કર્તવ્યતા, તદા ન વિરોધઃ. યાગકર્તવ્યતાયાં ફલં કલ્પ્યમ્, ન ચ કલ્પ્યમાનસ્ય પ્રમાણમ્ અસ્તિ. કર્તવ્યોપદેશશ્ ચ શક્યાદિષ્વ્ અર્થેષુ ભવતિ, તસ્માન્ ન યાગઃ કર્તવ્યઃ. ફલકામસ્ય યદ્ ઇષ્ટં તત્ કર્તવ્યમ્ અનૂદ્ય યથાપ્રાપ્તં યાગસ્ય સાધનતા વિધીયતે, તેન નાવશ્યં સમાપનીયં ભવતિ, યથાનુક્રાન્તં નાવશ્યોપક્રમિતવ્યમ્, એવમ્ ઉપક્રાન્તં નાવશ્યં સમાપયિતવ્યમ્. યત્ તુ વાક્યાર્થઃ શ્રુત્યા બાધ્યત ઇતિ, યત્ર શ્રુત્યર્થો ન સંભવતિ, તત્ર વાક્યાર્થો ગૃહ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. તસ્માદ્ અનિયમઃ.
નોતેસ્:
*{5।336: એ1 ગિબ્ત્ ફલં ચિકીર્ષમાણસ્ય ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।337: એ2: વેદૈવાસો}*
*{5।338: એ2: મયૈતત્ કર્તવ્યમ્}*
*{5।339: એ2: 5,232; એ6: 2,133}*
નિયમો વા તન્નિમિત્તત્વાત્ કર્તુસ્ તત્ કારણં સ્યાત્॥6.2.15॥
આરમ્ભો હિ નિમિત્તં સમાપ્તેઃ. કથમ્? તત્ કર્તુઃ કારણં સ્યાત્. કિં કારણમ્? સત્યસંકલ્પતા યો હ્ય્ આરબ્ધમ્ એવંજાતીયકં સમાપયતિ, ન તં{*5।340*} શિષ્ટા વિગર્હન્તે, પ્રાક્રમિકો ઽયમ્ અસંવ્યવહાર્ય ઇતિ, શિષ્ટવિગર્હણા ચ દોષઃ. તસ્માદ્ આરભ્ય સમાપયિતવ્યમ્. આહ, શિષ્ટાઃ પુનઃ કિમ્ અર્થં વિગર્હન્ત ઇતિ. ઉચ્યતે, વિગર્હન્તે તાવત્, કિં નો વિદિતેન કારણેનેતિ.
[643]{*5।341*}
નોતેસ્:
*{5।340: એ2: ન સમાપયતિ, તં}*
*{5।341: એ2: 5,233; એ6: 2,134}*
લોકે કર્માણિ વેદવત્ તતો ઽધિપુરુષજ્ઞાનમ્॥6.2.16॥
કેનચિદ્ ગૃહમ્ ઉપક્રાન્તં ભવતિ શકટં રથો વા, વીતાસ્ય ફલેચ્છા, અવાપ્નોતિ વા ફલમ્. તત્ર સંદેહઃ, કિં તેન નિયોગતઃ પરિસમાપયિતવ્યમ્, ઉતેચ્છયોત્સ્રષ્ટવ્યમ્ અપીતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? લોકે કર્માણ્ય્ એવંજાતીયકાન્ય્ ઉપક્રમ્ય પરિસમાપયિતવ્યાનિ, યથૈવ વૈદિકાનિ તથૈવ તાનિ નિયોગતઃ પરિસમાપયીયાનિ. કુતઃ? તતો ઽધિપુરુષજ્ઞાનમ્, તતસ્ તત્પુરુષજ્ઞાનં ભવિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ? શાસ્ત્રાત્, આમ્નાયતે હિ તક્ષ્ણાં શાસ્ત્રમ્, તત્રાપિ દેવતાવ્યાપારો ઽઙ્ગીક્રિયતે, પૂર્વસ્યાં દિશ્ય્ એતા દેવતા ઇતરાસ્વ્ એતા ઇતિ, યદિ{*5।342*} શાસ્ત્રકૃતે દેવતાવ્યાપાર ઉપકમ્યાપરિસમાપ્યમાને શિષ્ટવિગર્હણમ્, એવમ્ ઇહાપિ ભવિતુમ્ અર્હતિ.
નોતેસ્:
*{5।342: એ2: યથા}*
અપરાધે ઽપિ ચ તૈઃ શાસ્ત્રમ્॥3.2.17॥
તેષાં ચ લૌકિકાનામ્ અપરાધે તૈસ્ તક્ષભિઃ પ્રાયશ્ચિત્તશાસ્ત્રમ્ આમ્નાયતે, આરે ભગ્ન ઇન્દ્રબાહુર્ બદ્ધવ્યઃ પાયસં ચ બ્રાહ્મણો ભોજયિતવ્ય ઇતિ. પ્રાયશ્ચિત્તં ચ યદ્ય્ અદૃષ્ટાર્થમ્, ન શાસ્ત્રાદૃતે. અથ પ્રસઙ્ગપરિહારાર્થમ્, તતો ઽપ્ય્ અદૃતમ્ એવ તદ્ ઇતિ ગમ્યતે.
[644]{*5।343*}
નોતેસ્:
*{5।343: એ2: 5,233; એ6: 2,134}*
અશાસ્ત્રા તૂપસંપ્રાપ્તિઃ{*5।344*} શાસ્ત્રં સ્યાન્ ન પ્રકલ્પકમ્, તસ્માદ્ અર્થેન ગમ્યેતાપ્રાપ્તે વા શાસ્ત્રમ્{*5।345*} અર્થવત્॥6.2.18॥
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. અશાસ્ત્રા ત્વ્ એષામ્ ઉપસંપ્રાપ્તિર્ ઇતિ બ્રૂમઃ. સ્મૃતેર્ અસ્યાઃ શાસ્ત્રં ભવતાનુમીયતે, ન શાસ્ત્રમ્ અન્તરેણ સ્મૃતિઃ, ન ચ સ્મૃતિમ્ અન્તરેણ તક્ષ્ણાં ગ્રન્થ ઉપપદ્યત ઇતિ. અત ઉચ્યતે, ભવત્ય્ અત્ર સ્મૃતિઃ, એવમ્ ઇદં ગૃહાદિ કર્મ રમણીયં ભવતીતિ, નાસ્માત્ કર્મણો ઽદૃષ્ટં કિંચિદ્ ઇતિ. યા ચાસૌ રમણીયતા સાન્તરેણાપિ શાસ્ત્રમ્, શક્યા જ્ઞાતુમ્, જ્ઞાત્વા ચ સ્મર્યતે. તસ્માત્ નાસ્યાઃ સ્મૃતેઃ શાસ્ત્રં
પ્રકલ્પ્યમ્. યદ્ય્ અન્તરેણ શાસ્ત્રમ્, ન પ્રાપ્યેત, તતઃ શાસ્ત્રમ્ અત્રાર્થવદ્ ઇતિ પ્રકલ્પ્યેત. તસ્માન્ નેદં શાસ્ત્રોક્તમ્, શાસ્ત્રોક્તે ચ સામિકૃતે ત્યક્તે ઽત્યન્તં શિષ્ટા ગર્હન્તે, દેવતાશ્રયે ચ. નન્વ્ અત્રાપિ દેવતાઃ પરિગૃહીતાઃ, અસ્યાં દિશીયં દેવતા યક્ષ્યતે ઽસ્યામ્ ઇયમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, પુરુષમ્ અનુ દેવતાઃ શિષ્ટાઃ સ્મર્યન્તે, ન ગ્રહમ્ અનુ, તસ્માદ્ અદોષ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।344: એ2: તૂપસંપ્રાપ્તિ}*
*{5।345: એ2,6: વા શાસ્ત્રમ્}*
પ્રતિષેધેષ્વ્ અકર્મત્વાત્ ક્રિયા સ્યાત્ પ્રતિષિદ્ધાનાં વિભક્તત્વાદ્ અકર્મણામ્॥6.2.19॥ ઇદં હ્ય્ ઉપદિશન્તિ, ન કલઞ્જં ભક્ષયિતવ્યમ્, ન લશુનં ન ગૃઞ્જનં ચેતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ એવંજાતીયકં ફલકામેન ન ભક્ષયિતવ્યમ્, નિષ્કામેણાદ્યમ્, અથ વા નિયોગતો વર્જયિતવ્યમ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ફલાર્થિના ન ભક્ષયિતવ્યમ્, અનર્થિનો ઽનિયમ ઇતિ. કુતઃ? નિયમો હ્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે, ઇદં ન ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇતિ, એવમ્ ઉક્તે દ્વયમ્ આપતતિ, [645]{*5।346*} યદિ વાભક્ષણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ, યદિ વા ભક્ષણં ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ, યદિ નઞ્વિશિષ્ટં ભક્ષણં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગમ્યતે, તતો ઽભક્ષણં શ્રુત્યા તવ્યો વિદધાતિ, નઞ્ ભક્ષયતિ વિશેષણમ્. તદ્વ્યાપારાચ્ ચ કર્તવ્યતયા નઞ્ ન સંબધ્યતે{*5।347*}. અથ નઞર્થઃ કર્તવ્યઃ, તતો વાક્યેન નિધાનમ્, ભક્ષયતિશ્ ચ નઞ્વિશેષણમ્, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી. તસ્માદ્ અભક્ષણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ ગમ્યતે, અભક્ષણં ચ ભક્ષણાભાવઃ, ન તસ્ય કર્તવ્યતાસ્તિ. તસ્માદ્ યસ્ તત્ર માનસો વ્યાપારઃ, સ ઇહોપદિશ્યતે, યેનોપાયેન નઞ્વિશિષ્ટં ભક્ષણં ભવતિ. પૂર્વં નઞ્ભક્ષયત્યોઃ સંબન્ધઃ, તતો વિધાનમ્. યથા, નોદ્યન્તમ્ આદિત્યમ્ ઈક્ષેતેત્યેવમાદિષુ પ્રજાપતિવ્રતેષુ કુર્વતઃ ફલમ્, અકુર્વતો ન ફલં ન દોષઃ, એવમ્ ઇહાપિ, વિભક્તત્વાદ્ અકર્મણામ્, નાત્ર કર્મ પ્રતિષિધ્યતે, અકર્મમાત્રમ્ ઉપદિશ્યતે, અન્યદ્ ધિ કર્મ ભક્ષણં પ્રતિષિધ્યમાનમ્, અન્યદ્ અકર્મ માનસઃ સંકલ્પ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।346: એ2: 5,234; એ6: 2,135}*
*{5।347: ઝ સ્છ્લ્äગ્ત્ વોર્, મિત્ મ્સ્ નઞ્ સંબધ્યતે zઉ લેસેન્}*
શાસ્ત્રાણાં ત્વ્ અર્થવત્ત્વેન પુરુષાર્થો વિધીયતે તયોર્ અસમવાયિત્વાત્ તાદર્થ્યે વિધ્યતિક્રમઃ॥6.2.20॥
ઉપવર્ણનાપરિહારસ્ તાવદ્ ઉચ્યતે, યુક્તં યત્ પ્રજાપતિવ્રતેષુ શાસ્ત્રાણામ્ અર્થવત્ત્વેન પુરુષાર્થો વિધીયતે. તત્ર નિયમઃ કર્તવ્યતયોપદિશ્યતે, યશ્ ચ કર્તવ્યઃ, સ કલ્યાણોદયઃ, યો ન કર્તવ્યઃ સ પાપોદયઃ. કથં પુનઃ પ્રજાપતિવ્રતેષુ નિયમઃ કર્તવ્યતયા ચોદ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, તસ્ય વ્રતમ્ ઇતિ પ્રકૃત્ય પ્રજાપતિવ્રતાનિ સમામ્નાતાનિ, વ્રતમ્ ઇતિ ચ માનસં કર્મોચ્યતે. ઇદં ન કરિષ્યામીતિ યઃ સંકલ્પઃ. કતમત્ તદ્ વ્રતમ્? નોદ્યન્તમ્ આદિત્યમ્ ઈક્ષેતેતિ, યથા તદીક્ષણં ન ભવતિ, તથા માનસો વ્યાપારઃ કર્તવ્યઃ, તસ્ય ચ પાલનમ્. તત્ર તસ્માત્ પુરુષાર્થો ઽસ્તીત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. તત્ર ચૈતાન્ય્ એવ [646]{*5।348*} પ્રકૃત્યોચ્યતે, એતાવતા હૈનસાયુક્તો ભવતીતિ, એતાવતા કૃતેનાયુક્ત એનસા ભવતીતિ{*5।349*}.

અથેહ તયોર્ અસમવાયિત્વમ્, ઇહ ક્રિયા પ્રતિષિધ્યતે, નાક્રિયોપદિશ્યતે, ન હિ કલઞ્જં ભક્ષયન્ પ્રતિષેધાવિધિં નાતિક્રામતિ, ઇહ પુનર્ આદિત્યં પશ્યન્ નાતિક્રામતિ વિધિમ્, ન હિ તસ્ય દર્શનં પ્રતિષિદ્ધમ્. નિયમસ્ તત્રોપદિષ્ટઃ, યસ્ તં નિયમં કરોતિ, સ ફલેન સંબધ્યતે, ઇહ તુ પ્રતિષિધ્યતે કલઞ્જાદિ. કથમ્ અવગમ્યતે? નાત્ર તસ્ય, વ્રતમ્ ઇતિ પ્રકૃત્ય વચનમ્ અસ્તિ. ન ચ, ન ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અસ્ય માનસો વ્યાપારો ઽર્થઃ, ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇતિ ચ ભક્ષણં કર્તવ્યં શબ્દેનોચ્યતે, નેતિ તત્ પ્રતિષિધ્યતે શ્રુત્યૈવ. એવં પ્રસિદ્ધો ઽર્થો ઽનુગૃહીતો ભવતિ, ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્, શ્રુતિલક્ષણાવિશયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા ન લક્ષણા. તસ્માદ્ ઇહ પ્રતિષેધઃ.
ઉચ્યતે, અસ્તુ પ્રતિષિદ્ધં{*5।350*} નામ, દોષો ઽત્ર ન શ્રૂયતે. તસ્માત્ પ્રતિષિદ્ધમ્ અપ્ય્ અનુષ્ઠાતવ્યમ્ ઇતિ. કલ્પયિષ્યત ઇતિ ચેત્, ન, પ્રમાણાભાવાત્. અર્થાપત્તિઃ પ્રમાણમ્, ઉપદેશવૈયર્થપ્રસઙ્ગાદ્{*5।351*} ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યેત. નૈતદ્ એવમ્, વ્યર્થો ઽપિ હ્ય્ ઉપદેશો ઽજ્ઞાનાત્ સંભવતિ. તસ્માન્ ન કલ્પ્યો દોષ ઇત્ય્. ઉચ્યતે, સત્યં ન કલ્પનીયઃ, કિં તુ કૢપ્ત એવ. કથમ્? અનન્તરમ્ એવૈનં શિષ્ટા વર્જયેયુઃ, પતિતઃ કર્મફલેભ્ય ઇતિ વદન્તઃ, મહાંશ્ ચૈષ દોષઃ, યચ્ છિષ્ટા વર્જયન્તિ. તસ્માન્ નિયોગતઃ કલઞ્જાદિ ન ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇતિ, યથા, ન સર્પાયાઙ્ગુલિં દદ્યાત્, તત્ર દોષદર્શનાન્ નિયોગતો ન સર્પાયાઙ્ગુલિર્ દીયતે, કણ્ટકો વા ન પાદેનાધિષ્ઠીયતે, એવમ્ ઇદમ્ અપીતિ.
[647]{*5।352*}
નોતેસ્:
*{5।348: એ2: 5,236; એ6: 2,136}*
*{5।349: એ1 ગિબ્ત્ એતાવતા કૃતેનાયુક્ત એનસા ભવતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।350: એ2: ઉચ્યતે. આહ, પ્રતિષિદ્ધં}*
*{5।351: એ2,6: ઉપદેશવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદ્}*
*{5।352: એ2: 5,237; એ6: 2,137}*
તસ્મિંસ્ તુ શિષ્યમાણાનિ જનનેન પ્રવર્તેરન્॥6.2.21॥
ઇહ સ્માર્તાઃ પદાર્થા ઉદાહરણમ્, પ્રત્યુપસ્થિતનિયમાશ્ ચાચારાઃ, ગુરુર્ અનુગન્તવ્યો ઽભિવાદયિતવ્યશ્ ચ, વૃદ્ધવયાઃ પ્રત્યુત્થેયઃ સંમન્તવ્યશ્ ચેતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં જાતમાત્રાણામ્ ઇમે પદાર્થા ઉતોપનીતાનામ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અવિશેષોપદેશાત્ જાતમાત્રાણામ્. કુતઃ? પુરુષે તે શિષ્યન્તે, જાતમાત્રશ્ ચ પુરુષો ભવતિ. તસ્માજ્ જાતમાત્રાણામ્ ઇમે પદાર્થાઃ, ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ,
અપિ વા વેદતુલ્યત્વાદ્ ઉપાયેન પ્રવર્તેરન્॥6.2.22॥
અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. ઉપાયેન પ્રવર્તેરન્ ઉપનયનેન સહ પ્રવર્તેરન્{*5।353*}, વેદતુલ્યત્વાત્. વેદતુલ્યા હિ સ્મૃતિઃ, વૈદિકા એવ પદાર્થાઃ સ્મર્યન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્{*5।354*}. વૈદિકાશ્ ચ પદાર્થા ઉપનયનોત્તરકાલે સમામ્નાતાઃ, સ્માર્તાશ્ ચૈતે વૈદિકા એવ, તસ્માદ્ ઉપનયનોત્તરકાલા એત ઇતિ.
[648]{*5।355*}
નોતેસ્:
*{5।353: એ1 ગિબ્ત્ ઉપનયનેન સહ પ્રવર્તેરન્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।354: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 1.3.1}*
*{5।355: એ2: 5,238; એ6: 2,137}*
અભ્યાસો ઽકર્મશેષત્વાત્ પુરુષાર્થો વિધીયતે॥6.2.23॥
ઇદમ્ આમ્નનતિ, યાવાજ્જીવમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ, યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ પુરુષાર્થો ઽયં યાગો વિધીયતે{*5।356*}, નાયમ્ અભ્યાસઃ કર્મશેષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇહેદાનીં સંદિહ્યતે, કિં સાતત્યેન હોતવ્યમ્, ઉત ન સાતત્યેનેતિ{*5।357*}. કિં પ્રાપ્તમ્? પુરુષં પ્રત્યુપદિષ્ટત્વાત્ સાતત્યેન, અયં પુરુષઃ ઇતિ સાતત્યેનાનુષ્ઠાતવ્યમ્. નનુ પ્રદોષમ્ અગ્નિહોત્રં હોતવ્યમ્, વ્યુષ્ટાયાં પ્રાતર્ ઇતિ શ્રૂયતે, પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યેન{*5।358*} યજેત, અમાવાસ્યાયામ્ અમાવાસ્યયેન{*5।359*} યજેતેતિ. નૈષ સર્વાઙ્ગોપસંહારેણ પ્રયોગઃ. અતઃ કાલમાત્રે હીને ન દોષઃ.
નોતેસ્:
*{5।356: વ્ગ્લ્. દેન્ zwએઇતેન્ અધ્યાય}*
*{5।357: એ2: ઉતાસાતત્યેનેતિ}*
*{5।358: એ2: પૌર્ણમાસ્યા}*
*{5।359: એ2: અમાવાસ્યયા}*
તસ્મિન્ન્ અસંભવન્ન્ અર્થાત્॥6.2.24॥
નૈતદ્ અસ્તિ, યત્, જુહુધિ જુહુધીત્ય્ એવ હોતવ્યમ્ ઇતિ, યથા શક્નોતિ, તથા જુહુયાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ન ચ સાતત્યેન શક્યતે, અવશ્યમ્ અનેન આહારવિહારાઃ કર્તવ્યાઃ. તસ્માદ્ અર્થાવિરુદ્ધેષુ કાલેષુ સતતં હોતવ્યમ્{*5।360*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।360: એ2: સતતં હોતવ્યમ્}*
ન કાલેભ્ય ઉપદિશ્યન્તે॥6.2.25॥
ન ચૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્, અર્થાવિરુદ્ધેષુ કલેષુ સતતં હોતવ્યમ્ ઇતિ, કાલ એષઃ શ્રૂયતે, પ્રદોષમ્ અગ્નિહોત્રં હોતવ્યમ્, વ્યુષ્ટાયાં પ્રાતર્ ઇતિ. તથા, પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યેન{*5।361*} યજેત, અમાવાસ્યાયામ્ અમાવાસ્યયેન{*5।362*} યજેતેતિ. તસ્માન્ ન [649]{*5।363*} સાતત્યમ્ ઇતિ. આહ, નનુ વિગુણસ્યાપિ પ્રયોગાન્ ન કાલ આદરણીય ઇતિ. અત્રોચ્યતે, ન કાલો ગુણઃ, નિમિત્તં હ્ય્ એતદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માદ્ અન્યેષુ કાલેષ્વ્ અવિહિતત્વાત્ કૃતમ્ અપ્ય્ અકૃતં સ્યાત્. તસ્માદ્ આશ્રિતકાલસ્ય યાવજ્જીવં પ્રયોગ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।361: એ2: પૌર્ણમાસ્યા}*
*{5।362: એ2: અમાવાસ્યયા}*
*{5।363: એ2: 5,238; એ6: 2,138}*
દર્શનાત્ કાલલિઙ્ગાનાં કાલવિધાનમ્॥6.2.26॥
લિઙ્ગં ચ ભવતિ, અપ વા એષ સ્વર્ગાલ્ લોકાચ્ છિદ્યતે યો દર્શપૂર્ણમાસયાજી સન્ પૌર્ણમાસીમ્ અમાવસ્યાં વાતિપાતયેદ્ ઇતિ{*5।364*}. યદિ સર્વસ્મિન્ કાલે હોમઃ, તદા કસ્યાતિપત્તિઃ સ્યાત્. તસ્માદ્ અપિ ન સતતમ્ અભ્યાસઃ.
નોતેસ્:
*{5।364: તૈત્.સ્. 2.2.5.4}*
તેષામ્ ઔત્પત્તિકત્વાદ્ આગમેન પ્રવર્તેત॥6.2.27॥
પ્રદોષે{*5।365*} અગ્નિહોત્રં હોતવ્યમ્, વ્યુષ્ટાયાં પ્રાતર્ ઇતિ, તથા, પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યેન{*5।366*} યજેત, અમાવાસ્યાયામ્ આમાવાસ્યયેન{*5।367*} યજેતેતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં સકૃત્ પ્રદોષ હોતવ્યમ્, ઉત પ્રદોષે પ્રદોષ ઇતિ, તથા સકૃદ્ વ્યુષ્ટાયાં પ્રાતઃ, ઉત વ્યુષ્ટાયાં વ્યુષ્ટાયામ્ ઇતિ, તથા કિં સકૃત્ પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વા, ઉતાગત આગતે કાલ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સકૃત્ કૃત્વા કૃતાર્થઃ શબ્દઃ, ન નિયમઃ પૌનઃપુન્યે.
ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, આગમેન પ્રવર્તેત, આગત આગતે કાલે પ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ. કુતઃ? તેષામ્ ઔત્પત્તિકત્વાત્, ઉત્પદ્યમાનં કર્મ કાલસંયુક્તમ્ એવોત્પદ્યતે, તદ્ ઉક્તમ્, નિમિત્તાર્થાઃ [650]{*5।368*} કાલશ્રુતય ઇતિ, નિમિત્તે ચ સંપ્રાપ્તે નૈમિત્તિકો ઽર્થઃ કર્તવ્યો ભવતિ. તસ્માદ્ આગત આગતે કાલે પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ.
નોતેસ્:
*{5।365: એ2: પ્રદોષમ્}*
*{5।366: એ2: પૌર્ણમાસ્યા}*
*{5।367: એ2: આમાવાસ્યયા}*
*{5।368: એ2: 5,239; એ6: 2,138}*
તથા હિ લિઙ્ગદર્શનમ્॥6.2.28॥
અપ વા એષ સ્વર્ગાલ્ લોકાચ્ છિદ્યતે યો દર્શપૂર્ણમાસયાજી સન્ પૌર્ણમાસીમ્ અમાવાસ્યાં વાતિપાતયેદ્ ઇતિ{*5।369*}, આગત આગતે કાલે પ્રયોગં દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{5।369: તૈત્.સ્. 2.2.5.4}*
તથાન્તઃક્રતુપ્રયુક્તાનિ॥6.2.29॥
ભિન્ને જુહોતિ, સ્કન્ને જુહોતીતિ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે. તત્ર સંદેહઃ, સકૃદ્ ભિન્ને સ્કન્ને ચ હુત્વા કૃતાર્થઃ, ઉત ભિન્ને ભિન્ને, સ્કન્ને સ્કન્ને ચેતિ. તત્રાધિકરણાતિદેશઃ, યઃ પૂર્વત્ર{*5।370*} પૂર્વઃ પક્ષઃ, સ ઇહ પૂર્વઃ{*5।371*}, ય ઉત્તરઃ સ ઇહોત્તર ઇતિ. સકૃત્ કૃત્વા કૃતાર્થ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ, નિમિત્તત્વાત્ પુનઃ પ્રયોગ ઇત્ય્{*5।372*} ઉત્તરઃ.
નોતેસ્:
*{5।370: એ2 ઓમ્. પૂર્વત્ર}*
*{5।371: એ2: પૂર્વઃ પક્ષઃ}*
*{5।372: એ2: નિમિત્તત્વાદ્ આગત આગતે કાલ ઇત્ય્}*

આચારાદ્ ગૃહ્યમાણેષુ તથા સ્યાત્ પુરુષાર્થત્વાત્॥6.2.30॥
ગુરુર્ અનુગન્તવ્યો ઽભિવાદયિતવ્યશ્ ચ, વૃદ્ધવયાઃ પ્રત્યુત્થેયઃ સંમન્તવ્યશ્ ચેતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ આગત આગતે ગુરૌ, વૃદ્ધવયસિ ચ, યદ્ ઉક્તમ્, તત્ કર્તવ્યમ્, ઉત સકૃત્ કૃતે કૃતાર્થેતિ. આચારાદ્ ગૃહ્યમાણેષુ તથા સ્યાત્ પુરુષાર્થત્વાદ્ ઇત્ય્ અધિકરણાતિદેશઃ. તત્ર યઃ પૂર્વઃ પક્ષઃ, સ ઇહ પૂર્વઃ{*5।373*}, ય ઉત્તરઃ સ ઉત્તરઃ, સકૃત્ કૃત્વા કૃતાર્થ ઇતિ પૂર્વઃ [651]{*5।374*} પક્ષઃ, નિમિત્તત્વાત્ પુનઃ પ્રયોગ ઇત્ય્ ઉત્તરઃ.
નોતેસ્:
*{5।373: એ2: પૂર્વઃ પક્ષઃ}*
*{5।374: એ2: 5,240; એ6: 2,139}*
બ્રાહ્મણસ્ય તુ સોમવિદ્યાપ્રજમ્ ઋણવક્યેન સંયોગાત્॥6.2.31॥
ઇદં શ્રૂયતે, સોમેન યજેત{*5।375*}, ગર્ભાષ્ટમેષુ બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયીત, પ્રજામ્ ઉત્પાદયેદ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં નિત્યાન્ય્ એતાન્ય્ ઉતાનિત્યાનીતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? કામસંયોગાદ્ અનિત્યાનિ.
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે, બ્રાહ્મણાદીનાં સોમાદીનિ નિત્યાનીતિ. કુતઃ? ઋણવાક્યેન હિ સંયોગો ભવતિ, જાયમાનો હ વૈ બ્રાહ્મણસ્ ત્રિભિર્ ઋણવા જાયતે, યજ્ઞેન દેવેભ્યો બ્રહ્મચર્યેણ ઋષિભ્યઃ{*5।376*} પ્રજયા પિતૃભ્ય ઇતિ, સ વૈ તર્હ્ય્ અનૃણો યદા યજ્વા બ્રહ્મચારી પ્રજાવાન્ ઇતિ{*5।377*}, ઋણસંસ્તવો ઽવશ્યકર્તવ્યાનાં ભવતિ, તસ્માન્ નિત્યાનીતિ.
નનુ લિઙ્ગમ્ અસાધકમ્, ન્યાય ઉચ્યતામ્, યસ્યૈતદ્ દ્યોતકમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, અકામસંયુક્તાન્ય્ એષાં પૃથગ્ વાક્યાનિ ભવન્તિ, વસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેત, યાવજ્જીવમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ, યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત. તથા, વિદ્યામ્ અધીયીત. તથા, પ્રજા ઉત્પાદયિતવ્યેતિ. એવં નિત્યતાયાઃ પ્રાપ્તાયા ઇદં લિઙ્ગં ભવતીતિ.
અથ વા, અયમ્ અન્યો ઽર્થઃ, બ્રાહ્મણસ્ય તુ સોમવિદ્યાપ્રજમ્ ઋણવાક્યેન સંયોગાત્, સોમાદયો નિયતાઃ કિં બ્રાહ્મણસ્યૈવ, [652]{*5।378*} રાજન્યવૈશ્યયોર્ અનિયતાઃ, ઉત સર્વેષાં નિયતા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? બ્રાહ્મણસ્યૈવ નિયતા નેતરયોર્ ઇતિ. કુતઃ? એવં શ્રૂયતે, જાયમાનો હ વૈ બ્રાહ્મણ ઇતિ, બ્રાહ્મણસ્ય નિયમો દૃશ્યતે, નેતરયોઃ, બ્રાહ્મણસંકીર્તનાત્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સર્વેષાં નિયમઃ. કુતઃ? અવિશેષેણ નિયમવિધાનં યત્, તદ્ અકામસંયુક્તં વચનં નિયામકમ્, તદ્ અવિશિષ્ટં સર્વેષામ્, તસ્માત્ સર્વેષાં નિયમ ઇતિ.
નનુ જાયમાનો હ વૈ બ્રાહ્મણ ઇતિ બ્રાહ્મણસ્ય સંકીર્તનમ્. ઉચ્યતે, ભવત્ય્ અસ્મિન્ વચને બ્રાહ્મણસંકીર્તનમ્, ન ત્વ્{*5।379*} એતન્{*5।380*} નિયમસ્ય વિધાયકમ્, એતૈર્ અકામસંયુક્તૈર્ વચનૈર્ વિહિતભ્ય નિયમસ્યાનુવાદો ઽયમ્ અવદાનસ્તુત્યર્થઃ, તસ્માન્ નાત્ર બ્રાહ્મણસંકીર્તનેન રાજન્યસ્ય વૈશ્યસ્ય વાનિયમો વિજ્ઞાયતે. બ્રાહ્મણગ્રહણં તુ પ્રદર્શનાર્થમ્, જાયમાનો{*5।381*} બ્રાહ્મણો રાજન્યો વૈશ્યો વેતિ{*5।382*}, તથા જાયમાનો જાતશ્ ચેતિ.
[653]{*5।383*}
નોતેસ્:
*{5।375: તૈત્.સ્. 2.5.6.1}*
*{5।376: એ2 હત્ યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ નછ્ ઋષિભ્યઃ}*
*{5।377: તૈત્.સ્. 6.3.10.5}*
*{5।378: એ2: 5,241; એ6: 2,139}*
*{5।379: એ2: હ્ય્}*
*{5।380: એ2: એતદ્ વચનં}*
*{5।381: એ2: યજમાનો}*
*{5।382: એ2: વૈશ્યશ્ ચેતિ}*
*{5।383: એ2: 5,242; એ6: 2,140}*
સર્વશક્તૌ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ તથાભૂતોપદેશાત્॥6.3.1॥
બહ્વૃચબ્રહ્મણે શ્રૂયતે, યાવજ્જીવમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ, યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ, નિત્યમ્ અગ્નિહોત્રમ્, નિત્યૌ ચ દર્શપૂર્ણમાસૌ. તત્ર યદ્ એતત્ કામશ્રવણાદ્ અન્યદ્ અકામશ્રવણં{*5।384*} દ્વિતીયમ્, તત્ર સંદેહઃ, કિં યઃ કાર્ત્સ્ન્યેન વિધિમ્ ઉપસંહર્તું શક્નોતિ, તસ્યૈવાધિકારઃ, ઉત વિગુણમ્ અપિ તત્ પ્રયોક્તવ્યમ્ ઇતિ. એકાદશે{*5।385*} કામસંયુક્તે પ્રથમે શ્રવણે ચિન્તયિષ્યતે સાઙ્ગે, ઇહ નિત્યે શ્રવણે દ્વિતીય ઇતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વશક્તૌ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ તથાભૂતોપદેશાત્, યઃ કાર્ત્સ્ન્યેન વિધિમ્ ઉપસંહર્તું શક્નોતિ, સ એવાનુતિષ્ઠેત્, તથાભૂતોપદેશાત્, યથાભૂતં હિ તત્ કામસંયુક્તં શ્રુતમ્, તથાભૂતમ્ એવ નિત્યમ્ અપ્ય્ ઉપદિશ્યતે. તસ્માત્ સર્વાઙ્ગોપહારેણ પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ. દર્શપૂર્ણમાસશબ્દશ્ ચ સાઙ્ગસ્યૈવ વાચકઃ. કથમ્? પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં ચ સાઙ્ગં વિધીયતે. યચ્ ચ પૌર્ણમાસ્યાં વિહિતમ્, [654]{*5।386*} સા ચ પૌર્ણમાસી. યદ્ અમાવાસ્યાયાં વિહિતમ્, સા ચામાવાસ્યેતિ, સાઙ્ગમ્ અમાવાસ્યાયાં વિહિતમ્, પૌર્ણમાસ્યાં ચ, તસ્માત્ સાઙ્ગં દર્શપૂર્ણમાસશબ્દેનોચ્યત ઇતિ જૈમિનિર્ મન્યતે સ્મ{*5।387*}.
નોતેસ્:
*{5।384: એ2: અન્યકામશ્રવણં}*
*{5।385: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 11.1.11-19}*
*{5।386: એ2: 5,243; એ6: 2,140}*
*{5।387: એ2 ગિબ્ત્ જૈમિનિર્ મન્યતે સ્મ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
અપિ વાપ્ય્ એકદેશે સ્યાત્ પ્રધાને હ્ય્ અર્થનિવૃત્તિર્ ગુણમાત્રમ્ ઇતરત્ તદર્થત્વાત્॥6.3.2॥
અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. અપ્ય્ એકદેશે ઽઙ્ગાનાં સ્યાદ્ એવ પ્રયોગઃ, યતઃ સાઙ્ગસ્યાપ્ય્ અનઙ્ગસ્યાપિ પ્રયુજ્યમાનસ્ય પ્રધાનાદ્ એવાયમ્ અર્થો નિષ્પદ્યતે, ગુણમાત્રં સર્વાઙ્ગપ્રયોગેણ ભવતિ. કો ગુણઃ? સાઙ્ગાત્ સ્વર્ગાભિનિર્વૃત્તિઃ, પ્રધાનમાત્રાદ્ ઇદમ્ અન્યત્ ફલમ્. તસ્માત્ સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યર્થં સંપૂર્ણાઙ્ગં કરિષ્યામીત્ય્ આરબ્ધમ્. યદિ કાનિચિદ્ અઙ્ગાનિ ન શક્નોતિ કર્તુમ્, તથાપ્ય્ અસ્માદ્ એકદેશાઙ્ગગુણયુક્તાત્ પ્રધાનાત્ ફલં ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ પ્રધાનમાત્રસ્ય પ્રયોગમ્ આહ, નાઙ્ગાનામ્. દર્શપૂર્ણમાશબ્દકો ઽગ્નિહોત્રશબ્દકશ્ ચ પ્રધાનપદાર્થો ઽન્યાન્ય્ અઙ્ગાનિ તદર્થાનીતિ.
તદકર્મણિ ચ દોષસ્ તસ્માત્ તતો વિશેષઃ સ્યાત્ પ્રધાનેનાભિસંબન્ધાત્॥6.3.3॥
પ્રધાનાતિક્રમે દોષઃ શ્રૂયતે, અપ વા એષ સ્વર્ગાલ્ લોકાચ્ છિદ્યતે યો દર્શપૂર્ણમાસયાજી સન્ પૌર્ણમાસીમ્ અમાવાસ્યાં વાતિપાતયેદ્ ઇતિ{*5।388*} પ્રધાનાતિક્રમે દોષં બ્રુવંસ્ તસ્ય નિત્યતાં દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{5।388: તૈત્.સ્. 2.2.5.4}*
કર્માભેદં તુ જૈમિનિઃ પ્રયોગવચનૈકત્વાત્ સર્વેષામ્ ઉપદેશઃ સ્યાદ્ ઇતિ॥6.3.4॥
યદ્ ઉક્તમ્, નાસ્તિ ભેદઃ, ઇમાન્ય્ અઙ્ગાનિ, ઇમાનિ પ્રધાનાનિ [655]{*5।389*} ઇતિ, પ્રયોગવચનૈકત્વાદ્ ઇતિ જૈમિનિર્ આહ સ્મ. સર્વેષામ્ ઉપદેશકઃ, પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા યજેત, અમાવાસ્યાયામ્ અમાવાસ્યયા યજેતેતિ.
નોતેસ્:
*{5।389: એ2: 5,247; એ6: 2,141}*
અર્થસ્ય વ્યપવર્ગિત્વાદ્ એકસ્યાપિ પ્રયોગે સ્યાદ્ યથા ક્રત્વન્તરેષુ॥6.3.5॥
એકાઙ્ગપ્રયોગે ઽપિ સ્યાદ્ વિગુણાદ્ અપિ ફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કુતઃ? અર્થસ્ય વ્યપવર્ગિત્વાત્. વ્યપવૃક્તમ્ અઙ્ગેભ્યઃ પ્રધાનમ્, અગ્નિહોત્રસંજ્ઞકાદ્ દર્શપૂર્ણમાસસંજ્ઞકાચ્ ચ ફલમ્ ઇહ ભવતિ. તદ્ ધિ કર્તવ્યતયોપદિશ્યતે. યત્ પૌર્ણમાસ્યામ્ ઉપદિષ્ટમ્, સા પૌર્ણમાસી, યદ્ અમાવાસ્યાયાં સામાવાસ્યા, યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતીતિ{*5।390*}. તસ્માદ્ અગ્નયે પુરોડાશો ઽગ્નીષોમાભ્યાં ચ, આજ્યં ચાગ્નીષોમાદિભ્યઃ પૌર્ણમાસ્યામ્. આગ્નેયસાંન્યાય્યાદીનામ્ અમાવાસ્યાયામ્{*5।391*}.

યદ્ ઉક્તમ્, પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા યજેત, અમાવાસ્યાયામ્ અમાવાસ્યયા યજેતેતિ સાઙ્ગસ્ય વિધાનાત્ સાઙ્ગં દર્શપૂર્ણમાસશબ્દેનાભિધીયત ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, સિદ્ધે હિ દર્શાર્થે પૂર્ણમાસાર્થે ચ સાઙ્ગં ફલે વિધીયતે. તસ્માન્ ન સાઙ્ગમ્ અગ્નિહોત્રપદવાચ્યં દર્શપૂર્ણમાસપદવાચ્યં ચ{*5।392*}. યચ્ ચાગ્નિહોત્રં તદ્ ઇહ ચોદ્યતે કર્તવ્યતયા, યૌ ચ દર્શપૂર્ણમાસૌ. તસ્માદ્ વિગુણમ્ અપિ કર્તવ્યમ્ એવાગ્નિહોત્રં દર્શપૂર્ણમાસૌ ચ. યથા ક્રત્વન્તરેષુ પ્રકૃતિવિકૃતિષુ પરસ્ય ધર્માઃ પરસ્ય ન ભવન્તિ, એવં ન કામસંયુક્તસ્ય ધર્મા નિત્યસ્ય ભવિતુમ્ અર્હન્તિ.
નોતેસ્:
*{5।390: તૈત્.સ્. 2.6.3.3}*
*{5।391: એ2: અમાવાસ્યયા}*
*{5।392: એ2 ઓમ્. ચ}*
વિધ્યપરાધે ચ દર્શનાત્ સમાપ્તેઃ॥6.3.6॥
વિધ્યપરાધેષુ ચ સમાપ્તિં દર્શયતિ, તદ્ એવ યાદૃક્{*5।393*} તાદૃગ્ હોતવ્યમ્ ઇતિ{*5।394*} વિગુણસ્ય સમાપ્તિં દર્શયતિ.
[656]{*5।395*}
નોતેસ્:
*{5।393: એ2 ઓમ્. યાદૃક્}*
*{5।394: તૈત્.બ્ર્. 1.4.3.5}*
*{5।395: એ2: 5,249; એ2: 2,142}*
પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનાચ્ ચ॥6.3.7॥
વિધ્યપરાધે ચ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ વિધીયન્તે, નિમિત્તે કર્માઙ્ગભૂતાનિ, યથા ભિન્ને જુહોતીતિ. વિગુણે નિષ્ફલે સતિ કસ્યાઙ્ગભૂતૈઃ પ્રયોજનં સ્યાત્? તસ્માત્ વિગુણાનામ્ અપિ પ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
કામ્યેષુ ચૈવમ્ અર્થિત્વાત્॥6.3.8॥
ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ પ્રજાકામઃ{*5।396*}, સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસ્કામઃ{*5।397*}, વૈશ્વદેવીં સાંગ્રાહાયણીં{*5।398*} નિર્વપેદ્ ગ્રામકામ{*5।399*} ઇત્યેવમાદિષુ સંદેહઃ, કિં વિગુણમ્ અપિ ફલવત્, ઉતાવિગુણમ્ એવ ફલવદ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? કામ્યેષુ ચૈવં સ્યાત્, વિગુણમ્ અપિ ફલવદ્ ઇતિ. કુતઃ? અર્થિત્વાત્. યદિ વિગુણમ્ અપિ ફલવદ્ એવમ્ અર્થિમાત્રમ્ અધિકૃતં ભવિષ્યતિ, અન્યથા સામાન્યશબ્દો ઽન્તરેણ વિશેષમ્, વિશેષે ઽવસ્થાપિતો ભવિષ્યતિ. અસમર્થત્વાન્ નાધિક્રિયત ઇતિ ચેત્. સાઙ્ગં ન સમર્થઃ કર્તુમ્, પ્રધાનમાત્રં તુ શક્નોતિ, પ્રધાનમાત્રે ઽધિકરિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{5।396: તૈત્.સ્. 2.2.1.2}*
*{5।397: તૈત્.સ્. 2.3.2.3}*
*{5।398: એ2: સાંગ્રહણીં}*
*{5।399: તૈત્.સ્. 2.3.9.2}*
અસંયોગાત્ તુ નૈવં સ્યાદ્ વિધેઃ શબ્દપ્રમાણત્વાત્॥6.3.9॥
તુશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે. નૈવં સ્યાત્, યદ્ ઉક્તં વિગુણમ્ અપિ ફલવદ્ ઇતિ, અસંયોગાત્ પ્રધાનમાત્રસ્ય ફલેન, સાઙ્ગાદ્ [657]{*5।400*} ધિ ફલં શ્રૂયતે પ્રધાનાત્, ન કેવલાત્. તેન યદ્ય્ અપિ કેવલમ્ ઉચ્યતે, તથાપિ નૈવંજાતીયકં તત્ કુર્યાત્, ન કેવલસ્ય ફલેન સંયોગ ઇતિ, શબ્દપ્રમાણકશ્ ચાયમ્ અર્થો વિધીયતે. શબ્દશ્ ચ સાઙ્ગાત્ ફલમ્ આહેતિ વક્ષ્યામઃ{*5।401*}. તસ્માન્ ન વિગુણં કર્મ કર્તવ્યમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।400: એ2: 5,249; એ6: 2,142}*
*{5।401: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 11.1.1.ff}*
અકર્મણિ ચાપ્રત્યવાયાત્॥6.3.10॥
ન ચાત્ર પ્રધાનમાત્રસ્યાકર્મણિ પ્રત્યવાય ઉચ્યતે, યથા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ. તસ્માદ્ અપિ ન વિગુણમ્ એવંલક્ષણકં કર્મ પ્રયોક્તવ્યમ્ ઇતિ.
ક્રિયાણામ્ આશ્રિતત્વાત્ દ્રવ્યાન્તરે વિભાગઃ સ્યાત્॥6.3.11॥
દર્શપૂર્ણમાસયાગઃ પુરોડાશેનોક્તઃ, સ ચ પુરોડાશો વ્રીહિમયઃ કર્તવ્ય ઇતિ શ્રૂયતે. તત્રૈતચ્ ચિન્ત્યતે, યદિ નીવારમયેન પુરોડાશેન યાગઃ ક્રિયેત, કિં સ એવ યાગઃ સ્યાત્, ઉતાન્ય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? દ્રવ્યાન્તરે વિભાગઃ સ્યાત્, અન્યો યાગઃ{*5।402*}. કુતઃ? આશ્રિતત્વાત્, આશ્રયભેદાદ્ ધિ ગમ્યતે વિશેષઃ. અયમ્ અન્યો નીવારાશ્રયો વ્રીહ્યાશ્રયાદ્ ઇતિ. આશ્રયભેદસ્ તાવદ્ વિસ્પષ્ટ એવ, તદ્ભેદાદ્ રૂપમ્ અપિ ભિન્નં ગમ્યતે. તસ્માદ્ અન્યો યાગો દ્રવ્યાન્તર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।402: એ1 ગિબ્ત્ અન્યો યાગઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
અપિ વાવ્યતિરેકાદ્ રૂપશબ્દાવિભાગાચ્ ચ ગોત્વવદ્ ઐકર્મ્યં સ્યાન્ નામધેયં ચ સત્ત્વવત્॥6.3.12॥
અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. ઐકકર્મ્યં સ્યાદ્ દ્રવ્યા[658]{*5।403*}ન્તરે ઽપિ, યદા ક્રિયા ભવતિ ચલનં પતનં વા, તદાપિ તાવાન્ એવ સો ઽર્થઃ, ન ચ કશ્ચિત્ તત્ર વ્યતિરિક્તો વિશેષો હીનો વા, નો ખલ્વ્ અપ્ય્ અન્યદ્ એવ રૂપમ્, ન ચ શબ્દાન્તરં વાચકમ્.
નન્વ્ આશ્રયભેદો વિસ્પષ્ટઃ. ઉચ્યતે, ભિન્નમ્ એવ વયમ્ આશ્રયં પ્રતિજાનીમહે, ન તુ તદ્ભેદાદ્ આશ્રિતસ્ય ભેદઃ, અન્યત્વત્. ન હિ સ્રજિ વાસતિ વા ભિન્ને તદ્ભેદાત્ પુરુષભેદો ગમ્યતે. સો ઽપિ તસ્યાત્મા ભિન્ન ઇતિ ચેત્. નૈતદ્ એવમ્, વિશેષમ્ ઉપલભમાનૈર્ એવં શક્યં વક્તુમ્. ન ચાસ્ય વિશેષ ઉપલભ્યતે.
નન્વ્ અયમ્ એવ વિશેષો યત્, એકો ઽપિ{*5।404*} વિનષ્ટઃ, એકો ઽપિ{*5।405*} વર્તતે. ન વિનષ્ટ ઇતિ યદ્ ઉચ્યતે, તન્ ન, પ્રાગ્ અસ્યોપલમ્ભનાત્, સત્ત્વે પ્રમાણં નાસ્તિ, તસ્માદ્ વિનષ્ટઃ. ન ચ, પ્રત્યભિજ્ઞાયતે તદ્દ્રવ્યાતિરિક્તઃ, ભેદાનુપલમ્ભાત્. કથં તર્હિ ચલતીતિ પ્રત્યય ઇતિ ચેત્. ઉચ્યતે, દેશાન્તરે સંપ્રતિપત્તિદર્શનાત્, તદ્ દેશાન્તરં ગચ્છદ્ આગચ્છચ્ ચ ચલતીત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ર ગન્તાપિ પ્રત્યક્ષઃ, દેશાનત્રમ્ અપિ, તેન ગત ઇતિ ચોચ્યતે, આગત ઇતિ ચોચ્યતે. સત્યમ્, [659]{*5।406*} વિનષ્ટાદ્ અવિનષ્ટો ઽન્યઃ, યો ઽપિ ત્વ્ અસાવન્યઃ, સો ઽપિ યજતિશબ્દવાચ્ય એવ, યજતિસામાન્યં ન ભિદ્યતે, ન ચ શબ્દેન નોચ્યતે. તસ્માદ્ યો ઽપિ નીવારૈર્ યાગં કુર્યાત્, તેનાપિ ચોદિતમ્ એવ કૃતમ્, ચોદિતં ચ કુર્વત ઈપ્સિતં ભવતિ, નાપૂર્વકૃતમ્. નામધેયં ચ દર્શયતિ, દર્શ ઇતિ વા પૂર્ણમાસ ઇતિ વાસ્યૈવ સામાન્યસ્ય, યથા સત્ત્વેષુ સામાન્યસ્ય નામધેયમ્{*5।407*}, ન વ્યક્તીનામ્. કિં પ્રયોજનં ચિન્તાયાઃ? ઉત્તરેણાધિકરણેનૈતદ્ વિચાર્યતે.
નોતેસ્:
*{5।403: એ2: 5,250; એ6: 2,143}*
*{5।404: એ2 ઓમ્. ઽપિ}*
*{5।405: એ2 ઓમ્. ઽપિ}*
*{5।406: એ2: 5,251; એ6: 2,144}*
*{5।407: એ2,6: સામાન્યસ્ય નામધેયમ્}*
શ્રુતિપ્રમાણત્વાચ્ છિષ્ટાભાવે નાગમો ઽન્યસ્યાશિષ્ટત્વાત્॥6.3.13॥
અગ્નિહોત્રાદીનિ નિત્યાનિ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્. તેષુ શ્રુતદ્રવ્યાપચારે ભવતિ સંદેહઃ, કિં પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાય પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ, ઉત તદન્તં કર્મોત્સ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? શિષ્ટસ્યાભાવે નાગમો ઽન્યસ્ય, તદન્તમ્ એવોત્સ્રષ્ટવ્યમ્. કુતઃ? અશિષ્ટત્વાત્, યદ્ વ્રીહિયવગુણકં શ્રુતં ફલવત્, તન્ નીવારગુણકં ક્રિયમાણમ્ અફલકં ભવતિ. તસ્માત્ તદન્તં એવોત્સ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
ક્વચિદ્ વિધાનાચ્ ચ॥6.3.14॥
ક્વચિદ્ વિધીયતે, યદિ{*5।408*} સોમં ન વિન્દેત્ પૂતીકાન્ અભિષુણુયાદ્ ઇતિ. યદિ ચ પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાય પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ સ્યાત્, ન વિધીયેત, વિધીયતે તુ. તસ્માદ્ યચ્ ચ ન વિધીયતે, ન તત્ર પ્રતિનિધિર્ ઇતિ.
[660]{*5।409*}
નોતેસ્:
*{5।408: એ2: યથા, યદિ}*
*{5।409: એ2: 5,252; એ6: 2,144}*
આગમો વા ચોદનાર્થાવિશેષાત્॥6.3.15॥
આગમો વા પ્રતિનિધેયસ્ય દ્રવ્યસ્ય. કુતઃ? ચોદનાર્થાવિશેષાત્, યજતિચોદનાચોદિતો હ્ય્ અર્થો ન વિશિષ્યતે વીહિભિર્ નીવારૈર્ વા ક્રિયમાણઃ, યાગશ્ ચાવશ્યકર્તવ્યો નિત્યેષ્વ્ અનિત્યેષુ ચ પ્રારબ્ધેષુ.
નિયમાર્થઃ ક્વચિદ્ વિધિઃ॥6.3.16॥

અથ યદ્ ઉક્તમ્, ક્વચિદ્ વિધાનાદ્ ઇતિ{*5।410*}. ઉચ્યતે, નિયમાર્થઃ ક્વચિદ્ વિધિઃ, સોમાભાવે બહુષુ સદૃશેષુ પ્રાપ્તેષુ નિયમઃ ક્રિયતે, પૂતીકા{*5।411*} એવાભિષોતવ્યા ઇતિ. તસ્માત્ પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાય પ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।410: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 6.3.14}*
*{5।411: એ2: પૂતિકા}*
તન્ નિત્યં તચ્ચિકીર્ષા હિ॥6.3.17॥
કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે, નિયમાર્થમ્ એવ તદ્ વચનમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, યતઃ પ્રાપ્તાઃ પૂતીકાઃ. કથં ચ તે પ્રાપ્તાઃ? તચ્ચિકીર્ષા હિ, તત્ર સાદૃશ્યચિકીર્ષેત્ય્{*5।412*} એતદ્ વક્ષ્યામઃ{*5।413*}. તચ્ચિકીર્ષયા ચ પ્રાપ્તાઃ પૂતીકાઃ. તસ્માત્ તન્ નિત્યમ્, વચનમ્ એતન્ નિયમાય નિત્યમ્ ઇતિ ગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{5।412: એ2: સાદૃશ્યં ચિકીર્ષેત્ય્}*
*{5।413: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 6.3.27}*
ન દેવતાગ્નિશબ્દક્રિયમ્ અન્યાર્થસંયોગાત્॥6.3.18॥
દેવતા આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલ{*5।414*} ઇત્યેવમાદ્યાઃ, અગ્નિઃ, યદ્ આહવનીયે જુહ્વતિ તેન સો ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતો ભવતીતિ{*5।415*}. શબ્દો મન્ત્રઃ{*5।416*}, બર્હિર્ દેવસદનં દામીત્યેવમાદિઃ{*5।417*}, ક્રિયાઃ [661]{*5।418*} સમિધો યજતિ, તનૂનપાતં યજતીત્યેવમાદ્યાઃ. તત્ર સંદેહઃ, દેવતાગ્નિશબ્દક્રિયાણામ્ અપચારે પ્રતિનિધિર્ ઉપાદેયઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પૂર્વાધિકરણન્યાયેન પ્રતિનિધાયાન્યત્, પ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ન દેવતાગ્નિશબ્દક્રિયાણામ્ અપચારે પ્રતિનિધિના ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? અન્યાર્થસંયોગાત્, પ્રતિનિધીયમાનમ્ અન્યદ્ એતેભ્યઃ, અન્યચ્ ચ તેષામ્ અર્થં ન શક્નુયાત્ કર્તુમ્. કશ્ ચ તેષામ્ અર્થઃ? દેવતા તાવદ્ ઉદ્દેશેનાર્થં સાધયતિ, અગ્નિમ્ ઉદ્દિશ્ય, અષ્ટાકપાલઃ પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં ચ ત્યજ્યતે. યચ્ ચાન્યેષુ હવિઃષુ વિહિતમ્, ન તતો દર્શપૂર્ણમાસૌ ભવતઃ. તત્રાન્યોદ્દિશ્યમાના ન શ્રુતાયા ઉદ્દેશ્યાયા અર્થં કુર્યાત્. ન હ્ય્ અન્યસ્યામ્ ઉદ્દિશ્યમાનાયાં દર્શપૂર્ણમાસૌ ભવતઃ. તસ્માન્ ન દેવતા પ્રતિનિધીયતે.
તથા, યદ્ આહવનીયે જુહ્વતીત્ય્ આવહનીયાપચારે નાન્યો ઽગ્નિઃ પ્રતિનિધાતવ્યઃ, અન્યદ્ વા દ્રવ્યમ્ ઇતિ. કુતઃ? અન્યાર્થસંયોગાત્, પ્રતિનિધીયમાનમ્ આહવનીયકાર્યે ન વર્તતે. કથમ્? અદૃષ્ટમ્ આહવનીયસ્ય કાર્યમ્, આહવનીયસ્યોપરિ ત્યજ્યમાને યદ્ ભવતિ, ન તદ્ અન્યસ્યોપરિ. ન હિ, યજતિશબ્દેન સામર્થ્યાત્ તદ્ ગૃહ્યતે, યસ્યોપરિ ત્યજ્યતે, ન હિ, ઉપરિ યજ્યમાનસ્ય દેશઃ કિંચિદ્ ઉપકરોતીતિ. તસ્માન્ નાગ્નેઃ{*5।419*} પ્રતિનિધિઃ.
તથા, મન્ત્રાપચારે નાન્યો મન્ત્રઃ પ્રતિનિધીયતે. મન્ત્રસ્ય{*5।420*} હ્ય્ એતત્ પ્રયોજનમ્, યત્, સ્મારયતિ ક્રિયાં સાધનં વા, અસતિ સ્મરણે ન ક્રિયા સંવર્તેત, તદ્ અપચરિતે મન્ત્રે યદિ તસ્યાર્થે [662]{*5।421*} ઽન્યં શબ્દમ્ ઉચ્ચારયતિ પૂર્વં પ્રતીતે ઽર્થે શબ્દમ્ ઉચ્ચારયન્, ન શબ્દેનાર્થં પ્રતીયાત્. અથ પ્રતીતમ્ અપિ પુનઃ પ્રતિનિધિશબ્દોચ્ચારણેન પ્રતીયાચ્ છબ્દાત્ પ્રતીતિં કુર્યાત્{*5।422*}, એવં ચ પ્રતિનિધિશબ્દોચ્ચારણાનુરોધો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. ન હિ, શબ્દેન પ્રત્યાપયિતવ્યમ્ ઇતિ કિંચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્તિ. યદ્ અસ્તિ, તદ્ વિશેષેણૈવાનેન શબ્દેન બર્હિરાદિનેત્ય્ એવમ્, તદભાવે શબ્દાન્તરાનુરોધો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. તસ્માન્ ન શબ્દસ્ય પ્રતિનિધિઃ.
ક્રિયાપચારે ન{*5।423*} ક્રિયાન્તરમ્, અન્યાર્થસંયોગાત્{*5।424*}, સમિદ્યજિમન્તૌ દર્શપૂર્ણમાસૌ કર્તવ્યૌ, તાવ્ અન્યસ્યાં ક્રિયમાણાયાં ન તદ્વન્તૌ ભવતઃ. તસ્માત્ ક્રિયાયાં ન પ્રતિનિધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।414: તૈત્.સ્. 2.6.3.3}*
*{5।415: તૈત્.બ્ર્. 1.1.106}*
*{5।416: એ1 ગિબ્ત્ મન્ત્રઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।417: તૈત્.સ્. 2.6.1.1}*
*{5।418: એ2: 5,255; એ6: 2,145}*
*{5।419: એ2: તસ્માન્ન્ અગ્નેઃ}*
*{5।420: એ2: પ્રતિનિધીયતે. કુતઃ? અન્યાર્થસંયોગાત્. મન્ત્રસ્ય}*
*{5।421: એ2: 5,256; એ6: 2,145}*
*{5।422: એ1 ગિબ્ત્ છબ્દાત્ પ્રતીતિં કુર્યાત્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।423: એ2 ઓમ્. ન}*
*{5।424: એ2: ક્રિયાન્તરમ્ પ્રતિનિદધ્યાત્. અન્યાર્થસંયોગાત્}*
દેવતાયાં ચ તદર્થત્વાત્॥6.3.19॥
દેવતાયામ્ અપરો વિશેષઃ, યેન ન પ્રતિનિધીયતે, દેવતા નામ, યદ્ અર્થં કિંચિચ્ ચોદ્યતે, સા. અન્યા તસ્યાઃ સ્થાને પ્રતિનિધીયમાના ન દેવતા સ્યાત્. ચોદિતા હિ દેવતા ભવતિ, નાચોદિતા, સંબન્ધિશબ્દશ્ ચૈષઃ. યા યદ્ અર્થં ચોદ્યતે, સા તસ્યૈવ દેવતા, નાન્યસ્ય. દેવતેતિ સંબન્ધિશબ્દો ન જાતિશબ્દઃ. તસ્માદ્ અપિ ન દેવતાયાઃ પ્રતિનિધિર્ ઇતિ.
પ્રતિષિદ્ધં ચાવિશેષેણ હિ તચ્છ્રુતિઃ॥6.3.20॥
અથ યત્ પ્રતિષિદ્ધમ્, અયજ્ઞિયા વૈ વરકાઃ કોદ્રવાઃ, અયજ્ઞિયા વૈ માષા ઇતિ. કિં તચ્ છ્રુતદ્રવ્યાપચારે પ્રતિ[663]{*5।425*}નિધાતવ્યમ્, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રતિનિધેયમ્{*5।426*} ઇતિ, આગમો વા ચોદનાર્થાવિશેષાદ્{*5।427*} ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પ્રતિષિદ્ધં ચ ન પ્રતિનિધાતવ્યમ્ ઇતિ, અવિશેષેણ હ્ય્ એતદ્ ઉચ્યતે, ન યજ્ઞાર્હા માષા વરકાઃ કોદ્રવાશ્ ચેતિ, યજ્ઞસંબન્ધ એષાં પ્રતિષિધ્યતે. નૈતે યજ્ઞાઙ્ગભાવં નેતવ્યા ઇતિ, પ્રતિનિધીયમાનાશ્ ચાઙ્ગભાવં નીતાઃ સ્યુઃ. તસ્માન્ નૈતે પ્રતિનિધાતવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।425: એ2: 5,257; એ6: 2,146}*
*{5।426: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 6.3.15}*
*{5।427: મ્સ્ 6.3.15}*
તથા સ્વામિનઃ ફલસમવાયાત્ ફલસ્ય કર્મયોગિત્વાત્॥6.3.21॥
અગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્. તેષુ સ્વામિન્ય્ અપચરતિ સંદેહઃ, કિમ્ અન્યઃ પ્રતિનિધાતવ્યો નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રતિનિધાતવ્ય ઇતિ. કુતઃ? આગમો વા ચોદનાર્થાવિશેષાદ્{*5।428*} ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, તથા સ્વામિનઃ સ્યાત્. કો ઽર્થઃ? ન પ્રતિનિધિઃ. કુતઃ? ફલસમવાયાત્. યો ઽર્થી સ્વત્યાગેનર્ત્વિજઃ પરિક્રીણીતે, યશ્ ચ સ્વં પ્રદેયં ત્યજતિ, સ સ્વામી. યદિ સ પ્રતિનિધીયતે, સ્વામિના યત્ કર્તવ્યમ્, તત્ સર્વં કુર્યાત્, તત્ સર્વં કુર્વન્, સ્વામ્ય્ એવ સ્યાત્, ન પ્રતિનિધિઃ. સ એવ હિ ફલેન સંબધ્યતે. ય ઉત્સર્ગં કરોતિ, સ ફલવાન્ ભવતિ. તદ્ ઉક્તમ્, શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરીતિ{*5।429*}. તસ્માન્ ન સ્વામિનઃ પ્રતિનિધિર્ ઇતિ.
[664]{*5।430*}
નોતેસ્:
*{5।428: મ્સ્ 6.3.15}*
*{5।429: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.7.18}*
*{5।430: એ2: 5,258; એ6: 2,147}*
બહૂનાં તુ પ્રવૃત્તે ઽન્યમ્ આગમયેદ્ અવૈગુણ્યાત્॥6.3.22॥
સત્રાણ્ય્ ઉદાહરણમ્, સપ્તદશાવરાઃ સત્રમ્ આસીરન્ન્ ઇતિ. તેષુ કસ્મિંશ્ચિત્ સ્વામિન્ય્ અપચરતિ સંદેહઃ, કિં તત્રાન્યઃ પ્રતિનિધાતવ્યઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ન સ્વામિનઃ પ્રતિનિધિર્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, બહૂનાં યજમાનાનાં પ્રવૃત્તે કર્મણિ, અપચરિતે કસ્મિંશ્ચિત્ સ્વામિન્ય્ અન્યમ્ આગમયેત્. કુતઃ? એવમ્ અવૈગુણ્યં ભવતીતિ, સ્વામિગતા સપ્તદશાદિસંખ્યા તત્રાઙ્ગમ્, તયા વિના કર્મ વિગુણમ્, તત્સંપાદનાયાન્ય આગમયિતવ્યઃ.
નનુ સ્વામિગતા સંખ્યા, ન ત્વ્ આગમ્યમાનઃ સ્વામીતિ વક્ષ્યામઃ. તેનાશક્યૈવ સા સંખ્યોપાદાતુમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, સ્વામિગતા ન હિ ભવિષ્યતિ. ન હિ સા શક્યા કર્તુમ્ ઇતિ. ઇદં તુ શક્યં કર્તુમ્, યે સ્વામિનાં પદાર્થાઃ, ત ઇહ સપ્તદશાવરૈઃ કર્તવ્યા ઇત્ય્ એતદ્ ઉપપાદિતં ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ પ્રતિનિધાતવ્યં તત્રેતિ.
સ સ્વામી સ્યાત્ તત્સંયોગાત્॥6.3.23॥

તસ્મિન્ન્ આગમ્યમાન ઇદાનીં સંદેહઃ, કિમ્ અસૌ સ્વામી, ઉત કર્મકર ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સ સ્વામી સ્યાત્. કસ્માત્? તત્સંયોગાત્, તેન સ્વામિત્વેન{*5।431*} સંયોગઃ. યો હ્ય્ અસાવ્ આનીયતે, સ સ્વામી ક્રિયતે, સ્વામિન્ય્ અપચરિતે ઽન્યો યદિ સ્વામી ક્રિયતે, તતઃ સ પ્રતિનિધિઃ કૃતો ભવતિ. તસ્માત્ સ્વામીતિ.
[665]{*5।432*}
નોતેસ્:
*{5।431: એ1 ગિબ્ત્ સ્વામિત્વેન ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।432: એ2: 5,259; એ6: 2,147}*
કર્મકરો વા ભૃતત્વાત્॥3.3.24॥
કર્મકરો વા સ સ્યાત્. કુતઃ? ભૃતત્વત્, ભૃતો હ્ય્ અસૌ તૈઃ શિષ્ટૈઃ સ્વામિભિઃ પ્રયુક્તઃ, પરિક્રીયમાણો ન સ્વામી ભવતિ. યઃ ફલં પ્રાપ્નોતિ, સ સ્વામી, યઃ પરસ્યોપકારે વર્તતે, સ કર્મકરઃ, નૈવાસૌ ફલં પ્રાપ્નોતિ. કુતઃ? યો હ્ય્ આરભ્ય પરિસમાપયતિ, સ ફલવાન્, એષ હ્ય્ આખ્યાતાર્થઃ, સ હ્ય્ ઉપક્રમપ્રભૃત્ય્ અપવર્ગપર્યન્તમ્ આહ. નનુ તે ઽપિ તત્ર વિગુણં કુર્વન્તિ, સપ્તદશાનાં સ્વામિનામ્ અભાવાત્. તસ્માત્ તે ઽપિ ન સ્વામિનઃ, નો ચેત્ સ્વામિનઃ, ન ફલં પ્રાપ્નુવન્તિ. ઉચ્યતે, ન સપ્તદશાવરાઃ ફલસમવાયે ભવેયુર્ ઇતિ શ્રૂયતે, ન સંખ્યા ફલપરિગ્રહે ગુણભૂતા. કિં તર્હિ? પદાર્થેષુ, સપ્તદશાવરૈર્ યાજમાનાઃ પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ, તે ચ પ્રતિનિહિતેન ક્રિયન્તે, અફલત્વે ઽપિ ચ સત્યં સંકલ્પં કર્તુમ્ અન્યમ્ આનયન્તિ. આનીયમાનસ્ય ચ ન તેન પ્રયોજનમ્.
તસ્મિંશ્ ચ ફલદર્શનાત્॥6.3.25॥
તસ્મિંશ્ ચ દિષ્ટાં ગતિં ગતે ફલં દર્શયતિ, યો દીક્ષિતાનાં પ્રમીયેતાપિ તસ્ય ફલમ્ ઇતિ. તસ્માત્ કર્મકર ઇતિ.
સ તદ્ધર્મા સ્યાત્ કર્મસંયોગાત્॥6.3.26॥
બહૂનાં કસ્મિંશ્ચિદ્ અપચરિતે પ્રતિનિધેયો ઽન્ય ઇત્ય્ એતત્ [666]{*5।433*} સમધિગતમ્. ઇદમ્ ઇદાનીં તત્ર સંદિગ્ધમ્, કિમ્ અસૌ સ્વામિધર્મા સ્યાત્, ઉતર્ત્વિગ્ધર્મા? કિં પ્રાપ્તમ્? ઋત્વિગ્ધર્મા. કુતઃ? પરાર્થં હિ સ યજતિ, યશ્ ચ પરાર્થં યજતિ, સ ઋત્વિગ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સ તદ્ધર્મા સ્યાત્, સ્વામિધર્મા{*5।434*}, તસ્ય હિ કાર્યે શૂયતે, યશ્ ચ યસ્ય કાર્યમ્ અધિતિષ્ઠતિ, સ તદ્ધર્મૈઃ સંબધ્યતે, યથા સ્રુગ્ધર્મૈઃ{*5।435*} સ્વધિતિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।433: એ2: 5,260; એ6: 2,148}*
*{5।434: એ1 ગિબ્ત્ સ્વામિધર્મા ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।435: એ2: સ્રુવધર્મૈઃ}*
સામાન્યં તચ્ચિકીર્ષા હિ॥6.3.27॥
શ્રુતે દ્રવ્યે ઽપચરતિ પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાય પ્રયોક્તવ્યમ્ ઇતિ સ્થિતમ્. તત્ર સંદેહઃ, કિં યત્કિંચિદ્ દ્રવ્યમ્ ઉપાદાય પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ, ઉત સદૃશમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? યત્કિંચિદ્ ઉપાદાયેતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સામાન્યં યત્ર ગૃહ્યતે, તદ્ ઉપાદાતવ્યં સદૃશમ્ ઇતિ. કુતઃ? સર્વે હ્ય્ આકૃતિવચનાઃ શબ્દાઃ, આકૃતિશ્ ચ યદ્ય્ અપ્ય્ અઙ્ગભાવેન શ્રૂયતે, તથાપિ ન સાક્ષાત્ તસ્યાઃ ક્રિયાં પ્રત્યઙ્ગભાવઃ. યત્ તુ ક્રિયાસાધનં દ્રવ્યમ્ અર્થાદ્ અઙ્ગભૂતં પ્રાપ્તમ્, તત્ પરિચ્છિન્દતી ક્રિયાયામ્ અઙ્ગભાવં યાતિ, વ્યક્તેશ્ ચાકૃત્યા વિશેષાઃ પરિચ્છિદ્યન્તે, તે વિશેષા અઙ્ગભૂતાઃ. અથ તસ્યામ્ આકૃતાવ્ અપચરિતાયામ્ અર્થપ્રાપ્તં દ્રવ્યં ગ્રહીતવ્યમ્ એવ, યસ્મિંશ્ ચ સદૃશે ગૃહ્યમાણે તેષાં વિશેષાણાં કેચિત્ સંગૃહીતા ભવન્તિ, સ તત્ર લાભો લભ્યત ઇતિ, તત્સદૃશં દ્રવ્યમ્ ઉપાદાતવ્યં ભવતિ. તસ્માદ્ વ્રીહીણામ્ અપચારે નીવારાઃ પ્રતિનિધેયા ઇતિ.
[667]{*5।436*}
નોતેસ્:
*{5।436: એ2: 5,262; એ6: 2,149}*
નિર્દેશાત્ તુ વિકલ્પે યત્પ્રવૃત્તમ્॥6.3.28॥
અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નિષોમીયઃ, યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*5।437*}, તત્ર શ્રૂયતે, ખાદિરે પશું બધ્નાતિ પાલાશે બધ્નાતિ રૌહિતકે બધ્નાતીતિ. તત્ર કદાચિત્ ખદિરગુણકે પ્રયોગ આરબ્ધે ખદિરો વિનષ્ટઃ, તત્ર સંદેહઃ, કિં વૈકલ્પિકસ્યોપાદાનમ્ ઉત ખદિરસદૃશસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વૈકલ્પિકસ્યેતિ. કુતઃ? સ હિ શ્રુતઃ, ખદિરસદૃશો ન શ્રૂયતે, તસ્માદ્ વૈકલ્પિકસ્યોપાદાનમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, વિકલ્પે યત્ પ્રવૃત્તમ્, તત્સદૃશમ્ ઉપાદેયમ્, યત્ પ્રવૃત્તં યસ્મિન્ પ્રયોગે, તન્ નિર્દિષ્ટમ્, તદ્ અઙ્ગભૂતમ્, વૈકલ્પિકમ્ અનઙ્ગમ્. આશ્રિતખદિરે પ્રયોગે પલાશરૌહિતકાવ્ અનઙ્ગબૂતૌ, તૌ ન શક્યેતે યદા ખદિરઃ, તદૈવ કર્તુમ્, અશક્યં ચાશ્રુતમ્. તસ્માદ્ આશ્રિતખદિરે પ્રયોગ ઇતરૌ નોપાદેયૌ, અનઙ્ગભૂતત્વાત્. ખદિરસ્ય સદૃશમ્ અન્વેષિતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।437: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
અશબ્દમ્ ઇતિ ચેત્॥6.3.29॥
ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, ખદિરસદૃશમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ, અશબ્દમ્ એવં કૃતં ભવતિ. તસ્માચ્ છબ્દવત્ત્વાદ્ વૈકલ્પિકમ્ ઉપાદેયમ્.
નાનઙ્ગત્વાત્॥6.3.30॥
નૈતદ્ એવમ્, અનઙ્ગં તસ્મિન્ પ્રયોગે વૈકલ્પિકમ્. આશ્રિતખદિરો [668]{*5।438*} હિ સ પ્રયોગઃ, યો નિર્દિષ્ટઃ, તસ્ય નિર્દેશાદ્ ઇતરાવ્ અશ્રુતૌ. નનુ નિર્દેશાભાવે ઽઙ્ગભાવવિરોધઃ. તેન શ્રુતાવ્ ઇતિ. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવં યદોપાત્તસ્યાભાવઃ, તદા શ્રવણમ્. નૈતદ્ એવમ્, નૈમિત્તિકં હિ તથા પ્રતિજ્ઞાયેત, સતિ વચને નિમિત્તે, અસતિ ખદિર ઇતરૌ શ્રુતાવ્ ઇતિ. તત્ર કો દોષઃ? સ એવાપેક્ષિતો ઽનપેક્ષિતશ્ ચેતિ વિરોધો ભવેત્, સંસ્કારાશ્ ચ ખદિરે કર્તવ્યાઃ. ખદિરસદૃશે તદ્બુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણે શ્રુતબુદ્ધ્યા કૃતા ભવન્તિ, વૈકલ્પિકેન તુ શ્રુતેનાસંબદ્ધાઃ. તસ્માદ્ ઉપાત્તસદૃશો ગ્રાહ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।438: એ2: 5,262; એ6: 2,149}*
વચનાચ્ ચાન્યાય્યમ્ અભાવે તત્સામાન્યેન પ્રતિનિધિર્ અભાવાદ્ ઇતરસ્ય॥6.3.31॥
ઇદમ્ આમનન્તિ, યદિ ન સોમં વિન્દેત્{*5।439*} પૂતીકાન્ અભિષુણુયાદ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અયમ્ અભાવે નિમિત્તે વિધિઃ, ઉત પ્રતિનિધિનિયમ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અભાવે વિધિર્ ઇતિ. કુતઃ? વિધાનાત્, ન હિ પ્રતિનિધિર્ વિધીયતે, સાધ્યસિદ્ધયે સાધનં સ્વયમ્ એવોપાદીયતે, ઇદં તુ વિધીયતે, તત્ કલ્પાન્તરપેક્ષે ઽર્થવદ્ ભવતિ. તસ્માન્ ન પ્રતિનિધિઃ.
ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પ્રતિનિધિઃ સ્યાત્. કુતઃ? વિનષ્ટે હિ સાધને સાધ્યસિદ્ધ્યર્થં સાધનાન્તરમ્ ઉપાદીયતે, શ્રુતસ્યાભાવાત્. નન્વ્ અન્યાય્યાઃ પૂતીકાઃ, અન્યદ્ ધિ સદૃશાન્તરમ્ અસ્તીતિ. તદ્ ઉચ્યતે, વચનાત્. સદૃશે પ્રાપ્તે, બહુષુ વાસદૃશેષુ પૂતીકા અલ્પસદૃશા નિયમ્યન્તે. કથમ્? તદ્ ધિ [669]{*5।440*} પ્રક્રાન્તં કર્માવશ્યં કર્તવ્યમ્, તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અન્તરેણૈવ વચનં પ્રતિનિધેયં દ્રવ્યાન્તરં પ્રાપ્તમ્ એવ, પ્રાપ્તે વચનં ન વિધિર્ ઇતિ ગમ્યતે. પ્રાપ્તસ્યાનુવાદો ભવિતુમ્ અર્હતિ. કિમ્ અર્થમ્ અનુવાદ ઇતિ ચેત્. ઉચ્યતે, અલ્પસાદૃશ્યમ્ અપ્રાપ્તમ્, તદ્વિધાનાર્થમ્ અનુવાદઃ. પ્રયોજનં પક્ષોક્તમ્, પ્રતિનિધિપક્ષે સોમસદૃશસ્યોપાદાનં પૂતીકવિનાશે, દ્રવ્યાન્તરવિધૌ પૂતીકસદૃશમ્ ઉપાદેયમ્.
નોતેસ્:
*{5।439: એ2: આમનન્તિ, સોમં ન વિન્દેત}*
*{5।440: એ2: 5,263; એ6: 2,150}*
ન પ્રતિનિધૌ સમત્વાત્॥6.3.32॥

ઇદં વિચાર્યતે, શ્રુતે દ્રવ્ય ઉપાત્તે ઽપચરિતે પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાય પ્રયોગઃ પ્રાપ્તઃ, યદા સો ઽપિ વિનષ્ટઃ પ્રતિનિહિતઃ, તદા કિં પ્રતિનિધિસદૃશમ્ ઉપાદેયમ્, ઉતોપાત્તસ્ય વિનષ્ટસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રતિનિહિતે વિનષ્ટે તત્સદૃશમ્ ઉપાદેયં પૂર્વેણ ન્યાયેન{*5।441*}. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પ્રતિનિધૌ ન સ્યાત્ પ્રતિનિધિર્ ઇતિ. કુતઃ? સમત્વાત્, યથૈવાસૌ પૂર્વઃ પ્રતિનિહિતઃ શ્રુતચિકીર્ષયા, ન પ્રતિનિધિચિકીર્ષયા, એવમ્ અયમ્ અપિ શ્રુતચિકીર્ષયા, ન પ્રતિનિધિચિકીર્ષયા. તસ્માન્ ન પ્રતિનિધિસદૃશમ્ ઉપાદેયમ્ ઉપાત્તનષ્ટસ્યૈવ સદૃશો ઽન્વેષિતવ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।441: એ2: ન્યાયેનેતિ}*
સ્યાચ્ છ્રુતિલક્ષણે નિયતત્વાત્॥6.3.33॥
અથ શ્રુતિલક્ષણે કથમ્? યથા, યદિ સોમં ન વિન્દેત્ પૂતીકાન્ અભિષુણુયાદ્ ઇતિ, પૂતીકેષુ વિનષ્ટેષુ પૂતીકસદૃશમ્ ઉપા[670]{*5।442*}દેયમ્ ઉત સોમસદૃશમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સ્યાચ્ છ્રુતિલક્ષણે પ્રતિનિધૌ પ્રતિનિધિસદૃશસ્યોપાદાનં કર્તવ્યમ્, સોમાભાવે પૂતીકવ્યક્તયો વિહિતાઃ, સ ચાયં શ્રુતઃ સોમાભાવઃ{*5।443*}. તસ્માત્ પૂતીકવ્યક્તય ઉપાદેયા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।442: એ2: 5,264; એ6: 2,151}*
*{5।443: એ2: સોમાભાવે}*
ન, તદીપ્સા હિ॥6.3.34॥
નૈતદ્ એવમ્, ન હિ પૂતીકવ્યક્તીનામ્ ઈપ્સા, પૂતીકેષુ યત્ સોમસાદૃશ્યમ્, તન્ નિયમ્યતે, તથા હિ પૂતીકવિધાનં દૃષ્ટાર્થમ્ અસદૃશવિધાને ઽદૃષ્ટં કલ્પ્યેત. અતો યસ્મિંસ્ તદ્ અપૂતીકસદૃશે ઽપિ દ્રવ્યે ભવતિ તદ્ ગ્રહીતવ્યમ્, ન પૂતીકસાદૃશ્યમ્ આદ્રિયેતેતિ.
મુખ્યાધિગમે મુખ્યમ્ આગમો હિ તદભાવાત્॥6.3.35॥
અથ યત્ર વિનષ્ટે શ્રુતે પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાતું પ્રસ્થિતો મુખ્યમ્ એવોપલભતે, તત્ર કિં પ્રતિનિધિમ્ એવોપાદદીત, ઉત તમ્ એવ મુખ્યમ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાતવ્યઃ ઇતિ, એવં સંકલ્પિતવાન્ અસૌ પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદદાન એવ સત્યસંકલ્પો ભવતિ. તસ્માત્ પ્રતિનિધાતવ્યમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, મુખ્યાધિગમે તમ્ એવોપાદદીત. અભાવે હિ શ્રુતસ્ય, અનુકલ્પઃ પ્રતિનિધિઃ, શ્રુતે હિ સકલા વ્યક્તયઃ, પ્રતિનિધૌ વિકલાઃ. અથ યદ્ ઉક્તમ્, સંકલ્પભેદદોષ ઇતિ, શ્રુતેષ્વ્ અસૌ શિષ્ટવિગર્હણાયાં વા.
[671]{*5।444*}
નોતેસ્:
*{5।444: એ2: 5,265; એ6: 2,151}*
પ્રવૃત્તે ઽપીતિ ચેત્॥6.3.36॥
અથાગ્નિહોત્રાદિષુ કર્મસુ શ્રુતદ્રવ્યાપચારે પ્રતિનિધાવ્ ઉપાત્તે કૃતેષુ કેષુચિત્ સંસ્કારેષુ યદિ તદ્ એવ શ્રુતમ્ ઉપલભ્યેત, કિં શ્રુતમ્ ઉપાદીયેત, ઉત તેનૈવ પ્રતિનિહિતેન સમાપયિતવ્યમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? શ્રુતમ્ ઉપાદીયેત પ્રવૃત્તે ઽપિ. તદ્ ઉક્તમ્, આગમો હિ તદભાવાદ્{*5।445*} ઇતિ. તસ્માન્ ન પ્રતિનિધાતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।445: મ્સ્ 6.3.35}*
નાનર્થકત્વાત્॥6.3.37॥
નૈતદ્ એવમ્, યેન હિ ખદિરાભાવે કદરે પશુર્ નિયુક્તો ભવતિ, અથ ખદિરમ્ ઉપલભતે, પ્રવૃત્તે ઽર્થે કિં ખદિરેણ કુર્યાત્? અર્થાર્થં હિ ખદિરોપાદાનં ન ખદિરોપાદાનાર્થમ્ એવ. તસ્માન્ ન શ્રુતમ્ ઉપાદીયેત.
દ્રવ્યસંસ્કારવિરોધે દ્રવ્યં તદર્થત્વાત્॥6.3.38॥
પ્રવૃત્તે પશુકર્મણિ, યૂપકાલે ઽસ્તિ મહત્ કદરં દ્રવ્યં તક્ષણાદિસંસ્કારક્ષમમ્, અસ્તિ ખદિરદ્રવ્યમ્ અનેવંજાતીયકમ્. તત્ર કિમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ. સંસ્કારા ન પરિલોપ્સ્યન્ત ઇતિ કદર ઉપાદીયેતેતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, દ્રવ્યસંસ્કારવિરોધે દ્રવ્યં પ્રત્ય્ આદ્રિયેરન્, ન સંસ્કારાન્. કુતઃ? તદર્થત્વાત્, સંસ્કારા હિ દ્રવ્યં કર્મયોગ્યં કુર્વન્તિ. તત્ર સંસ્કારપરિલોપે દ્રવ્યમ્ અપિ તાવદ્ ગૃહ્યતે, દ્રવ્યાભાવે ન દ્રવ્યમ્, ન સંસ્કારાઃ. દ્રવ્યં તેષાં દ્વારમ્, વચનપ્રામા[672]{*5।446*}ણ્યાત્, તદભાવે નષ્ટદ્વારં નાપૂર્વં ગચ્છેયુઃ. તસ્માત્ ખદિરમ્ ઉપાદદીરન્ન્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।446: એ2: 5,266; એ6: 2,152}*
અર્થદ્રવ્યવિરોધે ઽર્થો દ્રવ્યાભાવે તદુત્પત્તેર્ દ્રવ્યાણામ્ અર્થશેષત્વાત્॥6.3.39॥
અસ્તિ યૂપકાલે ખદિરલતા પશોર્ અપ્રાગલ્ભ્યે{*5।447*} ન સમર્થાઃ{*5।448*}, કદરદ્રવ્યં તુ તત્સમર્થમ્. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ ઉપાદેયં ખદિરદ્રવ્યમ્, ઉત કદરદ્રવ્યમ્ ઇતિ. ખદિરદ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ, તદ્ ધિ શ્રુતમ્, તદુપાદાનઃ શાસ્ત્રવિહિતં કરોતિ, પ્રતિનિધાવ્ અશ્રુતકારી સ્યાત્. તસ્માન્ ન પ્રતિનિધાતવ્યમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, અર્થદ્રવ્યવિરોધે ઽર્થં પ્રત્ય્ આદર્તવ્યમ્, તદર્થં હિ દ્રવ્યોપાદાનં નિયોજનાત્, અપ્રાગલભ્યં પશોર્ ભવિષ્યતીતિ, ન દ્રવ્યમ્ એવોપાદીયેતેતિ, કદરમ્ ઉપાદદાનો દ્રવ્યશ્રુતિં બાધતે. અર્થં ત્વ્ અનુગૃહ્ણાતિ, ખદિરલતામ્ ઉપાદદાન ઉભયં બાધતે. તસ્માત્ કદરદ્રવ્યમ્ ઉપાદેયમ્, દ્રવ્યાભાવે હિ તદુત્પત્તિઃ, પ્રતિનિધેર્ ઉત્પત્તિર્{*5।449*} ઉક્તા, દ્રવ્યાણ્ય્ અર્થં પ્રતિ શેષભૂતાનિ.
નોતેસ્:
*{5।447: એ2: પશોપ્રાગલ્ભ્યે}*
*{5।448: એ2,6: સમર્થા}*
*{5।449: એ1 ગિબ્ત્ પ્રતિનિધેર્ ઉત્પત્તિર્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
વિધિર્ અપ્ય્ એકદેશો સ્યાત્॥6.3.40॥
સન્તિ વ્રીહયઃ, યાવન્તો દ્વ્યવદાનમાત્રં નિર્વર્તયન્તિ, તથા સન્તિ નીવારાઃ શેષકાર્યાણામ્ અપિ પર્યાપ્તાઃ, તત્ર કિમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અપ્ય્ એકદેશે દ્વ્યવ[673]{*5।450*}દાનમાત્રે ઽપિ નિર્વર્ત્યમાને પ્રતિનિધિર્ ઉપાદેયઃ. કિં કારણમ્? શેષકાર્યાણાં સંપત્તિર્ ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{5।450: એ2: 5,267; એ6: 2,153}*
અપિ વાર્થસ્ય શક્યત્વાદ્ એકદેશેન{*5।451*} નિર્વર્તેતાર્થાનામ્ અવિભક્તત્વાદ્ ગુણમાત્રમ્ ઇતરત્ તદર્થત્વાત્॥6.3.41॥
અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. એકદેશેન વ્રીહીણાં પ્રધાનમાત્રં નિર્વર્તયિતવ્યમ્. કુતઃ? અર્થસ્ય શક્યત્વાત્, યો ઽત્રાર્થઃ, યેન કાર્યં તત્ તાવત્ નિર્વર્ત્યતે, શેષકાર્યાણિ યદિ ન શક્યાનિ, નાઙ્ગાનુરોધેન પ્રધાનસ્ય ગુણો બાધિતવ્યઃ. તદ્ ધ્ય્ અઙ્ગમ્, યત્ પ્રધાનસ્યોપકરોતિ, ન યદ્ અપકારે વર્તતે. તત્ર ચ શેષકાર્યાણિ ક્રિયમાણાનિ પ્રધાને વ્રીહિત્વં ગુણં વિહન્યુઃ. વ્રીહિત્વં ચ પ્રધાને સાક્ષાદ્ અઙ્ગભૂતં શ્રૂયતે, વ્રીહિભિર્ યજેતેતિ. તસ્માન્ ન તેષ્વ્ અનુરોધઃ કાર્યઃ, અસતિ હ્ય્ અઙ્ગપ્રધાનવિભાગ{*5।452*} એતદ્ એવં સ્યાત્, અસ્તિ હ્ય્ અસૌ. તસ્માન્ ન પ્રતિનિધિર્ ઇતિ. તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્ અપિ ભવતિ, તદ્ એવ યાદૃક્ તાદૃગ્ હોતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।451: એ2: એકદેશે}*
*{5।452: એ2: અઙ્ગભૂપ્રધાનવિભાગ}*
============================================================================
અધ્યાય 6:
[674]{*6।1*}
નોતેસ્:
*{6।1: એ2: 5,268; એ6: 2,153}*
શેષાદ્ દ્વ્યવદાનનાશે સ્યાત્ તદર્થત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે: યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં વાચુયતો{*6।2*} ભવતિ{*6।3*} ઇતિ. તત્ર યદિ દ્વ્યવદાનમાત્રમ્ ઉદ્ધૃતં વ્યાપદ્યતે, કિં શેષાત્ પુનર્ અવદેયમ્, નેતિ ભવતિ સંશયઃ. કિં પ્રાપ્તમ્. દ્વ્યવદાનનાશે, શેષાત્ પુનર્ અવદેયમ્. કુતઃ? તદર્થત્વાત્, અગ્ન્યર્થં હિ તદ્ ધવિઃ, અગ્નયે યાગો નિર્વર્તયિતવ્ય ઇતિ, તદવદાને વિનષ્ટે યાગઃ કર્તવ્ય{*6।4*} એવાવતિષ્ઠતે, પ્રયોજનં ચ યાગેન. સ ચાગ્નેયેન ક્રિયમાણઃ શ્રુત એવાભિનિર્વર્તિતો ભવતીતિ કિમ્ ઇતિ ન ક્રિયેત. તસ્માચ્ છેષાદ્ અવદાતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।2: એ1,6; એ2: ચાચ્યુતો}*
*{6।3: ત્સ્ 2.6.3.3}*
*{6।4: એ2 (વ્.લ્.): કર્તવ્યેત્ય્}*
નિર્દેશાદ્ વાન્યદ્ આગમયેત્

અથ વાન્યદ્ ધવિર્ આગમયેન્ ન શેષાદ્ અવદાતવ્યમ્. કુતઃ. નિર્દેશાત્, નિર્દેશો હિ ભવતિ, મધ્યાત્ પૂર્વાર્ધાદ્ અવદેયમ્ ઇતિ, દ્વ્યવદાનં ચ હોમસંબદ્ધમ્{*6।5*}, દ્વ્યવદાનં જુહોતીતિ. તત્રાન્યચ્ છિષ્ટં મધ્યસ્ય પૂર્વાર્ધસ્ય વિશેષણાર્થમ્. યચ્ ચ તદ્ ધોમસંયુક્તં તદ્વિનષ્ટમ્, તચ્ છેષેણ ક્રિયમાણમ્ અમધ્યેનાપૂર્વાર્ધેન ચ કૃતં સ્યાત્. નન્વ્ અવત્તે યચ્ છિષ્ટં તતો મધ્યાત્ પૂર્વાર્ધાચ્ ચ ગ્રહીષ્યતે. ઉચ્યતે, કૃત્સ્નસ્ય યત્ મધ્યં પૂર્વાર્ધં ચ તચ્ ચોદિતમ્, ન ઇતરસ્ય.
અથ વા નિર્દેશાદ્ ઇતિ, વિનષ્ટે હ્ય્ અન્યદ્ દ્રવ્યં નિર્દિશ્યતે, યસ્ય સર્વાણિ હવીંષિ નશ્યેયુર્ દુષ્યેયુર્ વાપહરેયુર્ વા[675]{*6।6*}આજ્યેન તા દેવતાઃ પરિસંખ્યાય યજેરન્ન્ ઇતિ, હવિષો નાશ આજ્યં પ્રાપ્તમ્. તેન ન શેષાદ્ અવદાતવ્યમ્ ઇતિ.
અપર આહ, શેષનિર્દેશાદ્ ઇતિ, નિર્દિશ્યતે હિ તચ્ છિષ્ટમ્ અપરેભ્યઃ શેષકાર્યેભ્ય ઇતિ. તન્ નોપપદ્યતે, ન હિ તાનિ શેષકાર્યાણિ હવીંષિ પ્રયોજયન્તિ, ન ચાનિવૃત્તપ્રયોજનં હવિર્ અન્યત્ર પ્રતિપાદ્યમ્. તસ્માન્ નાયમ્ અર્થઃ.
નોતેસ્:
*{6।5: એ1,6; એ2: હોમસંનદ્ધમ્}*
*{6।6: એ2: 5,269; એ6: 2,154}*
અપિ વા શેષભાજાં સ્યાદ્ વિશિષ્ટકારણત્વાત્

અથ સ્વિષ્ટકૃદ્ અર્થમ્ અવત્તં યદિ વિનશ્યતિ, તત્ર કિં શેષાદ્ અવદેયમ્ ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પુનઃ શેષાદ્ અવદેયમ્ ઇતિ. કુતઃ? નાત્ર કૃત્સ્નસ્યોત્તરાર્ધાદ્ અવદીયતે{*6।7*}. કસ્ય તર્હિ? સંનિહિતસ્ય, સતિ હિ પ્રયોજને સંનિહિતસ્યાવદેયમ્ ઇતિ, તસ્માદ્{*6।8*} અવદીયમાને શ્રુતં કૃતં ભવતિ. તસ્માત્ શેષાદ્ અવદેયમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, શેષભાજાં સ્યાલ્ લોપઃ. કુતઃ? વિશિષ્ટકારણાત્, વિશિષ્ટં હિ કારણં તસ્યાવદાને, કથં પ્રતિપાદ્યેતેતિ. પ્રતિપત્તિશ્ ચ વિવિક્તકરણેનોપકરોતિ, તસ્ય વિવિક્તકરણાય પ્રતિપાદ્યમાનસ્ય નિયમો ઽયં સ્વિષ્ટકૃદ્ ધોમેન પ્રતિપાદયિતવ્યઃ. તથા હિ સ પ્રતિપાદિતો ભવતિ. સ યદિ હોમાયોદ્ધૃતો વિપદ્યેત, કૃતે વિવેકે ન પુનર્ ગ્રહણં પ્રયોજયેત્, પ્રતિપાદ્યમાનશ્ ચ સ્વિષ્ટકૃદ્ ધોમેન પ્રતિપાદયિતવ્ય ઇતિ. પ્રતિપાદ્યમાનાભાવાલ્ લોપ એવ સ્વિષ્ટકૃતઃ સ્યાત્, પ્રધાને કૃતે શિષ્ટં [676]{*6।9*} સર્વશેષકાર્યસાધારણમ્. તત્રૈકસ્યોદ્ધૃતૌ શિષ્ટમ્ અન્યત્ર પ્રતિપાદનીયમ્.
નોતેસ્:
*{6।7: એ1 (વ્.લ્.): ઉત્તરાર્ધો ગૃયતે}*
*{6।8: એ1 (વ્.લ્.): તસ્ય}*
*{6।9: એ2: 5,277; એ6: 2,154}*
નિર્દેશાચ્ છેષભક્ષો ઽન્યૈઃ પ્રધાનવત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર ભક્ષાઃ{*6।10*} પ્રાશિત્રચતુર્ધાકરણશંયુવાકકાલાઃ. તેષુ સંદેહઃ, કિમ્ અન્ય એવ તેષાં ભક્ષયિતારઃ, ઉત પ્રકરણગતા ઇતિ{*6।11*}. કિં પ્રાપ્તમ્? શેષભક્ષો ઽન્યૈર્ અપ્રકરણસ્થૈઃ કર્તવ્યઃ. કુતઃ? નિર્દેશાત્, નિર્દિશ્યન્તે{*6।12*} હ્ય્ અધ્વર્યાદય ઇડાભક્ષે, યજમાનપઞ્ચમા ઇડાં ભક્ષયન્તીતિ. સર્વેષુ ભક્ષયિતૃષુ{*6।13*} પ્રાપ્તેષુ પરિસંખ્યાનાર્થો નિર્દેશઃ ક્રિયતે. ઇડામ્ એવૈતે ભક્ષયેયુર્ ઇતિ, યથાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલ{*6।14*} ઇતિ સર્વસ્મિન્ન્ અવયવિનિ યાગાનિયમે પ્રાપ્તે દ્વ્યવદાનમાત્રં શ્રૂયતે, વિધિર્ વા ન{*6।15*}, પ્રાપ્તત્વાત્, નાનુવાદો ઽનર્થકત્વાત્, પરિસંખ્યા ત્વ્ અર્થવત્તાય, એવમ્ એષાં પરિસંખ્યેતિ. અપિ ચ યદિ પ્રકૃતા એવ ભક્ષયેયુઃ, અશ્વમેધે દોષઃ સ્યાત્, બહુત્વાદ્ ભક્ષાણામ્, ભક્ષયન્તો મ્રિયેરન્.
નોતેસ્:
*{6।10: એ1,6; એ2: ભક્ષઃ}*
*{6।11: એ1,6; એ2: પ્રકરણગતાઃ પુરુષા ઇતિ}*
*{6।12: એ2,6: નિર્દેશ્યન્તે}*
*{6।13: એ1,6; એ2: ભક્ષયિતવ્યેષુ}*
*{6।14: ત્સ્ 2.6.3.3}*
*{6।15: એ1,6; એ2: સ વિધિર્ ન}*
સર્વૈર્ વા સમવાયાત્ સ્યાત્

સર્વૈર્ વા પ્રકૃતૈર્ એવ ભક્ષ્યેત. તદ્ ધિ ભક્ષણં પુરુષસંસ્કારાર્થમ્, પુરુષાઃ સંસ્કૃતાઃ પ્રચરિષ્યન્તીતિ. તેષુ વિનિગમનાયા અભાવાદ્ યાવન્તઃ પ્રકરણે સમવેતાઃ, તે સર્વે ભક્ષયેયુર્ ઇતિ.
નિર્દેશસ્ય ગુણાર્થત્વમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, નિર્દેશાદ્{*6।16*} ઇતિ, ગુણાર્થઃ સઃ, અન્યે કર્મ[677]{*6।17*}કરત્વાદ્ એવ પ્રાપ્તાઃ, તત્ર યજમાનસ્ તેષાં પઞ્ચમો વચનાત્ નિર્દિશ્યતે. તત્પ્રાપ્ત્યર્થં ચેદં વચનમ્. તતો ન પરિસંખ્યા.
નોતેસ્:
*{6।16: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 6.4.4}*
*{6।17: એ2: 5,271; એ6: 2,155}*
પ્રધાને શ્રુતિલક્ષણમ્

યત્ તુ દ્વ્યવદાનમાત્રં પ્રધાને નિર્દિશ્યતે, તદ્ વચનપ્રામાણ્યાત્ પરિસંખ્યાનાર્થમ્. ન હિ તત્ર કસ્યચિદ્ અપૂર્વસ્ય વિધિઃ, ઇહ યજમાનો વિધીયતે, વિધિપરિસંખ્યાસંશયે વિધિર્ જ્યાયાન્. તત્ર સ્વાર્થે શબ્દઃ, પરિસંખ્યાયાં ત્રયો દોષાઃ, સ્વાર્થહાનમ્, અસ્વાર્થપરિગ્રહઃ, પ્રાપ્તબાધશ્ ચેતિ. તસ્માત્ પ્રાકૃતા એવ ભક્ષયેયુર્ ઇતિ.
અર્થવદ્ ઇતિ ચેત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, અશ્વમેધે વિરોધઃ સ્યાત્, બહુત્વાદ્ ભક્ષાણામ્{*6।18*} ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્॥
નોતેસ્:
*{6।18: વ્ગ્લ્. શ્ અદ્ મ્સ્ 6.4.4}*
ન ચોદનાવિરોધાત્

અશ્વમેધે ન સર્વં બક્ષયિષ્યન્તિ, અર્થાત્ સર્વં ભક્ષયન્તો ઽશ્વમેધં ન સમાપયેયુઃ. તત્રાશ્વમેધશ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષા, સા વિરુધ્યમાના ચોદકપ્રાપ્તં સર્વભક્ષણં બાધતે. પ્રકૃતૌ તુ ન વિરોધઃ. તસ્માત્ સર્વં પ્રકૃતા ભક્ષયેયુર્ ઇતિ.
અર્થસમવાયાત્ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ એકદેશે ઽપિ

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્રામનન્તિ, ભિન્ને જુહોતિ, સ્કન્ને જુહોતીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં કૃત્સ્ને ભિન્ને સ્કન્ને ચ [678]{*6।19*} પ્રાયશ્ચિત્તમ્, ઉતૈકદેશે ઽપિ ભિન્ને સ્કન્ને ચેતિ. કિં પુનઃ સર્વભિન્નમ્, કિમ્ એકદેશભિન્નમ્ ઇતિ, ચૂર્ણીકૃતમ્ અયોગ્યં પ્રયોજનાય, કૃત્સ્નભિન્નમ્{*6।20*}. યચ્ છકલે વિગતે ઽપિ પ્રયોજનસમર્થમ્, તદ્ એકદેશભિન્નમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. એકદેશભિન્ને ઽપિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્. કસ્માત્. અર્થસમવાયાત્, સમવેતં તત્ર ભેદનમ્, એકદેશભિન્નમ્ અપિ ભિન્નમ્ ઇતિ, એવં પ્રાપ્તે નિમિત્તે નૈમિત્તિકં કર્તવ્યં ભવતિ.
નોતેસ્:
*{6।19: એ2: 5,272; એ6: 2,156}*
*{6।20: એ1,6; એ2: તત્ કૃત્સ્નભિન્નમ્}*
ન ત્વ્ અશેષે વૈગુણ્યાત્ તદર્થં હિ

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નાશેષે ભિન્ને{*6।21*} પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાત્. વિનષ્ટસંસ્કારાર્થં હિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્. કુતઃ. એતદ્ ભેદનવતા પ્રયોજનમ્ અસ્તિ, ન હોમેન, તેન સંસ્કૃતેન{*6।22*} પ્રયોગઃ કરિષ્યન્ત ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તં ક્રિયતે. ન ચ, તેન ચૂર્ણીકૃતેન પ્રયોગઃ શક્યતે કર્તુમ્. તસ્માત્ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અનર્થકમ્. એકદેશભિન્નેન તુ સંસ્કૃતેન શક્યતે પ્રયોગઃ, તસ્માદ્ એકદેશભિન્ને પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।21: એ1,6; એ2: નાશેષે ઽપિ ભિન્ને}*
*{6।22: એ1,6; એ2: ચૂર્ણીકૃતેન}*
સ્યાદ્ વા પ્રાપ્તનિમિત્તત્વાદ્ અતદ્ધર્મો નિત્યસંયોગાન્ ન હિ તસ્ય ગુણાર્થેનાનિત્યત્વાત્

સ્યાદ્ વા પ્રાયશ્ચિત્તમ્, કૃત્સ્નભિન્ને ઽપિ. કુતઃ. પ્રાપ્તનિમિત્તત્વાત્, પ્રાપ્તં હિ નિમિત્તં ભેદનમ્, પ્રાપ્તે ચ નિમિત્તે નૈમિત્તિકં કર્તવ્યમ્. યચ્ ચ ઉક્તમ્, વ્યાપન્નસંસ્કારાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ, નાયં તસ્ય ધર્મઃ. કુતઃ. નિત્યસંયોગાત્, નિત્યવદ્ ધોમઃ. અનિત્યં હિ ભેદનમ્, ન હિ નિત્યમ્ અનિત્યસ્યોપકર્તું ચોદ્યતે. યદિ નિત્યં દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અઙ્ગં નાનિત્યસ્યોપકારાય. કુતઃ. કદાચિદ્ અનિત્યં નૈવ સ્યાત્, તત્ર કથં તસ્યોપકારકં ભવેત્. તત્ર કો દોષઃ. ન શક્યં [679]{*6।23*} નિત્યેનોપકર્તુમ્{*6।24*}, તેન નિત્યમ્ ઉપકુર્યાદ્ ઇતિ વચનં પ્રલાપ એવ. અથ નૈમિત્તિકમ્, ન દોષો ભવતિ. તસ્માદ્ અસ્મત્પક્ષ એવ. અસ્મિન્ પક્ષે યદા ભિન્નમ્, તદા હોમઃ. યદા ન ભિન્નમ્, તદા નૈવ હોમો વિધીયતે. ભવદીયે પક્ષે ભવતિ દોષઃ, નિત્યાનિત્યયોર્ નાસ્તિ સંબન્ધ ઇતિ. તસ્માત્ ભિન્નમાત્રે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।23: એ2: 5, 274; એ6: 2,156}*
*{6।24: એ1,6; એ2: નિત્યસ્યોપકર્તુમ્}*
ગુણાનાં ચ પરાર્થત્વાદ્ વચનાદ્{*6।25*} વ્યપાશ્રયઃ સ્યાત્

અસ્તિ વચને ન ગુણો ગુણાર્થો ભવિતુમ્ અર્હતિ{*6।26*}, પ્રકરણતઃ સર્વં પ્રધાનાર્થમ્. ભિન્નમ્ અપિ હોમો ઽપિ, ન ચ ભિન્નમ્ આધારભાવેનોપદિશ્યતે. ભિન્નસ્યાધારભાવે હિ ન હોમાન્તરં વિધીયેત. પ્રધાનસ્યૈવ હિ તદા ભિન્નો ગુણ ઇતિ ગમ્યતે. તત્રાહવનીયસંયોગો બાધ્યેત. વચનાદ્ વિકલ્પ ઇતિ ચેત્. ન, નિમિત્તત્વેન સંભવાત્, હોમસ્ય ચ શ્રુત્યા વિહિતત્વાત્. યદા હોમો વિધીયતે, તદા શ્રુત્યા, યદા ભિન્નો ગુણઃ, તદા વાક્યેન. તસ્માન્ નાધારો ભિન્નઃ. યદ્ય્ ઉચ્યેત, નિમિત્તપક્ષે ઽપિ ન હોમાન્તરમ્, પ્રકૃતસ્યૈવ હોમસ્ય નિમિત્તં વિધીયેતેતિ. તન્ ન, અનુપાદીયમાનં હિ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યદિ હિ વિધીયેત, નિમિત્તમ્ એવ તન્ ન સ્યાત્. યદિ ચ યસ્યાપિ નિમિત્તં સો ઽપ્ય્ ઉદ્દિશ્યેત, તત્ર દ્વયોર્ ઉદ્દિશ્યમાનયોઃ સંબન્ધ એવ ન સ્યાત્. ન ચાત્ર ભેદનં કુર્યાદ્ ઇતિ વિધીયતે. ભેદને નિર્વૃત્તે યદ્ અન્યચ્ છ્રૂયતે, તદ્ વિધીયતે.
નોતેસ્:
*{6।25: એ1,6; એ2 ઓમ્. વચનાદ્}*
*{6।26: એ2 (વ્.લ્.): ન ગુણા ગુણાર્થા ભવિતુમ્ અર્હન્તિ}*
ભેદાર્થમ્ ઇતિ ચેત્

અથોચ્યતે, એવમ્ ઉપાયં તત્કપાલં સંધીયતે. ગાયત્ર્યા [680]{*6।27*} ત્વા શતાક્ષરયા સંદધીતેતિ{*6।28*} તત્કપાલં સંદધ્યામ્{*6।29*} ઇતિ. તત્ર વક્ષ્યામઃ,
નોતેસ્:
*{6।27: એ2: 5,276; એ6: 2,157}*
*{6।28: એ2 (વ્.લ્.): ગાયત્ર્યા સંદધીતેતિ}*
*{6।29: એ2 (વ્.લ્.): કપાલં સંદધ્યામ્}*
શેષભૂતત્વાત્{*6।30*}

ન ભેદનસ્ય શેષભૂતં યુજ્યતે, ન તત્ સંધાતું શક્યતે હોમેન મન્ત્રેણ વા. મૃદાપિ સંધીયમાનસ્ય ભિન્નબુદ્ધિર્ નૈવાપેયાત્.
નોતેસ્:
*{6।30: એ2: નાશેષભૂતત્વાત્; એ2 વેર્zએઇછ્નેત્ ઇન્ દેર્ fઉßનોતે fએર્નેર્ દિએ લેસર્ત્ શેષભૂતત્વાત્ દેર્ ગેદ્રુચ્ક્તેન્ ઔસ્ગબેન્}*
અનર્થકશ્ ચ સર્વનાશે સ્યાત્

સર્વનાશે ચ શ્રૂયતે, ભિન્નં કપાલમ્ અપ્સુ પ્રવહન્તીતિ{*6।31*}, તત્રાનર્થકઃ સંસ્કારઃ. નનુ તત ઉદ્ધૃત્યોપધાયિષ્યતે. નેતિ બ્રૂમઃ, અન્યદ્ ઉપદધાતીતિ હ્ય્ આમનન્તિ. તસાન્ નૈમિત્તિકં કર્માઙ્ગં ભિન્ને જુહોતીતિ.
નોતેસ્:
*{6।31: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પ્રહરતીતિ}*
ક્ષામે તુ સર્વદાહે સ્યાદ્ એકદેશસ્યાવર્જનીયત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, અથ યસ્ય પુરોડાશૌ ક્ષાયતસ્ તં યજ્ઞં વરુણો ગૃહ્ણાતિ. યદા તદ્ ધવિઃ સંતિષ્ઠેત, અથ તદ્ એવ હવિર્ નિર્વપેત્. યજ્ઞો હિ યજ્ઞસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં સર્વક્ષામે પ્રાયશ્ચિત્તમ્, ઉતૈકદેશક્ષામ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. પ્રાપ્તનિમિત્તત્વાત્ કૃત્સ્ને વૈકદેશે વા. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ક્ષામે તુ સર્વદાહે સ્યાદ્ ઇતિ. તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, ક્ષામે સર્વદાહે પ્રાયશ્ચિત્તં સ્યાત્. કુતઃ. એકદેશસ્યાવર્જનીયત્વાત્, ન શક્યત{*6।32*} એકદેશક્ષામતા{*6।33*} વર્જયિતુમ્. નિયતમ્ અગ્નિસંયોગે દાહ્યસ્ય સૂક્ષ્મા{*6।34*} અવયવાઃ ક્ષીયન્તે. તપ્તેષુ ચ [681]{*6।35*} કપાલેષ્વ્ અધઃ પાકાર્થં પુરોડાશો ઽધિશ્રીયતે, ઉપરિ ચાઙ્ગારા અભ્યુહ્યન્તે, તદ્ અવર્જનીયમ્. નિમિત્તત્વેનાપિ શ્રૂયમાણં નિત્યમ્ એવ સ્યાત્. તત્ર યસ્યેતિ નિમિત્તશ્રવણં વિવક્ષિતં સ્યાત્. તસ્માત્ સર્વક્ષામે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।32: એ2 (વ્.લ્.): ન શક્ય}*
*{6।33: એ2: એકદેશક્ષામો}*
*{6।34: એ2 (વ્.લ્.): નિયમેનાગ્નિસંયોગે હ્ય્ અસ્ય સૂક્ષ્મા}*
*{6।35: એ2: 5,277; એ6: 2,158}*
દર્શનાદ્ વૈકદેશે સ્યાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, સર્વદાહે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ, એકદેશે ક્ષાયતિ ભવિતુમ્ અર્હતિ. નિમિત્તં હ્ય્ ઉપસંપ્રાપ્તં{*6।36*} ક્ષાણં નામ. એકદેશક્ષાણમ્ અપિ ક્ષાણમ્ એવ. યદિ તત્ર ન ક્રિયતે, શ્રુતં ન ક્રિયેત. ન ચૈતદ્ યુક્તમ્. અપિ ચ દર્શયતિ, યદા તદ્ ધવિઃ સંતિષ્થેત{*6।37*}, અથૈતદ્{*6।38*} એવ હવિર્ નિર્વપેદ્ ઇતિ, તેનૈવ હવિષા સંસ્થાનં દર્શયતિ. તત્ સર્વક્ષાણે નાવકલ્પતે. તસ્માદ્ એકદેશ એવ ક્ષાયતિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।36: એ2 (વ્.લ્.): હ્ય્ ઉભયં પ્રાપ્તં}*
*{6।37: એ1,6; એ2: સંતિષ્થતે}*
*{6।38: એ1,6; એ2: અથ તદ્}*
અન્યેન વૈતચ્ છાસ્ત્રાદ્ ધિ કારણપ્રાપ્તિઃ

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્, એકદેશે ઽપિ ક્ષાયતિ{*6।39*} પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ, કિં તર્હિ. કૃત્સ્નક્ષામ એવ પ્રાયશ્ચિત્તમ્. ઉપસંપ્રાપ્તં હિ નિમિત્તમ્, યચ્ છાસ્ત્રોક્તં પુરોડાશૌ ક્ષાયત ઇતિ, કૃત્સ્નસ્ય ક્ષાતિર્{*6।40*} નાવયવસ્ય. ન ચૈકદેશક્ષામે, તસ્યાવર્જનીયત્વાત્. અથ યદ્ ઉક્તમ્, ક્ષામેણ હવિષા સમાપ્તિર્ દૃશ્યતે, યદા તદ્ ધવિઃ સંતિષ્ઠેતેતિ. ઉચ્યતે, સંસ્થાને નિમિત્તે પ્રાયશ્ચિત્તમ્. યદાપ્ય્ અન્યેનાપિ હવિષા તત્ સંસ્થાપ્યતે, તદાપિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ ન દોષઃ.
[682]{*6।41*}
નોતેસ્:
*{6।39: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: એકદેશે ક્ષાયતિ}*
*{6।40: એ2: ક્ષતિર્}*
*{6।41: એ2: 5,277; એ6: 2,158}*
તદ્ધવિઃશબ્દાન્ નેતિ ચેત્

એવં ચેદ્ ઉચ્યતે, અન્યેન હવિષા યદા સંસ્થાપ્યત ઇતિ. નૈવમ્. તદ્ધવિઃશબ્દાત્, તદ્ધવિઃશબ્દો ઽત્ર ભવતિ. યદા તદ્ધવિઃ સંતિષ્ઠેતેતિ. અત્રાન્યેન હવિષા સંસ્થાપ્યમાને તદ્ધવિઃશબ્દો નાવકલ્પ્યેતેતિ.
સ્યાદ્ અન્યાયત્વાદ્{*6।42*} ઇજ્યાગામી હવિઃશબ્દસ્ તલ્લિઙ્ગસંયોગાત્

સ્યાદ્ ઇજ્યાગામી{*6।43*} હવિઃશબ્દઃ. તદ્ધવિઃ સંતિષ્ઠેત તદ્ધવિષ્ક કર્મ સંતિષ્ઠેતેતિ{*6।44*}. નનુ મુખ્યાભાવે ગૌણો ગૃહ્યતે, નાન્યથેતિ. ઉચ્યતે, મુખ્યાભાવ એવાયમ્. કથમ્. યદા સંતિષ્ઠેત, તત્ કર્મ તેન હવિષેતિ વાક્યં ભિદ્યેત. અવાચકં ચ સ્યાત્. કર્મૈવ હિ સંતિષ્ઠતે, ન હવિઃ, તેન નિમિત્તમ્{*6।45*}. તદ્ ધવિર્ ઇત્ય્ અનુવાદઃ. અનુવાદશ્ ચેદ્ અન્યહવિષ્કે ઽપિ કર્મણિ સંસ્થિતે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ ગમ્યતે. કથં પુનર્ હવિઃશબ્દઃ કર્મણિ વર્તત ઇતિ. તલ્લિઙ્ગસંયોગાત્, હવિઃસંબદ્ધં કર્મ હવિઃશબ્દેન હવિઃસંબન્ધાદ્{*6।46*} અવગમ્યતે, યથા પ્રસહ્યકારિતયા દેવદત્તસંબદ્ધયા{*6।47*} લક્ષ્યતે સિંહઃ. એવં હવિષાપિ કર્મ લક્ષ્યતે. તસ્માત્ કૃત્સ્નક્ષામે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।42: એ1 (fન્.): 2 હ્સ્સ્ હબેન્ અન્યાયત્વાત્ નિછ્ત્}*
*{6।43: એ2: ઇજ્યગામી}*
*{6।44: એ1 હત્ તદ્ધવિષ્ક કર્મ સન્તિષ્ઠેત ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્ ગેસેત્zત્}*
*{6।45: એ2: તેન સંસ્થાનં નિમિત્તમ્}*
*{6।46: એ1 (વ્.લ્.): હવિઃષ્વ્ એવ બુદ્ધિસંબન્ધાદ્}*
*{6।47: એ1,6; એ2: દેવદત્તસંબદ્ધ્યા}*
યથાશ્રુતીતિ ચેત્

દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ શ્રૂયતે, તત્ર [683]{*6।48*} ઇદમ્ અસ્તિ વચનમ્, યસ્યોભયં હવિર્ આર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઐન્દ્રં પઞ્ચશરાવમોદનં નિર્વપેદ્{*6।49*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ ઉભયસ્મિન્ન્{*6।50*} આર્તે પઞ્ચશરાવો નિર્વપ્તવ્યઃ, ઉતાન્યતરસ્મિન્ન્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, એવંજાતીયક એકસ્મિન્ન્{*6।51*} ઇતિ.
તત્ર બ્રૂમઃ, ઉભયોર્ ઇતિ. કુતઃ. યથાશ્રુતિ ભવિતુમ્ અર્હતિ, યદ્ યચ્ છ્રૂયતે, તદ્ અવગમ્યતે. ઉભયોશ્ ચાર્તૌ શ્રૂયતે, શ્રૂયમાણં ચ વિવક્ષિતું ન્યાય્યમ્, ઇતરથા યાવદ્ એવ હવિર્ ઇતિ તાવદ્ એવોભયં હવિર્ ઇતિ સ્યાત્. તસ્માદ્ ઉભયોર્ આર્ત્યાં પઞ્ચશરાવ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।48: એ2: 5,278; એ6: 2,159}*
*{6।49: તૈત્બ્ર્. 3.7.1.8}*
*{6।50: એ1 (વ્.લ્.): ઉભયસ્ય}*
*{6।51: એ1 (વ્.લ્.): એવંજાતીયકે કસ્યાર્ત્યામ્; એ2: એવંજાતીયક એકસ્યાર્ત્યામ્}*
ન તલ્લક્ષણત્વાદ્ ઉપપાતો હિ કારણમ્

નૈતદ્ એવમ્. ઉપપાતો હ્ય્ આર્તિસંબદ્ધં દ્રવ્યમ્, તત્કારણમ્. તસ્ય લક્ષણં હવિર્ આર્તિઃ, તદ્ વ્યસ્તં સમસ્તં ચ નિમિત્તમ્. ન હ્ય્ ઉભયશબ્દેન શક્યં વિશિષ્ટુમ્, વિશિષ્યમાણે{*6।52*} હિ વાક્યમ્ ભિદ્યેત, હવિષ આર્તૌ પઞ્ચશરાવઃ. સ ચોભયસ્ય હવિષ ઇતિ.
આહ, યદિ વિશેષણં ન મૃષ્યતે, હવિષાપિ તે વિશેષણં ન પ્રાપ્નોતિ. તદ્ અભિધીયતે, મૃષ્યામહે હવિષા વિશેષણમ્, અવિશેષ્યમાણે ઽનર્થકં સ્યાત્. યસ્યાર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઇત્ય્ અવિશેષે યત્કિંચિદ્ ઇતિ ગમ્યતે{*6।53*}. તત્ર સર્વસ્યૈવ કિંચિદ્ આર્તિમ્ ઋચ્છતિ, અન્તતશ્ ચરિતં નિમિષિતં ચિન્તિતમ્{*6।54*} ઇતિ. તત્ર યસ્યેતિ નિમિત્તવચનં નિત્યમ્ અનુપપન્નં{*6।55*} ગમ્યતે. તસ્માદ્ અવશ્યમ્ આર્તિર્ વિશેષ્ટવ્યા. સા ચ હવિષા વિશિષ્યતે, તથા હવિઃ [684]{*6।56*} આર્તિસંબન્ધનિર્વૃત્તિર્ અનિમિત્તં પઞ્ચશરાવસ્ય. શક્નોતિ હિ શ્રુત્યા તં સંબન્ધં વક્તુમ્. હવિર્ ઉભયસંબન્ધં તુ વાક્યેન બ્રૂયાત્, દુર્બલં ચ વાક્યં શ્રુતેઃ.
નનુ હવિર્ આર્તિસંબન્ધો ઽપિ વાક્યેનૈવ. ઉચ્યતે, આર્તિનિર્વૃત્તિર્ અપિ તત્ર ગમ્યતે. સા ચ શ્રુત્યા, હવિર્ ઉભયસંબન્ધે ઽત્યન્તં શ્રુતિર્ અવહીયતે{*6।57*}. તસ્માન્ ન તત્સંબન્ધો નિર્વર્ત્યમાનો નિર્દિશ્યત ઇતિ. કથં તર્હ્ય્ ઉભયશબ્દઃ. ઉભયમ્ ઇતિ નિત્યાનુવાદઃ, એકસ્મિન્ન્ અપ્ય્ આર્તે ઽપરસ્મિન્ન્ અપિ. તસ્માદ્ ઉક્તં યસ્યોભયં હવિર્ આર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઇતિ.
અથ કસ્માન્ ન પદદ્વયવિશિષ્ટાર્તિર્ નિમિત્તં પ્રતીયત ઇતિ, યસ્યોભયગુણવિશિષ્ટં હવિર્ આર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે, કથં તાવદ્ ભવાન્ મન્યતે, વિશિષ્ટેનાર્થેન વિશિષ્ટાર્તિર્ નિમિત્તમ્ ઇતિ. આહ, વિશિષ્ટાર્થસ્ય સંનિધાનાદ્ વિશિષ્ટો ઽર્થ આર્તિસંનિહિતઃ. કિં પુનઃ સ્યાત્, યદ્ય્ એવં ભવેત્. તત ઉભયવિશિષ્ટાર્તિર્{*6।58*} નિમિત્તમ્ ઇતિ ગમ્યતે.
અત્રોચ્યતે, ઇદં તાવદ્ દેવાનાંપ્રિયઃ પ્રષ્ટવ્યઃ. યસ્યાપિ હિ વિશિષ્ટાર્થ આર્તિસંનિહિતો ભવતિ. કિં તસ્યાવિશિષ્ટો દણ્ડૈઃ પરાણુદ્યતે. કિમ્ અતો યન્ ન પરાણુદ્યતે. એતદ્ અતો ભવતિ, અવિશિષ્ટગતાપ્ય્{*6।59*} આર્તિર્ નિમિત્તં{*6।60*} પઞ્ચશરાવસ્ય ભવતિ. નનૂભયશબ્દો હવિર્ વિશેક્ષ્યતિ{*6।61*}. ન, હવિઃશબ્દેનાસંબધ્યમાનસ્ તન્ ન શક્નોતિ વિશેષ્ટુમ્. આનન્તર્યાત્ સંભન્ત્સ્યતે, તર્હિ તથાપિ ન સમર્થઃ. ન હ્ય્ અસૌ નિવૃત્તિં પ્રયોજયતિ{*6।62*}.
આહ, વિશેષવચનત્વાત્ તન્નિર્વર્તકો ભવિષ્યતિ, યથા શુક્લા ગૌરાનીયતામ્ ઇતિ. ન, એવમ્ અભિહિતે કૃષ્ણામ્{*6।63*} આનયન્તિ. શુક્લશબ્દ એનાં ગાં કૃષ્ણાદિભ્યો નિવર્તયતિ.
ઉચ્યતે, વિષમ ઉપન્યાસઃ, ન તત્ર ગવાકૃત્યા દ્રવ્યં લક્ષયિત્વા, તસ્યાનયનમ્ ઉચ્યતે, તત્રાપિ ચેદ્ એવમ્ અભવિષ્યત્, નૈવ એનાં [685]{*6।64*} શુક્લશબ્દો{*6।65*} વ્યશેક્ષ્યત. ઉભયવિશેષણવિશિષ્ટં તુ તત્રાનયનં પ્રધાનમ્ ઉચ્યતે. ઇહ પુનર્ આર્તિહવિષ્ટ્વલક્ષિતે દ્રવ્યે પઞ્ચશરાવઃ{*6।66*}. કિં પુનઃ કારણમ્. પ્રધાનભૂત આખ્યાતાર્થે સંહત્ય વિશેષણં ભવતિ, પરાર્થે પુનર્ વિયુજ્યેતિ{*6।67*}. ઉચ્યતે, પ્રધાનભૂત આકૃતિર્ ગુણો વા તત્સંબન્ધાર્થમ્ ઉચ્યતે, તત્રોભયવિશેષણવિશિષ્ટ{*6।68*} એકસ્માદ્ વાક્યાદ્ અવગમ્યતે. તદ્ વિશિષ્ટં ચ કૃત્વા કૃતી ભવતિ. અન્યતરવિશિષ્ટં કુર્વન્ન્ અશ્રુતં કુર્યાત્. યત્ર પુનર્ આકૃતિલક્ષિતે દ્રવ્ય આખ્યાતાર્થઃ કીર્ત્યતે, તત્ર સર્વેષ્વ્ એવ તજ્જાતીયેષૂક્તો ભવતિ. ન તત્રૈકસ્મિન્ નિર્વૃત્તે કૃતં{*6।69*} મન્યેત. અપરસ્મિન્ન્ અપિ હ્ય્ આકૃતિલક્ષિતે તદ્ ઉક્તમ્ એવ. તત્રોક્તમ્ અપ્રતિષિદ્ધં ચ કિમ્ ઇતિ ન ક્રિયેત. આખ્યાતાર્થે પુનઃ પ્રધાને ન તસ્યાકૃતિલક્ષિતેન સંબન્ધઃ. તત્ર તદાકૃતિકાન્તરે ઽનુપસંહ્રિયમાણે ઽપિ કૃતમ્ એવ પ્રધાનમ્, સગુણં ચ પ્રધાનં ભવતિ. ન ચ કિંચિચ્ છ્રુતં હીયેતેતિ. તસ્માત્ તત્ર વિશેષણં યુક્તમ્, ન ત્વ્ ઇહ તથા. ઇહ હિ હવિર્ આકૃતિકસ્ય દ્રવ્યસ્યાર્તૌ પઞ્ચશરાવ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તન્ ન શક્યં વિશેષવચનેન પ્રતિષેધાવાચકેન નિવર્તયિતુમ્.
અપિ ચોભયશબ્દે હવિષા સંબધ્યમાને ઽપિ નૈવોભયવિશિષ્ટાર્તિઃ પ્રતીયતે. કિં કારણમ્. હવિષોભયશબ્દઃ સંબધ્યતે. નાર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઇત્ય્ અનેન પદેન. તત્ર સંનિહિતે ઽપ્ય્ ઉભયશબ્દે હવિઃશબ્દસ્ય યાવાનર્થઃ, તાવતૈવાર્તિઃ સંબધ્યતે. અવિશિષ્ટશ્ ચ તત્રાર્થઃ{*6।70*}. તસ્માન્ નોભયવિશિષ્ટાર્તિર્ નિમિત્તમ્ ઇતિ.
અથાર્ત્યાશ્રયવિભક્તિયોગાદ્ ઉભયશબ્દસ્ય, ઉભયવિશિષ્ટાર્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તન્ ન, વિભક્તિસંયોગો હિ હવિર્ વિશેષણમ્ ઉભયશબ્દં શક્નુયાત્ કર્તુમ્, સમભિવ્યાહારાત્, નાર્તિવિશેષણમ્. ન હ્ય્ અસ્યાર્ત્યા હવિર્ વિશિષ્ટસ્ય સમભિવ્યાહારો ઽસ્તિ. [686]{*6।71*} અથોચ્યતે, અસત્ય્ અપિ સમભિવ્યાહાર આર્તિશબ્દસંનિધાનાત્ તદ્વિશિષ્ટૈવાર્થિઃ પ્રત્યેષ્યત ઇતિ. તન્ ન, અસત્યાં હ્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં સંનિધાનમ્ અકારણં ભવતિ, યથા ભાર્યા રજ્ઞઃ, પુરુષો દેવદત્તસ્યેતિ. એકવાક્યગતત્વાત્ તદ્વિશિષ્ટં ગમ્યત ઇતિ ચેત્. નૈતદ્ એવમ્. એકસ્મિન્ન્ અપિ વાક્યે તદવયવભૂતસ્યાનપેક્ષિતસ્ય નૈવ ભવતિ સંબન્ધઃ, યથા, અશ્વેન વ્રજતિ, શ્વેતેન પટેનાવૃત ઇતિ, નાનપેક્ષિતસ્યાશ્વસ્ય શ્વૈત્યં વિશેષણં ભવતિ.
અથોચ્યતે, આર્તિવિશિષ્ટેન હવિષોભયસ્ય{*6।72*} સંબન્ધ ઇતિ. તદ્ અપિ નોપપદ્યતે. ન હ્ય્ આર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઇતિ હવિર્ વિશેષણત્વેનોપાદીયતે. કિં તર્હિ. પઞ્ચશરાવસ્ય નિમિત્તત્વેન, હવિર્ આર્તેર્ ઉભયપઞ્ચશરાવસંબન્ધે યૌગપદ્યેનાભ્યુપગમ્યમાને વાક્યં ભિદ્યેત.
અથ હવિર્ આકૃતિલક્ષિતેન સંબદ્ધં આર્ચ્છેદ્ ઇતિ પુનર્ હવિર્ વિશિષ્ટેનોભયશબ્દેન સંબધ્યેત. તથાપિ વાક્યં ભિદ્યેત. તસ્માન્ નોભયવિશિષ્ટાર્તિર્ નિમિત્તમ્.
આહ, યથૈવાખ્યાતાર્થપ્રાધાન્ય ઉભયવિશિષ્તોચ્યત ઇતિ નાન્યતરવિશિષ્ટા નિમિત્તમ્ ગમ્યતે. એવમ્ ઇતરસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે ઉભયવિશેષણવિશિષ્ટા સા ઉચ્યતે, ઇતિ યદ્ય્ અપિ સ્વેન આત્મનાવિશિષ્ટાવિશિષ્ટા, તથાપ્ય્ અન્યતરવિશિષ્ટા ભવન્તી ન નિમિત્તં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. કો વિશેષ{*6।73*} ઇતિ. તદ્ અભિધીયતે, મત્પક્ષ ઉપાદેયત્વેન વિશેષણદ્વયમ્, ત્વત્પક્ષે પુનર્લક્ષણત્વેન. આહ, કિમ્ અતઃ, યલ્ લક્ષણત્વેન. ઉચ્યતે{*6।74*}, એતદ્ અતો ભવતિ. હવિરાકૃત્યા લક્ષ્યતે દ્રવ્યમ્, તસ્ય કિંચિદ્ વક્તવ્યમ્ ઇતિ. તદ્ અલક્ષિતમ્ ઉચ્યમાનં ન વિજ્ઞાયેત કસ્ય સ્યાદ્ ઇતિ. અથવા સર્વસ્યૈવ દ્રવ્યસ્યેતિ ગમ્યેત. તસ્મિન્ન્ ઉભયસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અવિશિષ્ટે{*6।75*} સતિ તસ્યાશ્રયં લક્ષયિતું હવિરાકૃતિર્ ઉચ્યતે. [687]{*6।76*} તત્ર દ્વયમ્ આપતતિ. યદ્ ધવિરાકૃતિકં તદાર્તમ્ ઇતિ, યદ્ વા યદ્ ધવિરાકૃતિકમ્, તદ્ ઉભયમ્ ઇતિ. યદિ તાવદ્ યદ્ ધવિરાકૃતિકં તદાર્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષ્યતે. તતો હવિરાકૃતિકમ્ ઉભયમ્ અનુભયં વાર્તં નિમિત્તં ગમ્યતે.

અથ યદ્ ધવિરાકૃતિકં તદ્ ઉભયમ્ ઇતિ તતો નાર્તિર્ હવિષા વિશેષ્યતે. હવિષાવિશિષ્યમાણાયમ્{*6।77*} અર્તાવ્ ઉભયશબ્દો હવિર્ વિશેક્ષ્યતીતિ, નૈતદ્ અવકલ્પતે. કથમ્ ઇતિ. એવં કિલ વિશેષ્યેત, યદ્ ધવિરાકૃતિકમ્ ઉભયમ્ ઇતિ, તત્ર પુનર્ વક્તવ્યમ્, યદ્ ધવિરાકૃતિકમ્ ઉભયમ્, તચ્ ચેદ્ આર્તમ્ ઇતિ. કથં તેન વિશિષ્ટેનાર્તિઃ સંબધ્યેતેતિ, ન{*6।78*} પુનર્ ઉભયહવિઃશબ્દૌ ચાર્તિવિશેષણાર્થમ્{*6।79*} ઉચ્ચાર્યેયાતામ્. અથ પુનરુચ્ચારણં ન ક્રિયતે, તથા યદ્ય્ અપિ હવિઃશબ્દસ્ તન્ત્રેણાર્ત્યુભયાશ્રયલક્ષણાર્થં{*6।80*} નોચ્ચાર્યેત. અવિશિષ્ટમ્{*6।81*} આર્તેર્ લક્ષણં સ્યાત્, અવિશિષ્ટમ્ ઉભયસ્ય. વિશિષ્ટે ઇષ્ટે પુનરુચ્ચારણં કર્તવ્યમ્. તત્ર વાક્યભેદઃ.
એવમ્ ઉભયશબ્દો યદ્ય્ આર્ચ્છતિના સંબધ્યેત, ન હવિર્વિશિષ્ટં સ્યાત્, તત્રાવિશિષ્ટસ્ય હવિષ આર્તિર્ નિમિત્તમ્ સ્યાત્. અથ હવિઃશબ્દેન સંબધ્યેત, પુનરાર્તિસંબન્ધાર્થં હવિઃશબ્દસહિતમ્ ઉચ્ચાર્યેત, તચ્ ચૈતદ્ ઇતિ વા સર્વનામ્ના નિર્દિશ્યેત, તત્ર સ એવ વાક્યભેદઃ.
ઉપાદેયત્વે પુનર્ નાન્યોન્યવિશેષણત્વેન પ્રયોજનમ્. દ્વયમ્ અપ્ય્ આર્તિં વિશેષ્ટુમ્ ઉચ્ચાર્યેત. તત્ર નાન્યતરવિશિષ્ટાર્તિર્ નિમિત્તં ભવિષ્યતિ. લક્ષણત્વે ત્વ્ અન્યતરવિશિષ્ટા ભવતીત્ય્ એષ વિશેષઃ.
અપિ ચ, સર્વસ્વૈવ પદસ્ય પદાન્તરસંબન્ધે સતિ ચ, શબ્દાદ્ ઋતે તૃતીયેન પદેન સત્યાં ગતૌ સંનિહિતેનાપિ સંબન્ધો ન યુક્તઃ, ન હિ ભવતિ, ભાર્યા રાજ્ઞઃ પુરુષો દેવદત્તસ્યેત્ય્ અત્ર રાજા પુરુષવિશેષણમ્. અસત્યાં તુ ગતાવ્ ઉપાદેયસ્યાનેકસ્યાપિ પ્રધાનેન સંબન્ધો ઽવકલ્પતે વ્યવહિતેનાપિ. વ્યવ[688]{*6।82*}ધાનાદ્ અર્થો બલીયાન્ ઇતિ, લક્ષણત્વે તુ લક્ષણદ્વયસંનિપાતે ઽવશ્યં હેયે ઽન્યતમ્ અસ્મિન્{*6।83*} વ્યવહિતો ગુણો વા હાતવ્યો ભવતિ.
નોતેસ્:
*{6।52: એ1,6; એ2: વિશેષ્યમાણે}*
*{6।53: એ1 (વ્.લ્.): અવિશેષાદ્ યત્કિંચિદ્ ઇતિ ગમ્યતે}*
*{6।54: એ1 (fન્.): એઇનિગે હ્સ્સ્ હબેન્: ચિન્તિતમ્ નિછ્ત્}*
*{6।55: એ1,6; એ2: નિત્યે ઽનુપપન્નં}*
*{6।56: એ2: 5,281; એ6: 2,160}*
*{6।57: એ1,6; એ2: એવ હીયતે}*
*{6।58: એ2 (વ્.લ્.): ઉભયાર્થેત વિશિષ્ટાર્તિર્}*
*{6।59: એ1,6; એ2: અવિર્વિશેષ્ટગતાપ્ય્}*
*{6।60: એ1,6; એ2: નિમિત્ત}*
*{6।61: એ1,6; એ2: હવિશેક્ષ્યતિ (?)}*
*{6।62: એ2 (વ્.લ્.): પ્રત્યાયયતિ}*
*{6।63: એ1,6; એ2: એવમ્ અભિહિતે ન કૃષ્ણામ્}*
*{6।64: એ2: 5,282; એ6: 2,160}*
*{6।65: એ1 (વ્.લ્.): અશુક્લશબ્દાત્}*
*{6।66: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પઞ્ચશરાવઃ કર્તવ્યઃ}*
*{6।67: એ2 (વ્.લ્.): વિયુત્યેતિ}*
*{6।68: એ1,6; એ2: તત્રોભયવિશેષણવિશિષ્ટમ્}*
*{6।69: એ1,6, એ2 (વ્.લ્.); એ1 (વ્.લ્.), એ2: કૃતી}*
*{6।70: એ2 (વ્.લ્.): તસ્યાર્થઃ}*
*{6।71: એ2: 5,284; એ6: 2,161}*
*{6।72: એ2 (વ્.લ્.): હવિષોભયશબ્દસ્ય}*
*{6।73: એ1,6; એ2: કો વા વિશેષ}*
*{6।74: એ2 (વ્.લ્.): તદ્ ઉચ્યતે}*
*{6।75: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: નિર્દિષ્ટે}*
*{6।76: એ2: 5,285; એ6: 2,162}*
*{6।77: એ2: હવિષાવિશેષ્યમાણાયમ્}*
*{6।78: એ2 ઓમ્. ન}*
*{6।79: એ2: પુનશ્ ચોભયહવિઃશબ્દાવ્ આર્તિવિશેષણાર્થમ્}*
*{6।80: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: તન્ત્રેણાર્ત્યુભયાશ્રયલક્ષણત્વે}*
*{6।81: એ1,6; એ2: તથાપ્ય્ અવિશિષ્ટમ્}*
*{6।82: એ2: 5,287; એ6: 2,163}*
*{6।83: એ1,6; એ2: ઽન્યતરસ્મિન્}*
હોમાભિષવભક્ષણં ચ તદ્વત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, હવિર્ધાને ગ્રાવભિર્ અભિષુત્યાહવનીયે હુત્વા પ્રત્યઞ્ચઃ પરેત્ય સદસિ ભક્ષાન્{*6।84*} ભક્ષયન્તીતિ. તત્રાન્યેન વચનેનાભિષવ ઉક્તઃ, યજતિના હોમઃ. તૌ તાવન્ ન વિધીયતે, ન ચ તયોઃ ક્રમઃ. અર્થાદ્ એવ હિ સ પ્રાપ્તઃ. તસ્માદ્ એકકર્તૃકં હોમાભિષવાભ્યાં ભક્ષણં વિધીયતે. અભિષવે કૃતે હોમે ચ તત્કર્તૃભિઃ ભક્ષણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. તત્રૈષ સંદેહઃ. કિમ્ ઉભયં યઃ કર્યાત્ સ એવ ભક્ષયેત્, ઉતાન્યતરેણાપિ ભક્ષણમ્ ઇતિ. કિમ્ પ્રાપ્તમ્. હોમાભિષવભક્ષણં ચ તદ્વત્, તદ્વદ્ એવ સ્યાત્, યદ્વદ્ ધવિષ આર્તિઃ. કથમ્. નૈતદ્ એવં સંબધ્યતે, અભિષુત્ય તતો હુત્વા તતો ભક્ષયેદ્ ઇતિ. નાનેનાભિષવસ્ય હોમસ્ય ચ ક્રમઃ કીર્ત્યતે, અભિષુત્ય યે જુહ્વતિ, તે ભક્ષયન્તીતિ. વાક્યં હ્ય્ એવં ભિદ્યેત, અભિષુત્ય ભક્ષયન્તિ, હુત્વા ભક્ષયન્તીતિ.
તસ્માદ્ ધોમાભિષવયોઃ પરસ્પરેણ સંબન્ધો નાસ્તીત્ય્ એકેનાપિ ભક્ષણં સંબધ્યેત. અપરેણાપિ, અભિષુત્ય ભક્ષયન્તીતિ{*6।85*}. તસ્માદ્ અન્યતરેણ નિમિત્તેન ભક્ષણં ભવતીતિ.
નોતેસ્:
*{6।84: એ2 હત્ ભક્ષાન્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।85: એ1 (વ્.લ્.): અપરેણાપિ, હુત્વા ભક્ષયન્તીતિ}*
ઉભાભ્યાં વા ન હિ તયોર્ ધર્મશાસ્ત્રમ્

ઉભાભ્યાં વા નિમિત્તાભ્યાં ભક્ષયેત્. ન ભક્ષણં હોમાભિષવયો[689]{*6।86*}ર્ ધર્મો વિધીયતે. કિં હિ સ્યાદ્ યદિ તયોર્ ધર્મો વિધીયેત. હોમાભિષવૌ{*6।87*} પ્રધાનમ્ ઇતિ ભક્ષણં ગુણઃ પ્રતિપ્રધાનં ભિદ્યેત. અથ પુનર્ ઉભાભ્યાં નિમિત્તાભ્યાં ભક્ષણં વિધીયતે. તસ્મિન્ વિહિત એકો ઽર્થો વિહિતો ભવતિ. તેનૈકં વાક્યમ્, તદ્ એતાવતિ પર્યવસિતં ભવતિ, અભિષુત્ય હુત્વા ભક્ષયન્તીતિ. તત્રૈતદ્ અવાન્તરં વાક્યમ્, હુત્વા ભક્ષયન્તીતિ. ન ચ મહાવાક્યે સત્ય્ અવાન્તરવાક્યં પ્રમાણં ભવતિ, પદાન્તરસ્ય બાધનાત્, યથા, નોદ્યન્તમ્ આદિત્યમ્ ઈક્ષેતેતિ પ્રતિષેધો ગમ્યતે મહાવાક્યાત્, અવાન્તરવાક્યાદ્ ઈક્ષણવિધાનમ્. તસ્માદ્ અન્યતરનિમિત્તં ભક્ષણમ્ અશ્રુતમ્. મહાવાક્યાદ્ ઇદમ્ અવગમ્યતે દ્વે નિમિત્તે ભક્ષણસ્યેતિ. ભક્ષણં ચાન્યથા કુર્વઞ્ છ્રુતં પરિત્યજેત્. તસ્માદ્ ઉભાભ્યાં ભક્ષણમ્{*6।88*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।86: એ2: 5,288; એ6: 2,163}*
*{6।87: એ1,6; એ2: તતો હોમાભિષવૌ}*
*{6।88: એ1,6,,એ2 (fન્.); એ2 ઉભાભ્યાં નિમિત્તાભ્યાં ભક્ષણમ્}*
પુનરાધેયમોદનવત્

અગ્નિહોત્રે શ્રૂયતે, યસ્યોભાવ્ અનુગતાવ્ અગ્ની{*6।89*} અભિનિમ્લોચેત્, યસ્ય વાભ્યુદિયાત્ પુનરાધેયમ્ એવ તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિમ્ અન્યતરાનુગમને પુનરાધેયમ્, ઉતોભયાનુગમન ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. પુનરાધેયમોદનવત્ સ્યાત્, યથા પઞ્ચશરાવો ઽન્યતરસ્યાર્તૌ{*6।90*} ભવતિ. એવં પુનરાધેયમ્ અન્યતરાનુગમને ભવિતુમ્ અર્હતિ, વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ, યથેહ યક્ષ્યે, ઇહ સુકૃતં કરિષ્યામીત્ય્ એવમ્ એવાભિસંબન્ધ{*6।91*} ઇતિ.
[690]{*6।92*}
નોતેસ્:
*{6।89: એ1,6; એ2: યસ્યોભાવ્ અગ્ની અનુગતાવ્}*
*{6।90: એ1,6; એ2: ઽન્યતરસ્યાર્તો}*
*{6।91: એ1 (વ્.લ્.): ઇત્ય્ એવૈનમ્ એવ તત્ સમિન્ધત}*
*{6।92: એ2: 5,289; એ6: 2,164}*
દ્રવ્યોત્પત્તેર્ વોભયોઃ{*6।93*} સ્યાત્

દ્રવ્યે વિનષ્ટે તસ્યૈવ દ્રવ્યસ્યોત્પત્તિર્ અત્ર પ્રાયશ્ચિત્તમ્. તસ્ય{*6।94*} દૃષ્ટં પ્રયોજનમ્, કથં દ્રવ્યં ભવેદ્ ઇતિ પુનરાધાનં ક્રિયતે, તત્રૈષ ધર્મઃ, દ્વાવ્ અગ્ની સહોત્પદ્યેતે, ન પૃથક્ત્વેન. તત્રાન્યતરાનુગમને ન શક્યત એક એવાધાતુમ્. વિગુણં સ્યાત્{*6।95*}. અથ દ્વિતીયમ્ અપ્ય્ આદધીત. સ યદિ તાવદ્ આહવનીયઃ. તત્રાહવનીયો ઽન્યો હોમાર્થો વિદ્યત એવેતિ ન સ હોમાય સ્યાત્. યશ્ ચ હોમાર્થમ્ ઉત્પાદ્યતે સ આહવનીયઃ, યત એષ સંસ્કારશબ્દઃ{*6।96*}, સંસ્કારશબ્દશ્ ચૈકેનાપિ સંસ્કારેણ વિના ન ભવતિ. એષો ઽપિ ચ સંસ્કારઃ, યદ્ ધોમાર્થતા, યદ્ આહવનીયે જુહોતીતિ{*6।97*} શ્રૂયતે{*6।98*}, તદ્ એકસ્મિન્ન્ અનુગતે, એકસ્મિન્ન્ આધીયમાને વૈગુણ્યમ્, દ્વયોર્ અપિ હિ{*6।99*} વૈગુણ્યમ્ એવ. તસ્માન્ નૈકસ્મિન્ન્ અનુગતે પુનરાધેયમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।93: એ2 (વ્.લ્.): દ્રવ્યોત્પત્તેશ્ ચોભયોઃ}*
*{6।94: એ1 (વ્.લ્.): તસ્યા}*
*{6।95: એ1,6; એ2: વિગુણં હિ સ્યાત્}*
*{6।96: એ1,6; એ2: સંસ્કારઃ}*
*{6।97: તૈત્.બ્ર્. 1.1.10.5}*
*{6।98: એ1,6; એ2: જુહોતીતિ હિ શ્રૂયતે}*
*{6।99: એ2 ઓમ્. હિ}*
પઞ્ચશરાવસ્ તુ દ્રવ્યશ્રુતેઃ પ્રતિનિધિઃ સ્યાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, યસ્યોભયં હવિર્ આર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઐન્દ્રં પઞ્ચશરાવમોદનં નિર્વપેદ્{*6।100*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં હવિષ્ય્ આર્તે પઞ્ચશરાવઃ પ્રતિનિધિઃ, ઉત નિમિત્તે કર્માન્તરમ્ ઇતિ. કથં પ્રતિનિધિઃ, કથં કર્માન્તરમ્ ઇતિ. યદ્ય્ એવમ્ અભિસંબન્ધો ભવતિ, પઞ્ચશરાવં નિર્વપેત્ કુયાદ્{*6।101*} ઇતિ, [691]{*6।102*} તતઃ સાંન્યાયસ્ય કાર્યે પઞ્ચશરાવઃ પ્રતિનિધિર્ ઇતિ. અથ ન પઞ્ચશરાવો નિર્વપતિના{*6।103*}, કિં તુ દેવતયા સંબધ્યતે{*6।104*} પઞ્ચશરાવમ્ ઐન્દ્રં કુર્યાદ્ ઇતિ, તતો નિમિત્તે યજતિર્ વિધીયતે. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. પઞ્ચશરાવસ્ તુ દ્રવ્યશ્રુતેઃ પ્રતિનિધિઃ સ્યાત્. પઞ્ચશરાવઃ સાંન્યાય્યસ્ય{*6।105*} પ્રતિનિધિઃ. કુતઃ. દ્રવ્યશ્રુતેઃ, દ્રવ્યસ્ય નિર્વાપે શ્રવણમ્, નેન્દ્રસંબન્ધઃ{*6।106*}. કુતઃ. એવં નિર્વાપવિધિર્ ભવિષ્યતિ, તત્ર શ્રુતિર્ વિધાયિકા, ઇતરથા દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધે વાક્યં સ્યાત્, તચ્ ચ{*6।107*} દુર્બલં શ્રુતેઃ. તસ્માત્ પ્રતિનિધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।100: તૈત્.બ્ર્. 3.7.1.8}*
*{6।101: એ1 સેત્zત્ કુયાદ્ (કુર્યાદ્?) ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્; એ2,6: નિર્વપેત્ કુર્યાદ્ ઇતિ}*
*{6।102: એ2: 5,290; એ6: 2,164}*
*{6।103: એ1,6; એ2: પઞ્ચશરાવો તતો નિર્વપતિના}*
*{6।104: એ1 (વ્.લ્.): પઞ્ચશરાવો દેવતયા સંબધ્યતે; પઞ્ચશરાવો ન નિર્વપતિના સંબધ્યતે}*
*{6।105: એ1; એ2,6: સાંનાય્યસ્ય}*
*{6।106: એ1,6; એ2: નેન્દ્રસંબન્ધે}*
*{6।107: એ1; એ2,6: તત્ર}*
ચોદના વા દ્રવ્યદેવતાવિધિર્{*6।108*} અવાચ્યે હિ

નિમિત્તે વા યજતિઃ કર્માનતરમ્, દ્રવ્યદેવતાવિધિઃ{*6।109*}. દ્રવ્યદેવતમ્ ઇહ શ્રૂયતે, પઞ્ચશરાવમ્ ઐન્દ્રં કુર્યાદ્ ઇતિ. ઇતરથા હ્ય્ ઐન્દ્રમ્ ઇતિ પ્રમાદપાઠો ઽવગમ્યેત. ઐન્દ્રમાહેન્દ્રયોર્ વાયથાર્થાનુવાદ ઐન્દ્રમ્ ઇતિ સ્યાત્. અવાચ્યે હિ તે દેવતે, ઐન્દ્રશબ્દેનેન્દ્રો મહેન્દ્રશ્ ચ ન શક્યો ઽનુવદિતુમ્. વિશેષણત્વે વાક્યભેદઃ. નનુ શ્રુતિર્ બલીયસીત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્ એવમ્, કિં ત્વ્ ઇતરસ્મિન્ પક્ષે બાધ્યતેતરાં શ્રુતિઃ, ઐન્દ્રશબ્દસ્યાતન્ત્રત્વાત્॥
નોતેસ્:
*{6।108: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: દ્રવ્યદેવતાવિધેર્}*
*{6।109: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: નિમિત્તે વાઙ્ગભૂતં કર્માનતરં યજતિઃ, દ્રવ્યદેવતાવિધેઃ}*
સ પ્રત્યામનેત્ સ્થાનાત્

સ એષ નૈમિત્તિકો યાગઃ, કિમ્ અમાવાસ્યાં પ્રત્યામનેત્, [692]{*6।110*} નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સ પ્રત્યામનેત્, સ્થાનાત્, સ એષ યાગો ઽમાવાસ્યાં પ્રત્યામ્નાતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ. સ્થાનાત્, યાગે વિનષ્ટે યાગ એષ શ્રૂયમાણો યદિ ન નષ્ટસ્યાઙ્ગમ્, તતો ઽર્થવાન્ ભવતિ. અથાઙ્ગમ્, નિષ્પ્રયોજનસ્યાર્થં{*6।111*} ક્રિયમાણં નિષ્પ્રયોજનમ્ એવ ભવિતુમ્ અર્હતિ, વિગુણં ચ નિષ્પ્રયોજનમ્ એવ, વિનષ્ટમ્ આમાવાસ્યમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્. ઇદમ્ અપિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ શાબ્દમ્, યદ્ વિનષ્ટમ્, તન્ નિષ્ફલમ્ ઇતિ ન કર્તવ્યમ્. ઇદં ચ કર્તવ્યમ્ ઇતિ પ્રત્યામ્નાયો ઽવગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{6।110: એ2: 5,291; એ6: 2,165}*
*{6।111: એ2: નિષ્પ્રયોજનસ્યાર્થે; એ6: નિષ્પ્રયોજનસ્યાથ}*
અઙ્ગવિધિર્ વા નિમિત્તસંયોગાત્

અઙ્ગં વૈતદ્ વિધીયતે. હવિષ્ય્ આર્તૌ નિમિત્તે યાગઃ શ્રૂયતે, તત્ર ત્રયમ્ આપતતિ. યદ્ વા નિમિત્તે સ્વતન્ત્રં કલ્પ્યં ફલમ્, યદ્ વામાવાસ્યાયા યત્ કાર્યં તદ્ અસ્ય, યદ્ વા તસ્યાઙ્ગમ્ ઇતિ. સ્વપ્રધાનં તાવન્ ન{*6।112*}, કલ્પ્યત્વાત્ ફલસ્ય. નામાવાસ્યાયાઃ કાર્યે. કિં કારણમ્. અશ્રવણાત્, નૈવં શ્રૂયતે, તસ્યાઃ કાર્યે વર્તત ઇતિ, કર્તવ્યોપદેશેનાપિ નાન્યતમાધ્યવસાનં ત્રિષ્વ્ એષુ પક્ષેષુ, તેષુ ચ પક્ષેષુ વિવક્ષિતેષુ{*6।113*} કર્તવ્યોપદેશો ઽવકલ્પ્યતે.
નન્વ્ એવમ્ અભિસંબન્ધો ભવિષ્યતિ, યસ્યોભયં હવિર્ આર્તિમ્ આર્ચ્છેત્ સ એતેન યાગેન સાધયેત્, યત્ સાધયિતુકામઃ. કિં ચાસૌ સાધયિતુકામઃ, યદ્ અમાવાસ્યાયાઃ ફલમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે, ફલપદેન સંબન્ધાભાવાત્ સંબન્ધસ્ય વિધાયકં વાક્યમ્. શ્રુત્યા ચ યાગકર્તવ્યતા વિધીયતે, સા ચ વાક્યાદ્ બલીયસી. તસ્માન્ ન તત્કાર્યે વર્તત ઇતિ. કિં{*6।114*} તર્હિ પ્રયોજનમ્. તસ્યા અમાવાસ્યાયા અઙ્ગમ્. નન્વ્ એતદ્ અપિ નાસ્તિ તસ્યા અઙ્ગમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે{*6।115*}, તત્સંબન્ધેન સમામ્નાનાત્{*6।116*} તત્પ્રયોગવચનેન ગૃહ્યતે, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં ફલં [693]{*6।117*} સાધયેત્ સર્વૈર્ અઙ્ગૈઃ સહ. અસ્યાં ચાર્તાવ્ એષ યાગ ઇતિકર્તવ્યતેતિ. તસ્માદ્ એવમ્ અવગમ્યતે, વિનષ્ટે હવિષ્ય્ આમાવાસ્યં યન્ ન શક્નોતિ સ્વકાર્યં કર્તુમ્, તદ્ અનયેતિકર્તવ્યતયા સહિતં શક્નોતીતિ. તસ્માન્ નિમિત્તે કર્માઙ્ગમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।112: એ1,6; એ2: સ્વાતન્ત્ર્યાં પાવન્ ન}*
*{6।113: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: ત્રિષ્વ્ અપિ પક્ષેષુ વિવક્ષિતેષુ}*
*{6।114: એ2 ઓમ્ કિં}*
*{6।115: એ1,6; એ2: તત્રોચ્યતે}*
*{6।116: એ1 (વ્.લ્.): તત્સંનિધિ સમામ્નાનાત્}*
*{6।117: એ2: 5,292; એ6: 2,693}*
વિશ્વજિત્ત્વપ્રવૃત્તે{*6।118*} ભાવઃ કર્મણિ સ્યાત્

એતદ્ આમ્નાયતે, સર્વાભ્યો વા એષ દેવતાભ્યઃ, સર્વેભ્યઃ પૃષ્ઠેભ્યઃ, આત્માનમ્ આગુરતે, યઃ સર્વત્રાયાગુરતે, વિશ્વજિતાતિરાત્રેણ સર્વપૃષ્ઠેન સર્વવેદસદક્ષિણેન યજેત, સર્વાભ્ય એષ દેવતાભ્યઃ, સર્વેભ્યઃ પૃષ્ઠેભ્યઃ, આત્માનં નિષ્ક્રીણીત ઇતિ. સર્વત્રાગોરણે{*6।119*} નિમિત્તે વિશ્વજિચ્ છ્રૂયતે. તત્ર સંદેહઃ. કિં સર્વત્રાગૂર્ય યઃ સર્વત્રં પ્રયુઙ્ક્તે, તસ્ય વિશ્વજિત્, ઉત યો ન પ્રયુઙ્ક્તે તસ્યેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. યશ્ ચ પ્રયુઙ્ક્તે, યશ્ ચ નેત્ય્ અવિશેષાત્. અથવા પ્રયુઞ્જાનસ્ય{*6।120*}. કુતઃ. નિમિત્તે કર્માઙ્ગમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અપ્રયુજ્યમાનસ્ય કથમ્ અઙ્ગં સ્યાદ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, વિશ્વજિત્ ત્વ્ અપ્રવૃત્તે ભવેત્, સર્વસ્ય ક્રિયાયા અભાવે વિશ્વજિત્. કિં કારણમ્. એવં હિ શ્રૂયતે, યઃ સત્રાયાગુરતે, સ વિશ્વજિતાતિરાત્રેણ યજેતેતિ. યઃ સત્રં કરિષ્યામીત્ય્ એવમ્ આગુરતે, સ વિશ્વજિતા યાગેન સાધયેદ્ ઇતિ. યદ્ અર્થમ્ અસૌ સત્રં કર્તુમ્ ઇચ્છતિ, તદ્ અર્થમ્ ઇતિ ગમ્યતે. કથમ્. ય આગુરતે, સ તેન યજેત, યાગેન નિર્વર્તયેદ્ ઇતિ વાક્યાર્થો ગમ્યતે, ન યાગં નિર્વર્તયેદ્ ઇતિ. કુતઃ. યાગસ્ય ગુણત્વેન શ્રવણાત્. કથં તસ્ય ગુણત્વમ્. [694]{*6।121*} તૃતીયાનિર્દેશાત્, પ્રાધાન્યે હિ ફલં કલ્પ્યેત. ઇતરસ્મિંસ્ તુ પક્ષે પ્રત્યક્ષાદ્ વાક્યાત્ ફલાવગમઃ.
નોતેસ્:
*{6।118: એ2 (વ્.લ્.): વિશ્વજિદપ્રવૃત્તે}*
*{6।119: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: સર્વત્રાગૂરણે}*
*{6।120: એ1,6; એ2: પ્રયુઞ્જાનસ્યેતિ}*
*{6।121: એ2: 5,294; એ6: 2,166}*
નિષ્ક્રયવાદાચ્ ચ

એવં તત્ર શ્રૂયતે, સર્વાભ્યો વા એષ દેવતાભ્યઃ, સર્વેભ્યઃ પૃષ્ઠેભ્ય યદ્{*6।122*} આત્માનં નિષ્ક્રીણીત ઇતિ. નિષ્ક્રયદ્વારેણ ચ સંસ્તવઃ પ્રવૃત્તે ન યુજ્યતે. તસ્માદ્ અપ્રવૃત્તે વિશ્વજિદ્ ઇતિ. અથ કસ્માન્ નૈવમ્ અભિસંબન્ધઃ ક્રિયતે. આગૂર્ય સત્રાય વિશ્વજિતા યજેતેતિ. વિશ્વજિતઃ સત્રસ્ય ચ સંબન્ધો વિજ્ઞાયેત{*6।123*}, આગોરણવેલાયામ્{*6।124*} ઇતિ. નૈવમ્, આગોરણવિશેષણં{*6।125*} હિ સત્રં સત્રવિશ્વજિત્સંબન્ધે વ્યવહિતકલ્પના સ્યાત્. શ્રુતિશ્ ચ પુરુષેણ વિશ્વજિતં સંબન્ધયતિ, વિશ્વજિતા યજેત પુરુષ ઇતિ, ન સત્રેણ. સત્રસ્ય વિશ્વજિદ્ યાગ ઇતિ, આગૂર્યેતિ ચ. એવં શ્રવણમ્ અર્થવદ્ ભવતિ. સત્રાઙ્ગત્વે ત્વ્ અર્થપ્રાપ્તં ન વક્તવ્યમ્. ન ચ, આગૂર્ય યજેતેત્ય્ આગોરણાનન્તર્યં{*6।126*} શક્યં વિધાતુમ્. અશબ્દાર્થો હિ તદાશ્રીયેત, સમાનકર્તૃકતા હિ શબ્દવતી, પૂર્વકાલભાવસ્ય ચાર્થપ્રાપ્તત્વાન્ ન વક્તવ્યતા. તસ્માદ્ આગૂર્યેત્ય્ અત્રૈવ વિશ્વજિતઃ સંબન્ધઃ{*6।127*}. સ ચેત્, આગૂર્ય{*6।128*} ન સત્રેણ યજેત, તસ્ય વિશ્વજિદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।122: એ2 ઓમ્. યદ્}*
*{6।123: એ1,6; એ2: વિજ્ઞાયતે}*
*{6।124: એ1,6; એ2: આગુરણવેલાયામ્}*
*{6।125: એ1,6; એ2: આગૂરણવિશેષણં}*
*{6।126: એ1,6; એ2: આગૂરણાનન્તર્યં}*
*{6।127: એ1,6; એ2: વિશ્વજિતો ઽભિસંબન્ધઃ}*
*{6।128: એ1,6; એ2: ચેત્, ય આગૂર્ય}*
વત્સસંયોગે વ્રતચોદના સ્યાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, બર્હિષા વૈ પૌર્ણમાસે વ્રતમ્ ઉપયન્તિ, વત્સેનામાવાસ્યાયામ્{*6।129*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં [695]{*6।130*} વત્સસાધનકં વ્રતં વિધીયતે, ઉત વ્રતસ્ય કાલ ઇતિ. અથ વત્સો વ્રતાઙ્ગમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. વત્સસાધનકં વ્રતં વિધીયત ઇતિ. અમાનાસ્યાયાં વત્સૈર્ વ્રતં કુર્યાદ્ ઇતિ, વત્સવ્રતસંયોગો ઽપૂર્વઃ. સ વિધીયતે, તસ્મિંશ્ ચ વિધીયમાન ઉભયમ્ અપિ વિહિતં ભવતિ, વત્સો વ્રતં ચ.
નોતેસ્:
*{6।129: એ1,6; એ2: વત્સૈર્ અમાવાસ્યાયામ્}*
*{6।130: એ2: 5,295; એ6: 2,167}*
કાલો વોત્પન્નસંયોગાદ્ યથોક્તસ્ય

યથોક્તસ્ય વચનાન્તરેણ પ્રાપ્તસ્ય{*6।131*} કાલો ઽયં વિધીયતે. કુતઃ. ઉત્પન્નસંયોગાત્, ઉત્પન્નસંયોગો ઽયં વ્રતસ્ય, નોત્પત્તિસંયોગઃ. કથમ્. અમાષમમાંસં બહુસર્પિષ્કં વ્રતં વ્રતયન્તીતિ વિહિતં પૂર્વં વ્રતમ્. અપ્રજ્ઞાતશ્ ચ કાલઃ. તસ્માત્ કાલવિધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।131: એ1 સેત્zત્ વચનાન્તરેણ પ્રાપ્તસ્ય ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
અર્થાપરિમાણાચ્ ચ

ન ચ શક્યો{*6।132*} ઽત્રાર્થઃ પરિમાતુમ્, વત્સેન વ્રતમ્ ઉપયન્તીતિ કિં વત્સો ઽત્ર વ્રતયિતવ્ય એવં વત્સેન વ્રતમ્ ઉપગતં ભવતિ{*6।133*}, કિં વત્સેન હસ્તસ્થાનીયેન વ્રતયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ એવં તદ્ ઉપેતં ભવતિ{*6।134*}, ઉત વત્સં સંનિધાય તદ્ ઉપેયાદ્{*6।135*} ઇતિ. નૈવ વ્યવતિષ્ઠતે શાસ્ત્રાર્થઃ. કરણં હ્ય્ એતન્ નિર્દિષ્ટમ્, નેતિકર્તવ્યતા. એતાવદ્ ઉક્તમ્, વત્સસાધનં વ્રતં કુર્યાત્. કથમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અવિશેષાકાઙ્ક્ષમ્ એવાવતિષ્ઠેત. નૈવાર્થઃ પરિચ્છિદ્યતે, વ્રતે કિં વત્સેન ક્રિયત ઇતિ. અથવા યદ્ વા તદ્ વેતિ. તથા વત્સો વ્રતેન સંબધ્યમાન ઇષ્ટઃ સ્યાત્, અપરાર્થતામ્ આપદ્યેત, પરાર્થતાં ચાસ્ય દ્યોતયતિ વિભક્તિસ્ તૃતીયા. સાધકતમે હિ સા ભવતિ. તસ્માદ્ અપિ કાલાર્થઃ સંયોગઃ.
નોતેસ્:
*{6।132: એ2 (વ્.લ્.): ન ચ સત્યમ્ એતત્, શક્યો}*
*{6।133: એ1 હત્ એવં વત્સેન વ્રતમ્ ઉપગતં ભવતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।134: એ1 હત્ એવં તદ્ ઉપેતં ભવતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{6।135: એ1,6; એ2: સંનિઃધાયાન્ યદ્ એતમ્ ઉપેયાદ્}*
વત્સસ્ તુ શ્રુતિસંયોગાત્ તદઙ્ગં સ્યાત્

યદ્ ઉક્તમ્, વિહિતત્વાદ્ વ્રતસ્યાનુવાદ ઇતિ, સત્યમ્ એતત્{*6।136*}. [696]{*6।137*} યદ્{*6।138*} ઉક્તમ્, કાલવિધાનાર્થ ઇતિ. તન્ ન, વત્સસ્ તદઙ્ગત્વેન વિધીયતે. કુતઃ. શ્રુતિસંયોગાત્, વત્સે ઽઙ્ગે વિધીયમાને શ્રુતિર્ નિમિત્તમ્, કાલે લક્ષણશબ્દઃ{*6।139*} સ્યાત્. શ્રુતિલક્ષણાવિશયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા. તસ્માદ્ અઙ્ગં વત્સ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।136: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: સત્યમ્ એવમ્}*
*{6।137: એ2: 5,296; એ6: 2,168}*
*{6।138: એ1,6; એ2: યત્ તૂક્તમ્}*
*{6।139: એ1,6; એ2: લક્ષણાશબ્દઃ}*
કાલસ્ તુ સ્યાદ્ અચોદના

કાલસ્ ત્વ્ એષ નિર્દિશ્યતે, ન વત્સો ઽઙ્ગં વિધીયતે. નૈષ ચોદના, બર્હિષા વૈ પૌર્ણમાસે વ્રતમ્ ઉપયન્તિ. વત્સેનામાવાસ્યાયામ્{*6।140*} ઇતિ. કથમ્ અવગમ્યતે. વિધિનૈકવાક્યત્વાત્, પરસ્તાચ્ ચ વિધિઃ સમામ્નાયતે, પુરા વત્સાનામ્ ઉપાકર્તોર્ દંપતી અશ્રીયતામ્{*6।141*} ઇતિ. યદ્ય્ એષો ઽપિ વિધિઃ સ્યાત્, વાક્યમ્ ભિદ્યેત. અનુવાદશ્ ચ તથાભૂતસ્યાર્થસ્ય ભવતિ. ન ચ વત્સાઙ્ગતા અપ્રાપ્તા{*6।142*}, અપ્રાપ્તસ્{*6।143*} તુ કાલઃ.
નોતેસ્:
*{6।140: એ1,6; એ1: વત્સૈર્ અમાવાસ્યાયામ્}*
*{6।141: એ1,6; એ2: અશ્નીયાસામ્}*
*{6।142: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પ્રાપ્તા}*
*{6।143: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પ્રાપ્તસ્}*
અનર્થકશ્ ચ કર્મસંયોગે

ન ચ શક્યો વત્સો ઽત્ર વ્રતયિતુમ્, કર્મસંયોગે વત્સેન નાર્થઃ શક્યતે કશ્ચિત્ કર્તુમ્. તસ્માદ્ અપિ ન વત્સો ઽઙ્ગમ્.
અવચનાચ્ ચ સ્વશબ્દસ્ય

ન ચૈતદ્ ઉચ્યતે, વિશ્વસ્ય{*6।144*} શ્રપિતં વત્સં વ્રતયિષ્યત ઇતિ. ન ચ, અસ્યાર્થસ્ય સ્વશબ્દઃ શ્રૂયતે. વત્સ ઇત્ય્ આકૃતિશબ્દો માંસે ન વર્તતે. તસ્માદ્ એષ કાલ ઇતિ॥
નોતેસ્:
*{6।144: એ1,6; એ2: વિશસ્ય}*
કાલશ્ ચેત્ સંનયત્પક્ષે તલ્લિઙ્ગસંયોગાત્

કાલાર્થઃ સંયોગ ઇત્ય્ એતત્ સમધિગતમ્, ઇદાનીં સંદેહઃ. [697]{*6।145*} કિં સંનયત્પક્ષ એવ કાલઃ, ઉતાસંનયતો ઽપીતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. સંનયત્પક્ષે. કુતઃ. એવં શ્રૂયતે, પુરા વત્સાનામ્ અપાકર્તોર્ ઇતિ. ન ચાસંનયતો વત્સાપાકરણમ્ અસ્તિ. તસ્માત્ સંનયત્પક્ષ એષ કાલઃ. અપાકરણં લિઙ્ગમ્ ઇતિ॥
નોતેસ્:
*{6।145: એ2: 5,296; એ6: 2,169}*
કાલાર્થત્વાદ્ વોભયોઃ પ્રતીયેત{*6।146*}

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, ન સંનયત્પક્ષ એવ, અસંનયતો ઽપ્ય્ એષ કાલઃ સ્યાત્. કુતઃ. કાલાર્થત્વાત્, ન વત્સાપાકરણેન વ્રતે કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ. કાલેન તુ પ્રયોજનમ્, યેન ચ તત્ર પ્રયોજનમ્, સ લક્ષ્યતે. કથં પુનર્ વત્સાપાકરણં કાલાર્થમ્ ઇતિ, પરાર્થત્વાત્. પયસે હિ તે ઽપાક્રિયન્તે, તથા હિ દૃષ્ટાર્થતા ભવતિ, ઇતરથાદૃષ્ટાર્થતા સ્યાત્. તસ્માન્ નોપાદેયત્વેન વત્સાપાકરણં શ્રૂયત ઇતિ. યત્ તૂક્તમ્, તલ્લિઙ્ગસંયોગાત્ સંનયત્પક્ષ એવેતિ. તન્ ન, અસંનયતો ઽપિ કાલાહાનાત્. યસ્યાપિ ન સાંનાય્યમ્, તસ્યાપિ વત્સાપાકરણમ્ એવ ન સ્યાત્, ન તુ વત્સાપાકરણકાલો ઽપિ, કાલેન ચ નઃ પ્રયોજનમ્, ન વત્સાપાકરણેન. યથા શઙ્ખવેલાયામ્ આગન્તવ્યમ્ ઇતિ. યસ્મિન્ન્ અપિ ગ્રામે શઙ્ખો નાધ્માયતે તસ્મિન્ન્ અપિ સ તથાકાલો{*6।147*} ઽસ્તીતિ, નાગમનં પરિહાસ્યતે. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અસત્ય્ અપિ વત્સાપાકરણે તત્કાલે ભિદ્યમાને વ્રતમ્, તસ્મિન્ કાલે ન પરિહાસ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।146: એ1,6; એ2: પ્રતીયતે}*
*{6।147: એ1,6; એ2: અપિ શઙ્ખાધ્માનકાલો}*
પ્રસ્તરે શાખા શ્રયણવત્

દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ. તત્ર શ્રૂયતે, સહ શાખયા પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ. તત્ર સંદેહઃ. કિં શાખા [698]{*6।148*} પ્રસ્તરસ્યાઙ્ગભૂતા, અઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધસ્ તયોઃ. અથ કાલાર્થઃ સંયોગઃ, પ્રસ્તરપ્રહરણકાલે શાખા પ્રહર્તવ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્. પ્રસ્તરે શાખા શ્રયણવત્. પ્રસ્તરસ્યાઙ્ગભૂતા શાખા. કુતઃ. સહ શાખયા પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ. સહયુક્તે ઽપ્રધાને તૃતીયા વિભક્તિર્ ભવતિ. સા ચ શાખાયાં તૃતીયા. તસ્માત્ પ્રસ્તરસ્ય શાખા ગુણભૂતા, પ્રસ્તરે ચ દ્વિતીયા, સહયોગે ચ તૃતીયા{*6।149*}, તૃતીયા ગુણતઃ, દ્વિતીયા પ્રધાનતઃ. નનુ ન શાખયા પ્રસ્તરસ્ય કશ્ચિદ્ ઉપકારઃ ક્રિયતે. સત્યં ન દૃષ્ટં ક્રિયતે, કિં ત્વ્ અદૃષ્ટં ક્રિયતે, શ્રયણવત્, યથા પયસા મૈત્રાવરુણં શ્રીણાતીતિ દ્વિતીયાતૃતીયાસંયોગાદ્ અદૃષ્ટશ્ ચોપકારો ગમ્યતે. એવમ્ ઇહાપીતિ.
નોતેસ્:
*{6।148: એ2: 5,297; એ6: 2,169}*
*{6।149: એ1,6; એ2 ઓમ્. તૃતીયા}*
કાલવિધિર્ વોભયોર્ વિદ્યમાનત્વાત્

કાલવિધિર્ વા સ્યાત્. કુતઃ. ઉભયોર્ વિદ્યમાનત્વાત્. પ્રસ્તરસ્ તાવત્ સ્રુગ્ધારણાર્થઃ પ્રાપ્તો વિદ્યતે, તસ્ય પ્રહરણમ્ અપિ વિશિષ્ટે કાલે વાક્યાન્તરેણ વિહિતમ્. તતઃ શાખાયાઃ પ્રતિપાદનાર્થમ્, તસ્યૈતત્ પુનર્વચનમ્. ઉચ્યતે, ભવતુ પ્રસ્તરસ્ય પુનર્વચનમ્, શાખા ત્વ્ અત્ર વિધીયત ઇતિ. ઉચ્યતે, ઉભયોર્ અપિ વિદ્યમાનત્વાત્, શાખા પૂર્વં{*6।150*} વિહિતા વત્સાપાકરણાર્થા, ઇદાનીં પુનઃ કિં ગુણભૂતા ચોદ્યતે, ઉત પ્રતિપાદ્યત ઇતિ. પ્રતિપાદ્યમાનાયાં દૃષ્ટં પ્રયોજનમ્, દેશવિયોગાત્ પ્રચરિતુમ્ અવકાશઃ સ્યાદ્ યા યાવતી ચ માત્રા, દેશાન્તરસંયોગસ્ય ન દૃષ્ટં કિંચિદ્ અસ્તિ. તસ્માત્ પ્રહરણં પ્રતિપત્તિસ્ તસ્યાઃ, તસ્માત્ પરતઃ પ્રયોજનાભાવાત્ કાલનિયમઃ{*6।151*} ક્રિયતે{*6।152*}. નનુ તૃતીયા ઽપ્રધાનો ભવતિ, સા ચ શાખાયામ્. અત્રોચ્યતે, યાસૌ [699]{*6।153*} શાખાયાં તૃતીયા, સા દ્વિતીયાર્થે. યા ચ પ્રસ્તરે દ્વિતીયા, સા તૃતીયાર્થે. કથમ્ અવગમ્યતે. સહયોગે એકસ્મિન્{*6।154*} કાલ ઉભયમ્ અપિ પ્રહર્તવ્યમ્ ઇતિ. અત્ર યસ્ય નિર્જ્ઞાતઃ કાલઃ, તસ્યાનુવાદઃ, યસ્ય ત્વ્ અનિર્જ્ઞાતઃ, તસ્ય વિધિઃ. શાખાયાશ્ ચાનિર્જ્ઞાતઃ, પ્રસ્તરસ્ય નિર્જ્ઞાતઃ, તસ્ય પુનરુચ્ચારણમ્ અનિર્જ્ઞાતાર્થમ્, તદ્ અપ્રધાનમ્. ઇતરસ્યોચ્ચારણં પ્રધાનમ્, પ્રાધાન્યં ચ દ્વિતીયાર્થઃ, તત્ર તૃતીયા. પારાર્થ્યમ્ અપિ તૃતીયાર્થઃ, તત્ર દ્વિતીયા. તસ્માદ્ અયથાર્થં વિભક્તિવચનમ્.
નોતેસ્:
*{6।150: એ1,6; એ2: શાખાપિ હિ પૂર્વં}*
*{6।151: એ2 (વ્.લ્.): પ્રયોજનવત્ત્વાત્ કાલનિયમઃ}*
*{6।152: એ1 (વ્.લ્.): શ્રૂયતે}*
*{6।153: એ2: 5,298; એ6: 2,170}*
*{6।154: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: સહયોગ એષઃ, એકસ્મિન્}*
અતત્સંસ્કારાર્થત્વાચ્ ચ

ન ચ, શાખયા પ્રસ્તરસ્યોપકારો દૃષ્ટઃ ક્રિયતે. કાષ્ટં દહ્યમાનસ્ય તૃણસ્ય નોપકારે વર્તતે. તૃણં તુ કાષ્ઠસ્યોપકુર્યાત્. તસ્માન્ ન શાખા પ્રસ્તરાર્થા.
તસ્માચ્ ચ વિપ્રયોગે સ્યાત્

કિં ભવતિ પ્રયોજનમ્, યદિ પ્રસ્તરસ્ય ગુણભૂતા, તથાપિ પ્રસ્તરપ્રહારકાલે શાખા પ્રતિપાદ્યત{*6।155*} ઇતિ. ઉચ્યતે, યદિ પ્રસ્તરસ્ય પ્રહ્રિયમાણસ્યાઙ્ગભૂતા શાખા, તતો વિના{*6।156*} પ્રસ્તરેણ, ન પ્રહર્તવ્યા ભવતિ. અથાઙ્ગભૂતા વિનાપિ પ્રસ્તરેણ પ્રહર્તવ્યા. અસ્માભિર્ ઉક્તં પ્રસ્તરકાલે પ્રહર્તવ્યેતિ, તસ્માચ્ ચ વિપ્રયોગે સ્યાત્, તસ્માદ્ એવ કારણાત્ પ્રસ્તરવિપ્રયોગે ઽપિ શાખાયાઃ પ્રહરણં સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{6।155: એ1,6,એ2 (વ્.લ્.); એ2: પ્રક્ષિપ્યત}*
*{6।156: એ1,6; એ2: વિનાપિ}*
ઉપવેષશ્ ચ પક્ષે સ્યાત્