Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 5.3

śiro vā etad yajñasya yad dīkṣaṇīyetyevamādi ca liṅgaṃ dṛśyate. tathā guṇāś ca jyotiṣṭomavikāre dīkṣaṇīyādayo dṛśyante, caturviṃśati mānaṃ hiraṇyaṃ dīkṣaṇīyāyāṃ dadyāt, prāpaṇīyāyāṃ dve caturviṃśatimāna iti, tulyatve na pravartayiṣyante dīkṣaṇīyādayaḥ. tasmād api somayāgaḥ pradhānam iti.
[537]{*4/445*}
NOTES:
*{4/445: E2: 5,106; E6: 2,66}*
śrutilakṣaṇam ānupūrvyaṃ tatpramāṇatvāt//5.1.1//
caturthe 'dhyāye prayojakāprayojakalakṣaṇaṃ vṛttam, tan na prasmartavyam. ihedānīṃ kramaniyamalakṣaṇam ucyate, tac chrutyarthapāṭhapravṛttikāṇḍamukhyair vakṣyate, śrutyādīnāṃ ca balābalam. āditas tu śrutikramaś cintyate. kiṃ yathāśruti padārthānāṃ krama āstheyaḥ, utāniyameneti. kiṃ prāptam? ekatvāt kartuḥ, anekatvāc ca padārthānām, avaśyaṃ bhāvini krame lāghavāt prayogaprāśubhāvāc cāniyama ity evaṃ prāpte brūmaḥ.
śrutilakṣaṇam ānupūrvyaṃ tatpramāṇatvād iti. śrutir grahaṇam{*4/446*} akṣarāṇām, tan nimittaṃ yasya kramasya, sa sādhuḥ kramaḥ. śrutipramāṇakā hi vaidikā arthāḥ, naiṣām anyat pramāṇam astīty{*4/447*} uktam. kim ihodāharaṇam? satre dīkṣākramaḥ{*4/448*}, ya ṛtvijas te yajamānā ity{*4/449*} uktvā, teṣāṃ dīkṣākramaṃ vidhatte, adhvyaryur gṛhapatiṃ dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayati, tata udgātāram, tato hotāram, tatas taṃ pratiprasthātā dīkṣayitvārdhino dīkṣayati, brāhmaṇācchaṃsinaṃ brahmaṇaḥ, prastotāram udgātuḥ, maitrāvaruṇaṃ hotuḥ, tatas taṃ neṣṭā{*4/450*} dīkṣayitvā tṛtīyino dīkṣayati, āgnīdhraṃ brahmaṇaḥ, pratihartāram udgātuḥ, acchāvākaṃ hotuḥ, tatas tam unnetā dīkṣayitvā padino{*4/451*} dīkṣayati, potāraṃ [538]{*4/452*} brahmaṇaḥ, subrahmaṇyam udgātuḥ, grāvastutaṃ hotuḥ, tatas tam anyo brāhmaṇo dīkṣayati, brahmacārī vācāryapreṣita iti. aniyamena kramaḥ kartavyaḥ, yathā pūrvaḥ pakṣaḥ. yathā tarhi siddhāntaḥ, eṣa eva kramaḥ kartavya iti.
tatrāha, anyāyyaṃ śrutivacanam iti. ucyate, kim ayaṃ{*4/453*} na sādhuḥ? na, na sādhur iti brūmaḥ. nyāyyaṃ tarhi. na brūmaḥ, na sādhuḥ krama iti. kiṃ tarhi? uktasya punarvacanam anyāyyām iti. ucyate, sādhor vacanaṃ bahuśo 'py ucyamānaṃ nyāyyam eva. asādhos tu sakṛd apy anyāyyam. āha, sakṛdvacanena jñātasya punarvacane na prayojanam astīti. ucyate, bhavaty aprasmaraṇam{*4/454*} api prayojanam ity uktam. vṛttikāreṇa tat kāryam iti cet. sūtrakārasyāpy aviśeṣo vṛttikāreṇa.
athavā - arthāntaram evedam, tatra hy anya eva saṃśayo vicāro nirṇayaś ca, śrutipramāṇako dharmaḥ, anyapramāṇaka iti saṃśayaḥ. pratyakṣādīnām adhigamya nimittatvān na tatpramāṇakaḥ, atīndriyatvāc codanālakṣaṇa iti vicāraḥ. codanālakṣaṇa eveti nirṇayaḥ. iha tu siddhe tatprāmāṇye vyavahārakramasya{*4/455*} sādhutvāvadhāraṇam.
athavā - śrutivicāro{*4/456*} 'yam. kiṃ padārthāḥ kartavyā iti vidhānam, kiṃ vā kramo vidhīyata iti. anekārthavidhānānupapatteḥ krame{*4/457*} 'nuvādaḥ padārthānāṃ{*4/458*} vidhiḥ. avadānavākyeṣv iva, padārthavidhānaṃ śrutyā, kramavidhānaṃ vākyena, tasmān na kramo vidhīyata iti pūrvaḥ pakṣaḥ. nanv avadānavākyeṣu kramo vidhīyate. satyaṃ vidhīyate, pāṭhena, na śrutyā, ya{*4/459*} ṛtvijas te [539]{*4/460*} yajamānā iti tu, dīkṣāyāḥ prāptatvāt, kramavidhānārthā śrutir iti siddhāntaḥ. tasmād apunaruktam iti.
NOTES:
*{4/446: E2: śravaṇam}*
*{4/447: MS 1.1.2}*
*{4/448: E2: dīkṣākrame}*
*{4/449: E2: ye yajamānās ta ṛtvija ity}*
*{4/450: E2: neṣṭhā}*
*{4/451: E2,6: pādino}*
*{4/452: E2: 5,107; E6: 2,66}*
*{4/453: E2: eṣa}*
*{4/454: E2: asmaraṇam; E6: apasmaraṇam}*
*{4/455: E1,6, E2 (Fn.); E2: vyavahāraḥ kramasya}*
*{4/456: E2: śrutikramavicāro}*
*{4/457: E1 (Fn.), E2: kramo 'nuvādaḥ}*
*{4/458: E2: dīkṣādīnāṃ padārthānāṃ}*
*{4/459: E2 om. ya}*
*{4/460: E2: 5,108; E6: 2,67}*
arthāc ca//5.1.2//
kim eṣa evotsargaḥ sarvatra śrutivaśenaiva bhavitum arhatīti. uktaṃ hi, codanālakṣṇo 'rtho dharma iti{*4/461*}.
evaṃ prāpte brūmaḥ, arthāc ca sāmarthyāc ca{*4/462*} kramo vidhīyata iti, guṇabhūto hi padārthānāṃ kramo bhavati, yaś ca yasya nirvartyamānasyopakaroti, sa tasya guṇabhūtaḥ. yasmiṃś cāśrīyamāṇe padārtha eva na saṃpadyate, na sa guṇabhūtaḥ, vināpi tena, na vaiguṇyam. evaṃ pratyakṣaḥ kramasya guṇabhāvo yatra, tatrārthena sa evāśrayitavyaḥ, yathā jāte varaṃ dadāti, jātam añjalinā gṛhṇāti, jātam abhiprāṇitīti, arthāt pūrvam abhiprāṇitavyam, tato 'ñjalinā grahītavyaḥ, tato varo deya iti. tathā vimokaḥ pūrvam āmnātaḥ, paścāt tadyogaḥ, arthād viparītaḥ kāryaḥ. yājyānuvākye tu viparyayeṇāmnāte, viparyayeṇa kartavye. nātra pāṭhakramo mīyate{*4/463*}. yato devatopalakṣaṇārthānuvākyā, pradānārthā yājyā. agnihotraṃ juhotīti pūrvam āmnātam. odanaṃ pacatīti paścāt. asaṃbhavāt pūrvam odanaḥ paktavyaḥ. praiṣapraiṣārtho tu viparyayeṇāmnātau, tau ca viparyayeṇa kartavyau.
[540]{*4/464*}
NOTES:
*{4/461: Vgl. MS 1.1.2}*
*{4/462: E1 gibt sāmarthyāc ca in Klammern}*
*{4/463: E1 (Fn.): 'numīyate; E2: 'nuṣṭhīyate}*
*{4/464: E2: 5,110; E6: 2,68}*
aniyamo 'nyatra//5.1.3//
asmin viṣaye kramasya niyamo nāsti, yathā darśapūrṇamāsayor yājamānānāṃ prayājānumantraṇādīnāṃ nānāśākhāntarasamāmnātānāṃ vasantam ṛtūnāṃ prīṇāmītyevamādīnām{*4/465*}, eko mametyevamādīnāṃ{*4/466*} ca.
NOTES:
*{4/465: Tait.S. 1.6.2.3}*
*{4/466: ŚPBr 1.5.4.11}*
krameṇa vā niyamyeta kratvekatve tadguṇatvāt//5.1.4//
darśapūrṇamāsayor āmnātam, samidho yajati, tanūnapātaṃ yajati, iḍo yajati, barhir yajati, svāhākāraṃ yajatīti{*4/467*}. tatra saṃśayaḥ, kim aniyatenaiva krameṇaiṣām anuṣṭhānam, uta yaḥ pāṭhakramaḥ sa eva niyamyeteti. kiṃ prāptam? niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvād aniyama iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, krameṇaiva niyamyetaikasmin kratāv iti. kutaḥ? tadguṇatvāt. tadguṇatvaṃ hi gamyate padārthānām, yathā - snāyāt, anulimpet, bhuñjīteti ca krameṇānuṣṭhānam avagamyate, vākyāt padārthānām. yathā cādṛṣṭārtheṣūpadiśyamāneṣu, kaścid brūyāt, devāya dhūpo deyaḥ, puṣpāṇy avakaritavyāni candanenānuleptavya upahāro 'smā upahartavyaḥ, evaṃ kṛte devas tuṣyatīti. tam anyaḥ pratibrūte, naitad evam, na prathamaṃ dhūpo dātavyaḥ, prathamaṃ puṣpāṇy avakaritavyānīti. evaṃ manyate, dhūpadānasya prāthamyam anenoktam iti. tasmād vācanika eṣām eṣa krama iti.
[541]{*4/468*}
NOTES:
*{4/467: Tait.S. 2.6.1.1}*
*{4/468: E2: 5,111; E6: 2,68}*

aśābda iti cet, syād vākyaśabdatvāt//5.1.5//
iti cet paśyasi, athaivaṃ gamyamāne 'śabda eva kramaḥ. katham? padārthapūrvako vākyārthaḥ, padebhyaś ca padārthā evāvagamyante, na kramaḥ. syād etad evam, yadi padārthānāṃ{*4/469*} samūhasya śravaṇaṃ pratyāyakam arthasya syāt, na tu samudāyaḥ pratyāyakaḥ, ity uktaṃ tadbhūtānāṃ kriyārthena samāmnāya ity{*4/470*} atra. tasmāt kramasya vācakaśabdābhāvād vyāmoha eṣa kramo 'vagamyate. evaṃ cāpūrvāsattir anugrahīṣyate, itarathā sāpi viprakṛṣyeta ghaṭīyantra iva. darśayiṣyati ca, hṛdayasyāgre 'vadyati, atha jihvāyāḥ, atha vakṣasa iti. yadi niyāmakaḥ pāṭhakramaḥ, tato na vidhātavyam etat, niyāmake hi pāṭhakrame pāṭhakramād eva prāpnuyāt.
NOTES:
*{4/469: E1 (Fn.), E2: padānāṃ}*
*{4/470: Vgl. MS 1.1.25}*
arthakṛte vānumānaṃ syāt, kratvekatve parārthatvāt svena tv arthena saṃbandhaḥ, tasmāt svaśabdam ucyeta//5.1.6//
ekasmin kratāv ekatvāt kratuḥ, anekasmin padārthe 'rthakṛtatvāt kramasya, tatraiṣa eva kramo niyamyetānumānena. kutaḥ? parārthatvād vedasya, parārtho hi vedo yad yad anena śakyate kartum, tasmai tasmai prayojanāyaiṣa samāmnāyate. śakyate cānena padārtho vidhātum, śakyate ca kriyākāle pratipattum. tasmād vedaḥ padārthāṃś ca vidhātum upādeyaḥ, kriyākāle ca pratipattum. na gamyate{*4/471*} viśeṣaḥ, vidhātum ayaṃ samāmnāyate, na pratipattum iti. agamyamāne viśeṣa ubhayārtham upādīyata [542]{*4/472*} iti gamyate. pratipattuṃ cānena krameṇa śakyate, nānyena. ata eva ca kṛtvā pāṭhakramāpacāre, vinaṣṭa ity ucyate, itarathā hi yad yasya prayojanam, tasmin nirvartamāna eva kiṃ naṣṭaṃ syāt. adṛṣṭaṃ kalpyeta, tac cānyāyyaṃ dṛṣṭe sati. tasmāt svaśabdaḥ kramaḥ, ya eva padārthānāṃ vācakaḥ śabdaḥ, sa eva kramasyāpi.
NOTES:
*{4/471: E2: gamyate}*
*{4/472: E2: 5,112; E6: 2,69}*
tathā cānyārthadarśanam//5.1.7//
evaṃ cānyārthaṃ darśayati, vyatyastam ṛtavyā upadadhāti{*4/473*}. vyatyastaṃ ṣoḍaśinaṃ śaṃsati{*4/474*}. āśvino daśamo gṛhyate, taṃ tṛtīyaṃ juhotīti. yady aniyamenopadhānaṃ śaṃsanaṃ ca, vyatyastavacanam anarthakaṃ syāt. na hi kathaṃcid avyatyāsa iti, tathāśvinasya tṛtīyasya homānuvādo nāvakalpyeta, yadi pāṭhakrameṇa niyama{*4/475*} iti. tathā, abhicaratā pratilomaṃ hotavyam, prāṇān evāsya pratīcaḥ pratiyautīti{*4/476*} kvacit pratilomaṃ vidadhad anulomaṃ darśayati, tad upapadyate, yadi pāṭhakrameṇa prayogaḥ. itarathā, sarvam anulomaṃ syāt, pratilomadarśanaṃ nopapadyeta. tathā caturthottamayoḥ pratisamānayatīty ukte sati, atihāyeḍo barhiḥ pratisamānayatīty ucyate, tena barhiṣaś caturthatāṃ darśayati, sā pāṭhakrame niyāmake 'vakalpate.
NOTES:
*{4/473: Tait.S. 5.3.1.1}*
*{4/474: Tait.S. 7.1.5.4}*
*{4/475: E2: pāṭhakrameṇāniyama}*
*{4/476: Tait.S. 3.4.8.5}*
pravṛttyā tulyakālānāṃ guṇānāṃ tadupakramāt//5.1.8//
vājapeye saptadaśa prājāpatyān paśūn ālabhata iti śrūyate. teṣu paśuṣu codakaprāptāḥ prokṣaṇādayo dharmāḥ. tatra [543]{*4/477*} prathamaḥ padārtho yataḥ kutaścid ārabdhavyaḥ, dvitīyādiṣu bhavati saṃśayaḥ. kiṃ tata eva dvitīyo 'pi padārtha ārabdhavyaḥ, uta dvitīyādiṣv aniyama iti. kiṃ tāvat prāptam? niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvād aniyama iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, yataḥ pūrva ārabdhaḥ, tata eva dvitīyādayo 'pi padārthā ārabdhavyā{*4/478*} iti. kuta etat? tadupakramāt, sarve hi padārthāḥ pradhānakālān na viprakraṣṭavyāḥ, pradhānaṃ hi cikīrṣitam, kṛtaṃ vā teṣāṃ{*4/479*} nimittam. sahavacanaṃ hi bhavati, padārthaiḥ saha pradhānaṃ kartavyam iti, bahupadārthasamāmnānāt tv avaśyaṃ bhāvī viprakarṣaḥ, tathāpi tu yāvadbhir nāvyavahitaḥ śakyaḥ padārthaḥ kartum, tāvadbhir vyavadhānam avaśyaṃ kartavyam, tato 'bhyadhikena{*4/480*} na vyavadhātavyam iti. yadi dvitīyaṃ padārtham anyata ārabheta, tato 'dhikair api vyavadadhyāt, tathā prayogavacanaṃ bādheta. nanu tathā sati kaścid alpair vyavahito bhaviṣyati. ucyate, anumatānāṃ vyavadhāyakānāṃ tyāgena kaścid abhyadhiko guṇo bhavatīti, tasmād yataḥ pūrvapadārtha ārabdhaḥ, tata evottara ārambhaṇīya iti.
NOTES:
*{4/477: E2: 5,113; E6: 2,70}*
*{4/478: E1 (Fn.): dvitīyo 'pi padārtha ārabdhavyaḥ}*
*{4/479: E2: teṣāṃ teṣāṃ}*
*{4/480: E1 (Fn.): 'bhyadhikaiḥ}*
sarvam iti cet//5.1.9//
iti cet paśyasi, pradhānāviprakarṣeṇa prayogavacanānugraha iti, sarvaṃ tarhi guṇakāṇḍam ekasminn apavarjayitavyam, yathā sauryādiṣu.
nākṛtatvāt//5.1.10//
naitad evam, sahaprayoga eva hi nānuṣṭhitaḥ syāt.
[544]{*4/481*}
NOTES:
*{4/481: E2: 5,115; E6: 2,70}*
kratvantaravad iti cet//5.1.11//
atha yad uktam, yathā kratvantareṣu sauryādiṣv iti, tat parihartavyam.
nāsamavāyāt//5.1.12//
na teṣām arthāt kramaḥ prāpnoti, yo niyamyeta. aṅgāśrayo hi niyamo bhavitum arhati, anaṅgasamāśrayasya{*4/482*} svayamaṅgatā kalpyeta.
NOTES:
*{4/482: E2: anaṅgasamāśritasya}*
sthānāc cotpattisaṃyogāt//5.1.13//
ekaviṃśenātirātreṇa prajākāmaṃ yājayet, trinavenaujaskāmam{*4/483*}, trayastriṃśena pratiṣṭhākāmam{*4/484*} ityevamādi śrūyate. tatrāgamena saṃkhyāpūraṇam iti vakṣyate{*4/485*}. tatrāgame kriyamāṇe, kim aniyamajakramāḥ{*4/486*} sarvā ṛca āgamayitavyāḥ, uta kāṇḍakramebhya iti{*4/487*}. kiṃ prāptam? aniyameneti. kutaḥ? atirātre triṇavādiśabdārthenaitāḥ prāpnuvanti, tatraitāsāṃ prāpnuvatīnāṃ pāṭhakramo nāstīti. evaṃ prāpta ucyate, yad āsāṃ samāmnāye sthānam, tenaitā atra niyamyante. yāḥ pūrvaṃ samāmnātāḥ, tāḥ pūrvam eva prayoktavyāḥ. ānupūrvyasya hi dṛṣṭam etat prayojanam, yad uttarasphuraṇaṃ{*4/488*} tad api cikīrṣitam eveti. trinavādiśabdair{*4/489*} atirātre yaugapadyenāsāṃ prāpteḥ pāṭhakramasyāviṣaya [545]{*4/490*} ity adhikaraṇāntaram iti bhavati matiḥ.
samāmnāyapāṭhakramād evātra niyama iti punaruktatā gamyata ity anyathā varṇyate -
NOTES:
*{4/483: E2,6: triṇavenaujaskāmam}*
*{4/484: Tait.S. 2.2.4.7}*
*{4/485: Vgl. MS 10.5.26}*
*{4/486: E1 (Fn.), E2: aniyatakramāḥ}*
*{4/487: E2: kāṇḍakrameṇeti}*
*{4/488: E1 (Fn.): yad uttarasya smaraṇaṃ}*
*{4/489: E2: triṇavādiśabdair}*
*{4/490: E2: 5,117; E6: 2,71}*
sthānāc cotpattisaṃyogāt//5.1.13//

sādyaskre{*4/491*} śrūyate, saha paśūn ālabhata iti. tatraiṣo 'rthaḥ samadhigataḥ, savanīyakāle trayāṇām ālambha iti. athātra pāṭhakramāt, kim agnīṣomīyaḥ pūrvam ālabdhavyaḥ, uta sthānakramāt pūrvaṃ savanīya iti. kiṃ prāptam? pūrvam agnīṣomīya iti. kutaḥ? pāṭhakramāt. evaṃ prāpte brūmaḥ, savanīyaḥ pūrvam, sthānāt. yadi pūrvam agnīṣomīyaḥ syāt, savanīyasthānaṃ vyāhanyeta. āśvinaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyeti. nanv itaratrāpi pāṭhakramo bādhyeta. bādhyatām, tasya hi pratiṣedhārthaḥ sahaśabdaḥ samāmnātaḥ{*4/492*}, apratiṣiddhaṃ cāśvinagrahasthānam. tan na bādhitavyam.
NOTES:
*{4/491: E1 (Fn.,K): sādyaskraḥ somayāgaviśeṣaḥ}*
*{4/492: E2: sahaśabdasamāmnātaḥ}*
mukhyakrameṇa vāṅgānāṃ tadarthatvāt//5.1.14//
sārasvatau bhavataḥ, etad vai daivyaṃ mithunam iti{*4/493*} śrūyate. tatra saṃdehaḥ, kiṃ strīdevatyasya prathamaṃ dharmāḥ, uta puṃdevatyasyeti. niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvād aniyamaḥ. iti prāpte brūmaḥ, mukhyakrameṇa vā niyamaḥ syād iti, strīdevatyasya hi pūrvaṃ yājyānuvākyayoḥ samāmnānam, praṇo devī sarasvatīti{*4/494*}. tasmāt strīdevatyasya pūrvaṃ pradānena [546]{*4/495*} bhavitavyam, tasmāt strīdevatyasya pūrvaṃ dharmāḥ kāryāḥ. tathā hi pradhānakālatā bhavaty aṅgānām, itarathā, yaiḥ padārthair vyavadhānaṃ sāmarthyād anujñātam, tebhyo 'dhikair api vyavadhānaṃ syāt.
NOTES:
*{4/493: Tait.S. 2.4.6.1}*
*{4/494: Tait.S. 1.8.22.1}*
*{4/495: E2: 5,118; E6: 2,72}*
prakṛtau tu svaśabdatvād yathākramaṃ pratīyeta//5.1.15//
darśapūrṇamāsayoḥ pūrvamauṣadhadharmāḥ samāmnātāḥ, tata ājyasya. tatra saṃdehaḥ, kim agnīṣomīyadharmānām, mukhyakrameṇa pūrvam ājyasya dharmāḥ kartavyāḥ, uta yathāpāṭham iti. mukhyakramānugraheṇājyasya pūrvām. iti prāpte brūmaḥ, prakṛtau yathāpāṭhaṃ pratīyeta, svaśabdo hi teṣāṃ pāṭhakramaḥ, so 'nyathā kriyamāṇe bādhitaḥ syāt. sahatvasya punarupasaṃgrāhakaḥ prayogavacanaḥ, svakrameṇa padārthe saṃnikṛṣyamāṇe na bādhito bhaviṣyati. api ca pāṭhakrame svaśabdaḥ, svādhyāyo 'dhyetavya iti. mukhyakrameṇa{*4/496*} prayogavacanaikavākyatā sūkṣmā.
NOTES:
*{4/496: E2: mukhyakrame}*
mantratas tu virodhe syāt prayogarūpasāmarthyāt tasmād utpattideśaḥ saḥ//5.1.16//
darśapūrṇamāsayoḥ, āgneyasya pūrvaṃ mantrapāṭhaḥ, uttaro brāhmaṇasya. tatra saṃdehaḥ, katamaḥ{*4/497*} pāṭho balīyān iti. ucyate, aniyamaḥ, niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvād iti.
[547]{*4/498*} evaṃ prāpte brūmaḥ, mantrapāṭho balīyān. kutaḥ? prayogarūpasāmarthyāt. prayogāya mantrasya rūpasāmarthyam. tad asya sāmarthyaṃ yena mantraḥ prayujyate, tasya ca prayujyamānasya kramo dṛṣṭāya bhavati{*4/499*}. nanu ca brāhmaṇapāṭhasyāpi tad eva prayojanam. ucyate, utpattideśaḥ saḥ, aparam api tasya prayojanaṃ karmotpattyarthaṃ bhaviṣyati.
NOTES:
*{4/497: E1 (Fn.): kasya}*
*{4/498: E2: 5,119; E6: 2,72}*
*{4/499: E2: iṣṭāv abhavati}*
tadvacanād vikṛtau yathāpradhānaṃ syāt//5.1.17//
asty adhvarakalpā nāmeṣṭiḥ, āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvapet, sarasvaty ājyabhāgo syād bārhaspatyaś carur iti{*4/500*}. tatra saṃdehaḥ, kim āgneyavikārasya bārhaspatyasya pūrvaṃ dharmāḥ kāryāḥ, codako balavattaraḥ, prayogavacanāt. utopāṃśuyājavikārasya prayogavacano balavattaraḥ, codakād iti. kiṃ prāptam? vikṛtāv asyām, yathāpradhānaṃ syāt, tadvacanāt. teṣāṃ sākṣād vacanakramo vikṛtau. tena saṃnihitānām upasaṃhārakaḥ{*4/501*} prayogavacano hi pratyakṣaḥ, taddharmāṇāṃ cānumānikaḥ, codakena hi sa prāptaḥ. tasmāt pratyakṣaḥ prayogavacano balavattaraḥ, tena codaka ānumāniko bādhyate.
NOTES:
*{4/500: Tait.S. 2.2.9.1}*
*{4/501: E2: aṅgānām upasaṃhārakaḥ}*
vipratipattau vā prakṛtyanvayād yathāprakṛti//5.1.18//
mukhyāṅgakramavipratipattau vā, yathā prakṛtau, tathaiva vikṛtau bhavitum arhatīti. kutaḥ? prakṛtyanvayāt. yādṛśāḥ prakṛtau dharmāḥ, tādṛśā eva vikṛtau bhavitum arhantīti, mukhyakrameṇa kriyamāṇā na prakṛtivat kṛtāḥ syuḥ. codako hi prayoga[548]{*4/502*}vacanād balavattaraḥ, sa hy utpādayati prāpayati ca. prāpitān abhisamīkṣya prayogavacana upasaṃharati, sa prāpteṣu utpannaḥ prāptinimittaka uttarakālaṃ{*4/503*} pūrvaprāptaṃ na bādhitum arhati codakam, pratyakṣo 'pi san, bahiraṅgatvāt, yathāprāptān evopasaṃhariṣyati. tasmāt pūrvaṃ bārhaspatyasya dharmāḥ, tata ājyasyeti.
NOTES:
*{4/502: E2: 5,121; E6: 2,73}*
*{4/503: E2: uttarakālaḥ}*
vikṛtiḥ prakṛtidharmatvāt tatkālā syād yathāśiṣṭam//5.1.19//
cāturmāsyeṣu sākamedhas tṛtīyaṃ parva, tasyāvayavāḥ, agnaye 'nīkavate prātaraṣṭākapālaḥ, marudbhyaḥ sāṃtapanebhyo madhyaṃdine caruḥ, marudbhyo gṛhamedhibhyaḥ sarvāsāṃ dugdhe sāyamodanam iti{*4/504*}. tatra saṃdehaḥ, kim etā dvyahakālā iṣṭayaḥ, uta sadyaskālā iti. kiṃ prāptam? vikṛtis tatkālā bhavitum arhatīti, yathāśiṣṭam, yathā prakṛtir uktā, tathā vikṛtiḥ syāt. prakṛtidharmā hi sā, tasmād yā vikṛtiḥ, sā dvyahakālā bhavitum arhatīti{*4/505*}.
NOTES:
*{4/504: Tait.S. 1.8.4.1}*
*{4/505: E1 (Fn.): yā yā vikṛtiḥ, sā sā dvyahakālā bhavitum arhatīti}*
api vā kramakālasaṃyuktā sadyaḥ kriyeta tatra vidher anumānāt prakṛtidharmalopaḥ syāt//5.1.20//
ahnaḥ kāleṣu ye padārthā ucyante, prātar madhyaṃdine sāyam iti, krameṇa ta ekasminn ahanīti pratīyante, yathā devadattaḥ prātar apūpaṃ bhakṣayati, madhyaṃdine vividham annam aśnāti, aparāhṇe [549]{*4/506*} modakān bhakṣayatīty ekasminn ahanīti gamyate. tasmāt sadyaskālā evaṃjātīyakā vikṛtayaḥ, dvyaihakālyaṃ hi codakaprāptam ānumānikam, pratyakṣarūpayā sadyaskālatayā bādhyeta.
NOTES:
*{4/506: E2: 5,122; E6: 2,74}*
kālotkarṣa iti cet//5.1.21//
iti cet paśyasi, prāptaḥ sāṅgaṃ śrūyate, tathā madhyaṃdine sāyaṃ ceti, utkarṣo bhaviṣyati, yathaiteṣu kāleṣu sāṅgam. na ca dvyahakālatāyā bādhaḥ, ekasyāhnaḥ prātar anīkavantam upakraṃsyate, dvitīyasya prātar yakṣyeta. evaṃ sāṃtapanīyā{*4/507*} pūrvedyur madhyāṃdina upakraṃsyate, aparedyur madhyaṃdine yakṣyate. tathā gṛhamedhīye sāyam upakramaṇaṃ pūrvedyuḥ, sāyaṃ yāgo 'paredyur iti. nanu vākyād ekam ahar gamyata ity uktam. ucyate, padārthasāmarthyajanito hi vākyārtho bhavati. na cātra padārthasāmarthyam asti, yenaikam ahar gamyeta.
NOTES:
*{4/507: E1 (Fn.): sāṃtapanīyāḥ}*
na tatsaṃbandhāt{*4/508*}//5.1.22//

naitad evam. kasmāt? tatsaṃbandhāt, ekakālasaṃbaddhāni pradhānāny aṅgaiḥ saha śrūyante. katham? sāṅgaṃ hi pradhānaṃ prātaḥkāle śrūyate, tathā madhyaṃdine sāyaṃ ca. nāṅgāni prātaḥkālādiṣu. tatrānyakāleṣv aṅgeṣv anyakāleṣu ca pradhāneṣu, na sāṅgaṃ teṣu kāleṣu kṛtaṃ syāt. tasmāt sadyaskālā evaitā vikṛtaya iti. api ca, dvy ahaṃ sākamedhair iti śrūyate. tat sadyaskālāsūpapadyate.
[550]{*4/509*}
NOTES:
*{4/508: E1 (Fn.): tatsaṃbhavāt}*
*{4/509: E2: 5, 123; E6: 2,74}*
aṅgānāṃ mukhyakālatvād yathoktam utkarṣe syāt//5.1.23//
jyotiṣṭome śrūyate, āgnimārutād ūrdhvam anuyājaiś carantīty utkarṣaḥ, tathāgnīṣomīye paśau, tiṣṭhantaṃ paśuṃ prayajantīty apakarṣaḥ. tatra saṃdehaḥ, kim utkarṣe 'nuyājamātram utkṛṣyate, apakarṣe ca prayājamātram, utotkarṣe 'nuyājādi, apakarṣe ca prayājāntam iti. kiṃ tāvat prāptam? yāvad uktam, utkarṣāpakarṣayoḥ syāt. kutaḥ? aṅgānāṃ mukhyakālatvāt. evam anyeṣāṃ pradhānakālatā bhaviṣyatīti. tatra sahatvasya prāpakaḥ prayogavacano 'nugrahīṣyate.
tadādi vābhisaṃbandhāt tadantam apakarṣe syāt//5.1.24//
tadādy utkarṣe, tadantam apakarṣe gamyeta. kutaḥ? abhisaṃbandhāt. yad{*4/510*} anuyājānāṃ parastāt samāmnāyate, tat pradhānād antaraṃ{*4/511*} prayogavacanena prāptaṃ bādhitvā pāṭhasāmarthyād anuyājebhyaḥ parastāt kriyate, tathā yas tataḥ paraḥ, sa tataḥ parastāt. evam eka utkṛṣyamāṇaḥ sarvaṃ guṇakāṇḍam utkarṣati, tathāpakṛṣyamāṇo 'pakarṣatīti.
NOTES:
*{4/510: E1 (Fn.): yadi}*
*{4/511: E2: anantaraṃ}*
pravṛttyā kṛtakālānām//5.1.25//
jyotiṣṭome śrūyate prātaranuvākakāle, pratiprasthātaḥ savanīyān [551]{*4/512*} nirvapasveti preṣyatīti savanīyānāṃ nirvāpakālaḥ. asti ca bahiṣpavamāne stute, agnīd agnīn vihara, barhi stṛṇīhi, puroḍāśān alaṃkurv iti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ prātaranuvākakāle savanīyān nirūpya pracaraṇīhomādayaḥ saumikāḥ padārthāḥ, uta pauroḍāśāḥ{*4/513*} prāg alaṃkaraṇād iti. kiṃ prāptam? aniyamaḥ, niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvāt.
ity evaṃ prāpte brūmaḥ, pravṛttyā kṛtakālānām, jñānakālānāṃ padārthānāṃ pravṛttyā niyamaḥ syāt, prayujyamānam eva hi pūrvapadārtham abhiniyacchati. sa tasya parastāt samāmnātaḥ, parastāt kartavyaḥ. saumikasya tu padārthasya pracaraṇīhomasya vacanāt kramo bādhitaḥ. alaṃkaraṇaṃ ca bahiṣpavamānasya parastāt samāmnātam, tasmāt tasya pūrvaḥ padārtho nirvapaṇādīnām antaḥ. tata uttare saumikāḥ padārthāḥ kartavyā iti.
NOTES:
*{4/512: E2: 5,125; E6: 2,75}*
*{4/513: E2: pauroḍāśikāḥ}*
śabdavipratiṣedhāc ca//5.1.26//
śabdaś ca vipratiṣidhyate, alaṃkurv ity uktaḥ prokṣaṇādīn pratipadyeta. asmatpakṣe tu, alaṃkurv ity ukte 'laṃkaraṇam eva pratipatsyate. tatrālaṃkaraṇe prāptakāle prāptakālavacano loḍanto 'nugrahīṣyate. tasmād atra prāvṛttikaḥ krama iti.
asaṃyogāt tu vaikṛtaṃ tad eva pratikṛṣyeta//5.1.27//
asti darśapūrṇamāsaprakṛtike paśāv agnīṣomīye vaikṛtaṃ yūpakarma, tat pratikṛṣyate, dīkṣāsu yūpaṃ chinattīti. tat pratikṛṣyamāṇam arvācīnāny apy agnīṣomapraṇayanādīni prati[552]{*4/514*}karṣati, uta neti saṃśaye, pratikarṣati, saṃbandhād iti gamyate{*4/515*}.
tathā prāpte brūmaḥ, vikṛtāv abhyadhikaṃ yat, tat pratikṛṣyamāṇaṃ tato 'rvācīnāny apy agnīṣomapraṇayanādīni na pratikraṣṭum arhati. katham? asaṃyogāt, pāśukaṃ yūpakarma, tataḥ prācīnaṃ saumikam. na tayoḥ paraspareṇa saṃbandhaḥ. na saumikaḥ padārthaḥ, pāśukasyopakārakaḥ paśor vā. yadi hi tayor upakārakaḥ syāt, tatas tasyopakurvataḥ kramo 'py asya sāhāyyaṃ kurvan guṇabhūtaḥ syāt. na tv etad asti, tasmān naiṣāṃ paraspareṇa krame niyamaḥ. ato yūpamātraṃ pratikṛṣyate. api ca yūpamātraṃ pratikṛsya kṛtārthe śabde saumikānāṃ svakramabādho na bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{4/514: E2: 5,127; E6: 2,76}*
*{4/515: E2 om. gamyate}*
prāsaṅgikaṃ ca notkarṣed asaṃyogāt//5.1.28//
jyotiṣṭome śrūyate, āgnimārutād ūrdhvam anuyājaiś carantīti. anuyājā utkṛṣyamāṇā dākṣiṇāgnikau homāv utkarṣanti, neti saṃśayaḥ. saṃbandhād utkarṣanti.
iti prāpte ucyate, naivāv utkraṣṭum arhanti, ye{*4/516*} tayoḥ sva{*4/517*} 'nuyājāḥ, saṃbaddhās{*4/518*} te, na prayuktāḥ parakīyaiḥ, teṣām artho nirvartita iti. padārthānāṃ ca kramo bhavati, na padārthaprayojanānām, yaugapadyena hi padārthā upakurvantīti vakṣyāmaḥ. padārthānāṃ cotpattiḥ kramavatī, pṛthakśabdatvād utpatteḥ, na padārthaprayojanasya, yugapat prayogavacanenābhihitatvāt. ato 'nuyājotpatter utkarṣikāyā abhāvād dākṣiṇāgnikau homau notkṛṣyeyātām iti. api cānuyājamātram utkṛṣya [553] kṛtārthe śabde dākṣiṇāgnikayor homayoḥ svakramabādho na bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{4/516: E2: yena}*
*{4/517: E2: tv}*
*{4/518: E2: saṃbandhās}*
tathāpūrvam//5.1.29//
darśapūrṇamāsayor vediḥ, havir abhivāsanottarakāle samāmnātā. sāmāvāsyāyāṃ pratikṛṣyate, pūrvedyur amāvāsyāyāṃ vediṃ karotīti. sā tv apakṛṣyamāṇā tato 'rvācīnān padārthān apakarṣati, neti saṃśayaḥ. ucyate, saṃbandhāt pratikarṣati.
ity evaṃ prāpte brūmaḥ, tathāpūrvam, aprakṛtir pūrvikāyām amāvāsyāyāṃ vedikaraṇaṃ pūrvedyur āmnātam, ubhayor api śvobhūte havir abhivāsanam. abhivāsanaṃ kṛtvāmāvāsyāyāṃ vediḥ kartavyeti na śrutyādīnām anyatamat{*4/519*} kāraṇam asti. tasmān nābhivāsanāntāḥ pratikraṣṭavyā iti. abhivāsane cāpakṛṣyamāṇe havīṃṣi bhasmībhaveyuḥ.
NOTES:
*{4/519: E2: anyatamaṃ}*
sāṃtapanīyā tūtkarṣed agnihotraṃ savanavad vaiguṇyāt//5.1.30//
cāturmādyeṣu sākamedhāvayavaḥ sāṃtapanīyā nāmeṣṭiḥ, marudbhyaḥ sāṃtapanebhyo mādhyaṃdine caruṃ nirvapatīti{*4/520*}, sā daivān mānuṣād vā pratibandhād{*4/521*} utkṛṣyamāṇā agnihotram utkarṣet, na veti saṃśaye. ucyate, sāṃtapanīyā tūtkarṣed agni[554]{*4/522*}hotram savanavad vaiguṇyāt. yadi notkarṣet, agnihotrasavana 'gnihotrakāla{*4/523*} uddhṛte 'gnāv agnihotraṃ viguṇaṃ syāt. tasmād utkraṣṭavyam, savanavat, yathā prātaḥsavanaṃ daivān mānuṣād vā pratibandhād{*4/524*} utkṛṣyamāṇaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam utkarṣatīti, evam atrāpi draṣṭavyam.
NOTES:
*{4/520: Tait.S. 1.8.4.1}*
*{4/521: E1 (Fn.): pratibalād}*
*{4/522: E2. 5,130; E6: 2,77}*
*{4/523: E2: agnihotram anagnihotrakāla}*
*{4/524: E1 (Fn.): pratibanlād}*
avyavāyāc ca//5.1.31//

evaṃ sāṃtapanīyam agnihotreṇa na vyavahitaṃ bhaviṣyatīti, tatra kramo 'nugrahīṣyate. kramabhede ca doṣaḥ śrūyate, apa vā etad yajñāc chidyate{*4/525*}, yad anyasya tantre vitate 'nyasya tantraṃ pratīyata iti.
NOTES:
*{4/525: E1 (Fn.), E2: yajñasya chidyate}*
asaṃbandhāt tu notkarṣet//5.1.32//
nāgnihotrasya sāṃtapanīyāṅgam, na sāṃtapanīyāyā vāgnihotram. tena nāsāv agnihotrasya purastāt kartavyā, ato nāgnihotram utkraṣṭavyam.
prāpaṇāc ca nimittasya//5.1.33//
prāptaṃ cāgnihotrasya nimittam, sāyaṃ juhoti, prātar juhoti, udite juhoti, anudite juhoti, prathamāstamite juhoti, saṃdhau juhoti, nakṣatrāṇi dṛṣṭvā juhotīti{*4/526*}, tan nātikramitavyam, tasmād api notkarṣaḥ. yad uktam, vaiguṇyam iti{*4/527*}, utkarṣe 'pi vaiguṇyaṃ kālānyatvāt. aṅgāprāpter jaghanyaḥ kālavidhir bādhyatām iti cet. na, kālasya nimittatvāt, [555]{*4/528*} tad apāye 'śrutam eva sarvaṃ kriyeta, nimittaṃ ca{*4/529*}, anupādeyatvena śravaṇāt. saptamī hy ādhārādiṣv asaṃbhavān nimittasaptamī draṣṭavyā.
atha yad uktam - savanavad utkraṣṭavyam iti{*4/530*}. tad ucyate -
NOTES:
*{4/526: Tait.Br. 2.1.2.7}*
*{4/527: Vgl. MS 5.1.30}*
*{4/528: E2: 5,131; E6: 2,77}*
*{4/529: E2: tannimittatvaṃ ca}*
*{4/530: Vgl. MS 5.1.30}*
saṃbandhāt savanotkarṣaḥ//5.1.34//
saṃbaddhaṃ hi savanaṃ savanena, ekakratusaṃbandhāt, tad utkṛṣyate.
ṣoḍaśī cokthyasaṃyogāt//5.1.35//
jyotiṣṭome śrūyate, ṣoḍaśinaṃ prakṛtya, taṃ parāñcam ukthyebhyo vigṛhṇātīti{*4/531*}{*4/532*}. yadā daivān manuṣād vā pratibandhād{*4/533*} ukthyāny utkṛṣyante, kiṃ tadā ṣoḍaśy utkṛṣṭavyaḥ{*4/534*}, neti bhavati saṃśayaḥ. kiṃ prāptam? notkraṣṭavyaḥ. kutaḥ? evaṃ stotraṃ svasmin kāle ṣoḍaśinaḥ kṛtaṃ bhaviṣyatīti, samayādhyuṣite sūrye ṣoḍaśinastotram{*4/535*} upakarotīti. tasmād anutkarṣa iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, ṣoḍaśī cotkraṣṭavyaḥ. kasmāt? ukthyasaṃyogāt, ukthyasaṃyogo hi ṣoḍaśino bhavati, taṃ parāñcam ukthyebhyo vigṛhṇātīti{*4/536*}. tasmād utkraṣṭavyaḥ ṣoḍaśī. yad uktam, ṣoḍaśinastotrakālenāvarjanaṃ{*4/537*} bhaviṣyatīti. ucyate, stotrakramam anurudhyamānasya pradhānakramo virudhyeta. tasmān na stotrakramo 'nuroddhavyaḥ, ubhayaṃ na śakyam anugṛhītum{*4/538*}, grahaṃ vā gṛhītvā camasaṃ vonnīya stotram upākarotīti [556]{*4/539*} śrūyate. tasmād utkraṣṭavyaḥ ṣoḍaśīti.
NOTES:
*{4/531: E2: gṛhṇātīti}*
*{4/532: Tait.S. 6.6.11.6}*
*{4/533: E1 (Fn.): pratibalād}*
*{4/534: E2,6: utkraṣṭavyaḥ}*
*{4/535: E2: ṣoḍaśinaḥ stotram}*
*{4/536: E2: gṛhṇātīti}*
*{4/537: E2: ṣoḍaśinaḥ stotrakālenāvarjanaṃ}*
*{4/538: E2,6: anugrahītum}*
*{4/539: E2: 5,133; E6: 2,78}*
saṃnipāte pradhānānām ekaikasya guṇānāṃ sarvakarma syāt//5.2.1//
vājapeye, saptadaśa prājāpatyān paśūn ālabhata iti{*4/540*} śrūyate, agnīṣomīye ca paśau paśudharmāḥ samāmnātāś codakena prāptāḥ. teṣu saṃśayaḥ, kim ekasyāder ārabhya dharmān sarvān kṛtvā, dvitīyasya punarādita upakramitavyāḥ, atha prathamas tāvat sarveṣāṃ kartavyaḥ, tato dvitīya iti. kiṃ prāptam? ekaikasya sarve 'pavarjayitavyā iti. kutaḥ? pradhānāsatter anugrahāya, itarathā pradhānāsattir viprakṛṣyeta. yathā bahuṣv aśveṣu pratigṛhīteṣu ye puroḍāśāḥ, teṣu naikajātīyānusamayaḥ, evam ihāpīti.
NOTES:
*{4/540: Tait.Br. 1.3.4.3}*
sarveṣāṃ vaikajātīyaṃ kṛtānupūrvyatvāt//5.2.2//
ekajātīyānusamayaḥ kartavyaḥ. kim evaṃ bhaviṣyati? sahatvam anugrahīṣyate, tatsahatvaṃ śrūyate, vaiśvadevīṃ kṛtvā paśubhiś carantīti, ekasmin kāle paśūnāṃ pracāraḥ.
nanv evaṃ sati pūrvasya padārthasyottaraḥ padārthaḥ paśvantaravyāpāreṇa vyavadhīyate. naiṣa doṣaḥ, evam api kṛtam evānupūrvyam. yo 'sau paśvantare vyāpāraḥ sa evāsau, na padārthāntaram, padārthāntareṇa vyavadhānaṃ bhavati.
[558]{*4/541*}
NOTES:
*{4/541: E2: 5,134; E6: 2,79}*
kāraṇād abhyāvṛttiḥ//5.2.3//
atha yad uktam, bahuṣu puroḍāśeṣu naikajātīyānusamaya iti, tat parihartavyam. atrocyate, yuktaṃ tatra, yat{*4/542*} kāraṇād abhyāvṛttiḥ, ekajātīyānusamaye hi kriyamāṇe sahasrasyādhiśrayaṇe kṛte prathamaḥ śuṣyet, tasya ca prathamaṃ na śakyeta kartum.
athavādhikaraṇāntaram -
NOTES:
*{4/542: E2: tat}*
kāraṇād abhyāvṛttiḥ//5.2.3//
anekasahasrāśvapratigrahe tantrānuṣṭhānam iti pūrvaḥ pakṣaḥ. kāṇḍānusamayo 'bhyupetavya iti siddhāntaḥ.
muṣṭikapālāvadānāñjanābhyañjanavapanapāvaneṣu caikena//5.2.4//
muṣṭyādiṣu saṃśayaḥ, kiṃ muṣṭinānusamayaḥ, uta caturbhir muṣṭibhir iti. kiṃ prāptam? muṣṭineti. kutaḥ? ekamuṣṭinirvāpo hy ekaḥ padārthaḥ, na caturmuṣṭinirvāpaḥ. katham? ekasmin muṣṭau nirupte yatībhāvaḥ{*4/543*} paryavasyati. na śakyaṃ vaditum, na kiṃcin niruptam iti. na ca, nirupte nirvāpo na kṛtaḥ syāt, na ca muṣṭimātreṇa niruptena na prayojanam. na hy [559]{*4/544*} ekasminn anirupte catvāraḥ saṃbhavanti, muṣṭisamānādhikaraṇo hi catuḥśabdaḥ, tasmān muṣṭinānusamayaḥ kāryaḥ. evam, kapālānn upadadhātīti. tathā, madhyād avadyati pūrvārdhād avadyati, tathā, aṅkte 'bhyaṅkte vapati pāvayatīti.
NOTES:
*{4/543: E2: nirvapatibhāvaḥ}*
*{4/544: E2: 5,135; E6: 2,79}*
sarvāṇi tv ekakāryatvād eṣāṃ tadguṇatvāt//5.2.5//
sarvāṇi tu parisamāpyānusameyāt, naikamuṣṭinirvāpaḥ padārthaḥ, catuḥsaṃkhyatvān nirvāpasya. kathaṃ catuḥsaṃkhyatā? catuḥśabdasya nirvapatinā saṃbandhāt, evaṃ saha karmaṇā, anekaguṇavidhānaṃ nyāyyam. itarathā, muṣṭisaṃbandhe sati vākyabhedaḥ prasajyeta. anirvāpāṅgaṃ ca syāt. tathopadhānādiṣv api, aṣṭākapālam ekādaśakapālaṃ nirvapatīti nirdeśāt. dvir avadyati{*4/545*}, trir abhyaṅkte, ekaviṃśatyā pāvayatīti{*4/546*} saṃkhyādīnāṃ kriyāguṇatvaṃ bhavati. tasmāt samudāyenānusamaya iti.
NOTES:
*{4/545: ŚPBr 4.4.3.9}*
*{4/546: Tait.S. 6.1.1.8}*
saṃyukte tu prakramāt tadaṅgaṃ syād itarasya tadarthatvāt//5.2.6//

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate, dvir haviṣo 'vadyatīti{*4/547*}. tatra saṃśayaḥ, kim avadānenānusamayaḥ, utāvadānena pradānānteneti. kiṃ prāptam? avadāneneti brūmaḥ. kutaḥ? pṛthakpadārthatvāt, pṛthak padārtho hy avadānam, yatībhāvasya paryavasānāt, avadyativacanāt. evaṃ prāpte brūmaḥ, saṃyukte tu prakramāt tadaṅgaṃ syāt, itarasya tadarthatvāt. nāvadānaṃ pṛthak padārthaḥ, pradānasya sa upakramaḥ, itarathāvadyater adṛṣṭārthatā [560]{*4/548*} syāt. saṃkhyāviśeṣavidhānārthaṃ ca punarvacanam. tasmāt padārthāvayavo 'vadānam, na cāvayavasahatvaṃ prayogavacanenocyate, tasmāt pradānāntenānusamaya iti.
NOTES:
*{4/547: ŚPBr 4.4.3.9}*
*{4/548: E2: 5,137; E6: 2,80}*
vacanāt tu parivyāṇāntam añjanādi syāt//5.2.7//
jyotiṣṭome 'gnīṣomīyapaśau yūpasyāñjanādyāḥ padārthāḥ śrūyante, teṣu yūpaikādaśinyāṃ prāpteṣu saṃśayaḥ, kim añjanādīnām{*4/549*} ekaikenānusamayaḥ, utāñjanādinā parivyāṇānteneti. kiṃ prāptam? parivyāṇāntam añjanādi syāt. kutaḥ? vacanāt, vacanam idaṃ bhavati, añjanādi yajamāno yūpaṃ nāvamṛjed āparivyāṇād iti{*4/550*}. na ca śakyam, bahuṣv añjanādinānusamayaḥ kartum, na cānavasraṣṭum. tasmāt parivyāṇāntenānusamayaḥ.
NOTES:
*{4/549: E2: añjānādīnām}*
*{4/550: Tait.Br. 3.8.19.1}*
kāraṇād vānavasargaḥ syād yathā pātravṛddhiḥ//5.2.8//
sahatvasya prāpakaḥ prayogavacano 'nugrahīṣyata iti padārthenānusamayaḥ. anavasargaś ca prakṛtāv arthāt kṛtaḥ, sāhāyyaṃ yajamānenādhvaryoḥ. evaṃ dṛṣṭārthatānavasargasya, itarathādṛṣṭārthatā syāt. na ca, arthāt kṛtaṃ codakaḥ prāpayati. tasmād yūpāntareṇocchrayitavyena{*4/551*} kāraṇenāvasṛjet, yathā pṛṣadājyenānuyājān yajatīty arthāt tasya dhāraṇārthaṃ pātraṃ bhidyate.
[561]{*4/552*}
NOTES:
*{4/551: E1 (Fn.): yūpāntareṇocchritavyena}*
*{4/552: E2: 5,137; E6: 2,81}*
na vā śabdakṛtatvān nyāyamātram itarad arthāt pātravivṛddhiḥ{*4/553*}//5.2.9//
na vaitatpadārthenānusamaya iti, parivyāṇāntena padārthakāṇḍenānusamayaḥ syāt. śabdakṛtaṃ hi prakṛtāv anavasarjanam, śaknoti hy ṛte 'pi yajamānāt, adhvaryur yūpam ucchrayitum. saukaryam iti cet. vidhiśabdo bādhyeta, dṛṣṭārthataivaṃ hi niyamyeta, bhojane prāṅmukhateva. ato 'saṃbhavāt, padārthakāṇḍenānusamayaḥ. prayogavacanasya ca nyāyamātratvam, codakas tato balīyān. pātravivṛddhis tv arthāt kartavyā.
NOTES:
*{4/553: E2: pātraṃ vivṛddhiḥ}*
paśugaṇe tasya tasyāpavarjayet paśvekatvāt//5.2.10//
vājapeye prājāpatyāḥ paśavaḥ. teṣu saṃdehaḥ, kim ekaikasya paśor daivatāny avadāya tataḥ sauviṣṭakṛtāni, tata aiḍāni. atha daivatair devatānām anusamayaḥ, sauviṣṭakṛtaiḥ sauviṣṭakṛtānām, aiḍair aiḍānām iti. kiṃ tāvat prāptam? ekaikasya kṛtsnāny avadāya tato hotavyam, prakṛtau vacanāt, etat kṛtaṃ prājāpatyeṣv api codakenaiva prāpnoti.
daivatair vaikakarmyāt//5.2.11//
naitad evam, daivatair devatānām, sauviṣṭakṛtaiḥ sauviṣṭakṛtānām, aiḍair aiḍānām iti. kasmāt? aikakarmyāt. evaṃ sahakṛtaṃ bhavati, yac ca vacanāt prakṛtau kṛtsnāvadānam iti, daivatāny [562]{*4/554*} avadāya na tāvaty eva hotavyam, sauviṣṭakṛtāny avadeyāni. sauviṣṭakṛtāny avadāya na tāvaty eva hotavyam, aiḍāny avadeyānīti prakṛtau śrūyate. tad iha daivatair daivatānām anusamayaṃ kurvan nainaṃ{*4/555*} prākṛtaṃ dharmaṃ bādheta. daivatāny avadāya naiva juhoti, sauviṣṭakṛtāny avadyatīti. atha sauviṣṭakṛtāny avadāya naiva juhoti, aiḍāny avadyatīti. tasmāt padārthamātreṇānusamaya iti.
NOTES:
*{4/554: E2: 5,139; E6: 2,81}*
*{4/555: E2: naiva}*
mantrasya cārthavattvāt//5.2.12//
evaṃ manotāmantras{*4/556*} tantraṃ bhaviṣyati, itarathā paryāyeṇaiva syāt. tasmād daivatair daivatānāṃ sauviṣṭakṛtaiḥ sauviṣṭakṛtānām, aiḍair aiḍānām iti.
NOTES:
*{4/556: Vgl. Tait.S. 3.6.10.1}*
nānābījeṣv ekam ulūkhalaṃ vibhavāt//5.2.13//
asti rājasūye nānābījeṣṭiḥ, agnaye gṛhapataye sutīnām{*4/557*} aṣṭākapālaṃ nirvapet, somāya vanaspataye śyāmākaṃ carum ityevamādi{*4/558*}. asti tu tatra prākṛto 'vahantiḥ. tatra saṃdehaḥ, kiṃ tatraikam ulūkhalaṃ paryāyeṇa, uta yaugapadyena bahūnīti. kutaḥ saṃśayaḥ? yadi kṛṣṇājinādhastaraṇādayaḥ pṛthak padārthāḥ, tato bhedaḥ. atha kṛṣṇājināstaraṇādis taṇḍulanirvṛttyanta ekaḥ padārthaḥ, tatas tantram iti. kiṃ tāvat prāptam? ekam iti. kutaḥ? paryāyeṇa vibhavāt. ekasyopādānena siddher dvitīyasyopādānam anarthakaṃ syāt. tasmāt tantram iti.
[563]{*4/559*}
NOTES:
*{4/557: E2: 'sitānām}*
*{4/558: Tait.S. 1.8.10.1}*
*{4/559: E2: 5,139; E6: 2,82}*
vivṛddhir vā niyamānupūrvyasya tadarthatvāt//5.2.14//
vivṛddhir ulūkhalānāṃ syāt, niyataṃ hy ānupūrvyaṃ pāṭhakṛtaṃ sahatve saty upapadyate, padārthānāṃ cānusamayaḥ, pṛthakpadārthāś cādhastaraṇādayo yatībhāvasya paryavasānāt, adhastaraṇādibhiś{*4/560*} ca padair abhidhānāt. tasmād vivṛddhir iti.
NOTES:
*{4/560: E2: adhastaraṇādeś}*
ekaṃ vā taṇḍulabhāvād dhantes tadarthatvāt//5.2.15//
ekaṃ volūkhalaṃ paryāyeṇa syāt, eko hy adhastaraṇādis taṇḍulaparyantaḥ padārthaḥ, staraṇādir hanter upakramaḥ phalīkaraṇāntaś ca tasyaiva śeṣaḥ{*4/561*}, yato hantis taṇḍulaniṣpattyarthaḥ. evaṃ staraṇādīnāṃ hanteś ca nādṛṣṭārthatā bhaviṣyati. tasmāt tantram iti.
NOTES:
*{4/561: E1 (Fn.): phalīkaraṇādayaś ca tasyaiva viśeṣāḥ}*
vikāre tv anuyājānāṃ pātrabhedo 'rthabhedāt syāt//5.2.16//
asti jyotiṣṭome paśur agnīṣomīyaḥ, tatra śrūyate, pṛṣadājyenānuyājān yajatīti{*4/562*}. tatra saṃdehaḥ, kiṃ prayājānuyājānām ekaṃ pātram ājyasya pṛṣadājyasya ca dhāraṇārtham, uta bhidyate? kiṃ prāptam? ekam iti. kutaḥ? prakṛtāv ekam, prakṛtivad ihāpy ekena bhavitavyam.
evaṃ prāpte brūmaḥ, pātrabhedaḥ syāt. kutaḥ? arthabhedāt, śuddhasya prayājā arthaḥ, pṛṣato 'py anuyājāḥ, pṛṣati gṛhyamāṇe [564]{*4/563*} prayājānāṃ vaiguṇyam, śuddhe 'nuyājānām. na caikasmin pātre viviktaṃ śakyaṃ kartum. maryādāyām api kriyamāṇāyāṃ pradīyamānaṃ saṃsṛjyeta. api cākārabhedād upabhṛta upabhṛttvaṃ vihanyeta. prāṇimātrapuṣkarā{*4/564*} hi sā, ekapuṣkarā ca.

athocyeta, pṛṣadājyam apy ājyam eveti na miśratvaṃ doṣāyeti. naitad evam, prakṛtāv utpavanāvekṣaṇayoḥ prayojanam etat, yad ājyasyāpareṇa dravyeṇāsaṃsargaḥ. evaṃ ced anupapannam, yat prayājā pṛṣadājyenejyerann iti. api ca, evaṃ saty avaśyaṃ haviṣaḥ kācin mātrāpanīyate. na ca śakyam, prayājakārye 'vasite 'nuyājārthaṃ grahītum, prakṛtāv ekakālaṃ grahaṇam. ihāpy ekakālam eva kartavyam. tasmāt pātrabheda iti.
NOTES:
*{4/562: Tait.S. 6.3.11.6}*
*{4/563: E2: 5,140; E6: 2,83}*
*{4/564: E2: pāṇimātrapuṣkarā}*
prakṛte pūrvoktatvād apūrvam ante syān na hy acoditasya śeṣāmnānam//5.2.17//
agnau{*4/565*} nakṣatreṣṭyāṃ{*4/566*} śrūyate, agnaye kṛttikābhyaḥ puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nirvaped{*4/567*}. so 'tra jūhoti, agnaye svāhā, kṛttikābhyaḥ svāhetyevamādi{*4/568*} homāḥ samāmnātāḥ. santi tu prakṛtau nāriṣṭahomāḥ. tatra saṃdehaḥ, kiṃ nāriṣṭahomāḥ pūrvam, utopahomā iti saṃśaye ucyate, prākṛtaṃ pūrvam, vaikṛtam ante syād iti. kutaḥ? coditasya paripūrṇasya śeṣa āmnāyate, yathā jātasya putrasya krīḍanakam.
[565]{*4/569*}
NOTES:
*{4/565: E2 om. agnau}*
*{4/566: E2: nakṣatreṣṭiḥ}*
*{4/567: E2: nirvaped iti}*
*{4/568: Tait.Br. 3.1.4.1}*
*{4/569: E2: 5,142; E6: 2,83}*
mukhyānantaryam ātreyas tena tulyaśrutitvād aśabdatvāt prākṛtānāṃ vyavāyaḥ syāt//5.2.18//
ātreyo manyate sma, mukhyānantaryaṃ vaikṛtasya, paścāt tu prākṛtaṃ prayujyeta. pradhānānantaraṃ vaikṛtasya pāṭhaḥ pratyakṣaḥ, tasmāt pūrvam upahomās tato nāriṣṭhahomā iti. prākṛtānāṃ vyavāyaḥ syāt, yatas te na śrūyante.
ante tu bādarāyaṇas teṣāṃ pradhānaśabdatvāt//5.2.19//
bādarāyaṇas tv ācāryo manyate sma, ante vaikṛtānāṃ prayoga iti. kutaḥ? pradhānaśabdagṛhītatvāt, prākṛtānām aṅgānām pradhānaśabdagṛhītatvam, tatpradhānaśabdagṛhītāni hi prākṛtāny aṅgāni, tasmāc ca pradhānaśabdāt param etat, so 'tra juhoty agnaye svāhā kṛttikābhyaḥ svāhetyevamādi. tasmāt pratyakṣād eva kramān nāriṣṭahomebhyaḥ parāṃ copahomā iti.
tayā cānyārthadarśanam//5.2.20//
anyārtho 'pi caitam arthaṃ darśayati, adhvarasya pūrvam athāgner upapraity etat karma, yad agnikarmeti. paścāt samāmnātasya paścāt prayogaṃ darśayati.
kṛtadeśāt tu pūrveṣāṃ sa deśaḥ syāt tena pratyakṣasaṃyogān nyāyamātram itarat//5.2.21//
rājasūye śrūyate, akṣair dīvyati śaunaḥśeṣam{*4/570*} ākhyāpayati, abhi[566]{*4/571*}ṣicyata iti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ devanādīnām{*4/572*} ante prayogaḥ, utābhiṣekāt pūrvam iti. kiṃ prāptam? ante tu bādarāyaṇa ity ante prayogaḥ kartavya iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, kṛtadeśād abhiṣekāt pūrvaṃ tu prayogaḥ, kṛtadeśo hy abhiṣekaḥ, māhendrasya stotraṃ pratyabhiṣicyata iti pratyakṣānugrahāyābhiṣekāt pūrvaṃ prayoktavyam. nyāyamātram itarat, ante tu bādarāyaṇa iti.
NOTES:
*{4/570: E1: śaunaḥśepam; E6: śaunaḥśepham}*
*{4/571: E2: 5,143; E6: 2,84}*
*{4/572: E2: videvanādīnām}*
prākṛtāc ca purastād yat//5.2.22//
asti agniḥ, ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta iti{*4/573*}. tatra dīkṣaṇīyāyāḥ pūrvaṃ sāvitrahomāḥ, ukhāsaṃbharaṇam, iṣṭakāḥ paśuś cety etad āmnātam. kiṃ tad eva pūrvaṃ kartavyam, uta dīkṣaṇīyeti. kiṃ prāptam? vaikṛtānām ante prayogaḥ, ante tu bādarāyaṇa iti. evaṃ prāpte brūmaḥ, pūrvaṃ sāvitrahomāḥ, iṣṭakāḥ, paśur ukhāsaṃbharaṇaṃ ca. kutaḥ? pratyakṣapāṭhāt, punas tatra dīkṣaṇīyāmnātā, tasyāś ca purastāt sāvitrahomāḥ, iṣṭakāḥ paśur ukhāsaṃbharaṇaṃ ca. tasmāt teṣāṃ pūrvaṃ prayoga iti.
NOTES:
*{4/573: Tait.S. 5.5.2.1}*
saṃnipātaś ced yathoktam ante syāt//5.2.23//
agnau dīkṣaṇīyāyāḥ parato rukmapratimocanādy āmnātam, [567]{*4/574*} tasminn eva krame codakena dīkṣitasaṃskārāḥ prāptāḥ. tatra saṃdehaḥ, kim aniyamaḥ, uta pūrvaṃ rukmapratimocanādi, uta dīkṣitasaṃskārā iti. kiṃ prāptam? aniyamaḥ. athavā, yathā pratyakṣapāṭhakramād dīkṣaṇīyāyāḥ purata ukhāsaṃbharaṇādayaḥ, evaṃ rukmapratimocanādīnīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, dīkṣitasaṃskārāḥ pūrvaṃ kartavyā iti. kutaḥ? dīkṣaṇīyāṃ prati yaḥ pāṭhakramaḥ, yathā ca codakaḥ, tathobhaye 'pi parastād dīkṣaṇīyāyāḥ kāryāḥ. yas teṣāṃ parasparāpekṣaḥ kramaḥ, tatra na kaścid ukhāsaṃbharaṇasyeva pratyakṣaḥ pāṭhakramaḥ pūrvatvaṃ sādhayati. asti tu saṃskāraṇāṃ prakṛtau pūrvaṃ pāṭhaḥ, vikṛtau rukmapratimocanasyottaraḥ, tena yathokta eva kramaḥ syāt, ante vaikṛtam iti. atha kim arthaṃ saṃnipāta āśaṅkyate? nanv ayaṃ saṃnipāta eva vyaktaḥ. asaṃdigdhe saṃdigdhavacanam etat. yathā -
ījānā bahubhir yajñair brāhmaṇā vedapāragāḥ/
śāstrāṇi cet pramāṇaṃ syuḥ, prāptās te paramāṃ gatim// iti.
tasmān na doṣa iti.
NOTES:
*{4/574: E2: 5,144; E6: 2,84}*
============================================================================
Adhyāya 5:
[568]{*5/1*}
NOTES:
*{5/1: E2: 5,145; E6: 2,85}*
vivṛddhiḥ karmabhedāt pṛṣadājyavat tasya tasyopadiśyeta{*5/2*}

agnīṣomīye paśau śrūyate{*5/3*}, ekādaśa prayājān yajati{*5/4*}, ekādaśānuyājān yajatīti{*5/5*}. cāturmāsyeṣu, nava{*5/6*} prayājān yajati, navānuyājān yajatīti{*5/7*}. agnau śrūyate, ṣaḍ upasada iti{*5/8*}. tatra saṃdehaḥ, kiṃ prati prayājam ekādaśasaṃkhyā praty anuyājaṃ ca, tathā cāturmāsyeṣu navasaṃkhyā, tathāgnau copasatsu ṣaṭsaṃkhyā, uta sarvasaṃpādyā saṃkhyeti. kiṃ prāptam? pratipradhānaṃ saṃkhyā bhidyata iti. kutaḥ? bhinnāni hi tāni karmāṇi, tāni ca pradhānāni prati, saṃkhyā śrūyate. pradhānasaṃnidhau ca guṇaḥ śiṣyamāṇāḥ pratidhānaṃ bhidyate, yathā{*5/9*} pṛṣadājyenānuyājān yajatīti pratyanuyājaṃ pṛṣattā guṇo bhidyate, evam ihāpīti.
NOTES:
*{5/2: E2: tasyopariśyeta}*
*{5/3: E2: śruvate}*
*{5/4: Tait.S. 6.3.7.5}*
*{5/5: Tait.S. 6.3.11.6}*
*{5/6: E2: eva}*
*{5/7: Tait.S. 1.6.3.3}*
*{5/8: Tait.S. 6.3.11.6}*
*{5/9: E2: tathā}*
api vā sarvasaṃkhyatvād vikāraḥ pratīyeta

sarvasaṃpādyā saṃkhyā kalpyeta. kutaḥ? pṛthaktvaniveśinī hi saṃkhyāsati pṛthaktve 'bhyāsena kalpyeta, yāvaty asaṃbhavo bhedasya, tāvaty evābhyasyeta{*5/10*}, yāvati saṃbhavati, tāvati pṛthaktvaniveśa eva nyāyyaḥ, tasmāt sarvasaṃpādyaiva saṃkhyā. yat tu, pṛṣadājyavad iti, na, pṛṣattā ekasya na saṃbhavati, nāsau pṛthaktvaniveṣinī. na ca, ekasya kriyamāṇā sarveṣāṃ tantreṇopakarotīti{*5/11*}. [569]{*5/12*} tasmād avaśyaṃ bhettavyā, tantreṇa tūpakaroti saṃkhyā. itarāpekṣā hi sā bhavati. evaṃ sati sahatvasya prāpakaḥ prayogavacano 'nugrahīṣyata iti.
NOTES:
*{5/10: E2: evābhyasyena}*
*{5/11: E2 om. iti}*
*{5/12: E2: 5,146; E6: 2,86}*
svasthānāt tu vivṛdhyeran{*5/13*} kṛtānupūrvyatvāt

upasatsu saṃdehaḥ. kim āvṛttir daṇḍakalitavat, uta svasthānād vivardhanta iti. kiṃ tāvat prāptam? āvartanīyānām arthānām eṣa dharmaḥ, yad uta daṇḍakalitavat. yo hy ucyate, trir anuvākaḥ paṭhyatām iti, sa ādita ārabhya parisamāpya punar ādita ārabhyate, tasmād daṇḍakalitavad āvṛttiḥ.
evaṃ prāpte brūmaḥ, svasthānād vivardhitum arhati. kutaḥ? kṛtānupūrvyatvāt, kṛtam ānupūrvyam upasatsu, prathamāṃ kṛtvā madhyamā kartavyā, tata uttameti. tatra yadi daṇḍakalitavad āvṛttiḥ syāt, uttamāṃ kṛtvā punarādyāyā abhyāse kriyamāṇe 'sthāne sā vivṛddhiḥ kṛtā bhavati. svasthānavivṛddhau naiṣa doṣaḥ. tasmāt svasthāne vivṛddhir iti.
NOTES:
*{5/13: E2: nivṛdhyeran}*
samidhyamānavatīṃ samiddhavatīṃ cāntareṇa dhāyyāḥ syur dyāvāpṛthivyor antarāle samarhaṇāt

darśapūrṇamāsayoḥ sāmidhenyaḥ sāmidhenīr anvāheti{*5/14*}. [570]{*5/15*} tatra kāmyāḥ sāmidhenīkalpāḥ, ekaviṃśatim anubrūyāt pratiṣṭhākāmasyety{*5/16*}evamādayaḥ, tatrāgamena saṃkhyā pūraṇaṃ vakṣyate{*5/17*}. tatra saṃdehaḥ, kim āgantūnām ante niveśaḥ, uta samidhyamānavatīṃ{*5/18*} samiddhavatīṃ{*5/19*} cāntareṇa niveśa iti. kiṃ tāvat prāptam? ante niveśaḥ, ante tu bādarāyaṇaḥ{*5/20*}, ity anena nyāyeneti. evaṃ prāpte brūmaḥ, samidhyamānavatīṃ samiddhavatīṃ cāntareṇa niveśa iti. kutaḥ? dyāvāpṛthivyor antarāle samarhaṇāt saṃstavād ity arthaḥ{*5/21*}. iyaṃ vai samidhyamānavatī{*5/22*}, asau samiddhavatī{*5/23*}, yad antarā, tad dhāyyā, ity antarikṣasaṃstute{*5/24*} 'sminn{*5/25*} antarāle vidhīyante. tasmān nānte syur iti.
NOTES:
*{5/14: Tait.S. 2.5.8.2}*
*{5/15: E2: 5,147; E6: 2,86}*
*{5/16: Tait.S. 2.5.10.2}*
*{5/17: Vgl. zu MS 10.5.26}*
*{5/18: Vgl. ṚV 3.27.4}*
*{5/19: Vgl. ṚV 5.28.5}*
*{5/20: Vgl. MS 5.2.19}*
*{5/21: E1 gibt saṃstavād ity arthaḥ in Klammern}*
*{5/22: E2: samidhyamānavatī dyauḥ}*
*{5/23: E2: samiddhavatī pṛthivī}*
*{5/24: E2: antarikṣasaṃstutyā}*
*{5/25: E2: tasmin}*
tacchabdo vā

atha vā yā dhāyyāśabdikāḥ, tās tatra bhavitum arhanti. tena hi śabdena tatra saṃstavaḥ, saṃstavāc ca vidhānam, yathā, pṛthupājavatyau{*5/26*} dhāyye, uṣṇikkakubhau dhyāyye iti. kāḥ punar etā dhāyyā iti{*5/27*} nāma? nāsya śabdasya prasiddhim upalabhāmahe. ucyate, sāmidhenyo dhyāyyāḥ. kutaḥ? evaṃ hi bhagavataḥ pāṇiner vacanam - pāyyasāṃnāyyanikāyyadhāyyā mānahavirnivāsasāmidhenīṣv{*5/28*} iti, asmād vacanāc chrutim anumimīmahe. katamāsu sāmidhenīṣv iti. ucyate, aviśeṣāt sarvāsvati gamyate. iha tu samidhyamānavatīṃ samiddhavatīṃ cāntareṇa dhyāyyāḥ syur iti. sarvāsu sāmidhenīṣu satīsu dhyāyyāvacanād viśiṣṭānāṃ sāmidhenīnāṃ dhāyyāśabda iti gamyate.
nanu pāṇinivacanād viśeṣeṇa sarvā dhāyyāḥ. nety āha, viśiṣṭāsv api vacanam upapadyata eva. yadi viśiṣṭāḥ, tataḥ [571]{*5/29*} kā iti. ucyate, yāsu dhāyyāśabdaḥ śrūyate, tās tāvad dhāyyāḥ. tāsu ca dhāyyāsu satīṣu vacanam arthavad bhavati. arthavati ca sati vacane nānyā dhāyyāḥ, pramāṇābhāvād iti.
NOTES:
*{5/26: Vgl. ṚV 3.27.5-6}*
*{5/27: E2 om. iti}*
*{5/28: Vgl. Pāṇ. 3.1.29}*
*{5/29: E2: 5,148; E6: 2,87}*
uṣṇikkakubhor ante darśanāt

uṣṇikkakubhoḥ ca ante prayogo dṛśyate, yaj jagatyā paridadhyād antaṃ{*5/30*} yajñaṃ gacchet, atha yat triṣṭubhā paridadhāti nāntaṃ gacchatīti. nanu triṣṭub atrānte dṛśyate, noṣṇikkakubhāv iti. ucyate, triṣṭubham evāyam uṣṇikkakumāv iti brūte. katham? triṣṭubho vīryam ity evaṃ ante{*5/31*} saṃstuteḥ, triṣṭubho vā etad vīryaṃ yad uṣṇikkakubhāv iti kāraṇe kāryavad upacāraḥ kṛtaḥ//
NOTES:
*{5/30: E2 om. uṣṇikkakubhoḥ ca ante prayogo dṛśyatem yaj jagatyā paridadhyād antaṃ}*
*{5/31: E2 om. ante}*
stomavivṛddhau bahiṣpavamāne purastāt paryāsād āgantavaḥ syus tathā hi iṣṭaṃ dvādaśāhe

santi vivṛddhastomakāḥ kratavaḥ, ekaviṃśenātirātreṇa prajākāmaṃ yājayeyus{*5/32*} triṇavenaujaskāmaṃ trayastriṃśena pratiṣṭhākāmam iti{*5/33*}. tatrāgamena saṃkhyā pūraṇaṃ vakṣyate{*5/34*}. atha bahiṣpavamāne vaikṛteṣv ānīyamāneṣu bhavati saṃśayaḥ. kiṃ vaikṛtānām ante niveśaḥ, uta prāk paryāsād iti. kiṃ prāptam? purastāt paryāsād āgantavaḥ syuḥ. tathā hi dṛṣṭaṃ dvādaśāhe, stotrīyānurūpau tṛcau bhavataḥ, vṛṣaṇvantastṛcā bhavanti. tṛca uttamaḥ paryāsa iti, ihāpi prāk paryāsād āgantubhir bhavitavyam.
[572]{*5/35*}
NOTES:
*{5/32: E2: yajayet}*
*{5/33: Tait.Br. 2.2.4.7}*
*{5/34: Vgl. MS 10.5.26}*
*{5/35: E2: 5,149; E6: 2,88}*
paryāsa iti cāntākhyā

prayāsaśabdaś cāntavacano loke dṛśyate, yathā, kṣetraparyāsaḥ, nadīparyāsa iti. evaṃ paryāso 'nte kṛto bhaviṣyati.
ante vā tad uktam

ante vaivaṃjātīyakaṃ vaikṛtaṃ syāt. uktam, ante tu bādarāyaṇa iti{*5/36*}.
NOTES:
*{5/36: Vgl. MS 5.2.19}*
vacanāt tu dvādaśāhe

atha yad uktam{*5/37*}, tathā hi dṛṣṭaṃ{*5/38*} dvādaśāha iti, tat parihartavyam. atrocyate, vacanād dvādaśāhe bhavati, stotrīyānurūpau tṛcau bhavataḥ vṛṣaṇvantas tṛcā bhavanti, tṛca uttamaḥ paryāsa iti. na hi vacanasyātibhāro 'sti.
NOTES:
*{5/37: Vgl. zu MS 5.3.7}*
*{5/38: E2: hīṣṭaṃ}*
atadvikāraś ca

na cāyaṃ tadvikāraḥ, yat tato dharmān gṛhaṇīyād iti.
tadvikāre 'py apūrvatvāt

yo 'pi tadvikāraḥ, tatrāpy anta eva niveśaḥ. kutaḥ? apūrvāt, vṛṣaṇvatāṃ tṛcānām, vṛṣaṇvanta{*5/39*} eva prākparyāsāt, yāvad vacanaṃ vācanikam, na sadṛśam upasaṃkrāmati.
NOTES:
*{5/39: E2: vṛṣaṇvantāv}*
ante tūttarayor dadhyāt

ihāpi vivṛddhastomakāḥ kratava udāharaṇam. tatrottarayoḥ [573]{*5/40*} pavamānayoḥ sāmnām āgama iti vakṣyate{*5/41*}. tatrāgamyamāneṣu sāmasu saṃdehaḥ, kiṃ teṣām ante niveśaḥ, uta gāyatrībṛhatyanuṣṭupsv iti. kiṃ prāptam? anta uttarayor dadhyāt. ukto 'tra nyāyaḥ, ante bādarāyaṇa iti{*5/42*}. tasmād ante niveśa iti.
NOTES:
*{5/40: E2: 5,150; E6: 2,88}*
*{5/41: Vgl. adhyāya 10}*
*{5/42: Vgl. zu MS 5.2.19}*
api vā gāyatrībṛhatyanuṣupsu vacanāt

gāyatrībṛhatyanuṣṭūpsu niveśaḥ. kasmāt? vacanāt, trīṇi ha vai yajñasyodarāṇi gāyatrībṛhatyanuṣṭub iti. atra hy evāvapanti, ata evodvapantīti vacanenāsty upālambhaḥ. tasmān naiṣām ante niveśa iti.
graheṣṭakam aupānuvākyaṃ savanacitiśeṣaḥ syāt

aupānuvākye kāṇḍe grahā iṣṭakāś ca samāmnātāḥ, eṣa vai haviṣā havir yajate, yo dābhyaṃ{*5/43*} gṛhītvā somāya yajata iti{*5/44*}. tathā, parā vā etasyāyuḥ prāṇa eti yo 'śuṃ gṛhṇātīti. tatheṣṭakāś citriṇīr upadadhāti, vajriṇīr upadadhāti{*5/45*}, bhūteṣṭakā upadadhātīti{*5/46*}. tatra saṃdehaḥ, kiṃ graheṣṭakamaupānuvākyaṃ savanaśeṣaś citiśeṣaś ca. atha kiṃ kratuśeṣo 'gniśeṣaś ceti. [574]{*5/47*} kiṃ prāptam? savanacitiśeṣaḥ. kutaḥ? grahaiḥ savanāny ārabhyante, iṣṭakābhiś citayaḥ, yac ca yenārabhyate tat tad aṅgam.
NOTES:
*{5/43: E2: 'dābhyam}*
*{5/44: Tait.S. 3.3.4.3}*
*{5/45: Tait.S. 5.7.3.1}*
*{5/46: Tait.S. 5.6.3.1}*
*{5/47: E2: 5,151; E6: 2,89}*
kratvagniśeṣo vā coditatvād acodanānupūrvasya

kratvagniśeṣaḥ syāt. kutaḥ? coditatvāt, agniś cetavyaḥ śrūyate, ya evaṃ{*5/48*} vidvān agniṃ cinuta iti{*5/49*}. na citiś cetavyā, iṣṭakācayanenāgniś cetavyaḥ śrūyate, agnim iti dvitīyānirdeśāt. tathā, yo dābhyaṃ{*5/50*} gṛhītvā somāya yajata ity adābhyasya yajatinā saṃbandhaḥ, tathāṃśoḥ. tasmāt sakṛd yāgasaṃbandhaṃ kṛtvā kṛtārthaḥ śabdo bhavati, śrutaṃ saṃbandham abhinirvartya. tathā sakṛd agnisaṃbandhaṃ kṛtvā kṛtī manyeta, acodanā citisavanayoḥ, na hi te kartavyatayā codyete, parārthaṃ hi tayoḥ śravaṇam. kiṃ prayojanam? savanacitiśeṣatve, pratisavanaṃ grahaṇam, praticiti ceṣṭakopadhānam. kratvagniśeṣatve sakṛd grahaṇopadhāne.
NOTES:
*{5/48: E2: ya ca evaṃ}*
*{5/49: Tait.S. 5.5.2.1}*
*{5/50: E2: 'dābhyaṃ}*
ante syur avyavāyāt

aupānuvākye śrūyate, citriṇīr upadadhāti, vajriṇīr upadadhātīti{*5/51*}. tatra saṃdehaḥ, kim etāḥ pañcabhyāṃ citāv upadheyāḥ, uta madhyamāyām iti. kiṃ prāptam? pañcabhyām eveṣṭakāḥ kṛtakramāḥ, anyā naitābhir vyaveṣyante.
NOTES:
*{5/51: Tait.S. 5.7.3.1}*
liṅgadarśanāc ca

āvapanaṃ vottamā citiḥ. anyā iṣṭakā upadadhātīti.
[575]{*5/52*}
NOTES:
*{5/52: E2: 5,152; E6: 2,90}*
madhyamāyāṃ tu vacanād brāhmaṇavatyaḥ

naivaitāntyāyāṃ citau. kasyāṃ tarhi? madhyamāyām. kutaḥ? brāhmaṇavatya etā iṣṭakāḥ, tāsāṃ madhyamā citir āmnāyate. yāṃ vai kāṃcid brāhmaṇavatīm iṣṭakām abhijānīyāt, tāṃ madhyamāyāṃ citāv upadadhyād iti. nanu sarvā eveṣṭakā brāhmaṇavatyaḥ. nety āha, aparā liṅgakramāt samākhyānāc ca. tasmād etā nānte syur iti.
prāg lokaṃpṛṇāyās tasyāḥ saṃpūraṇārthatvāt

aupānuvākye kāṇḍa iṣṭakāḥ samāmnātāḥ, vajriṇīr upadadhāti, citriṇīr upadadhāti{*5/53*}, bhūteṣṭakā upadadhātīti{*5/54*}. tatredaṃ samadhigatam, madhyamāyāṃ citāv upadheyā iti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ prāg lokāṃpṛṇāyāḥ, uta paścād iti{*5/55*}. kiṃ prāptam? ante tu bādarāyaṇa iti{*5/56*}. evaṃ prāpte, ucyate, prāg lokaṃpṛṇāyāḥ tasyāḥ saṃpūraṇārthatvāt, saṃpūraṇārthatā tasyāḥ śrūyate, yad evāsyonam, yac chidram, tad anayā{*5/57*} pūrayati, lokaṃ pṛṇa, chidraṃ pṛṇa iti{*5/58*}. apūrvatvāc vārthasya{*5/59*}, vidhir evāyaṃ saṃstaveneti{*5/60*} gamyate. tasmāt prāg lokaṃpṛṇāyāḥ syāt.
[576]{*5/61*}
NOTES:
*{5/53: Tait.S. 5.7.3.1}*
*{5/54: Tait.S. 5.6.3.1}*
*{5/55: Vgl. Tait.S. 4.2.4.4}*
*{5/56: Vgl. zu MS 5.2.19}*
*{5/57: E2: tad etayā}*
*{5/58: Tait.S. 4.2.4.4}*
*{5/59: E2: cārthasya}*
*{5/60: E2: saṃstavo neti}*
*{5/61: E2: 5,152; E6: 2,90}*
saṃskṛte karma saṃskārāṇāṃ tadarthatvāt

ādhāne santi pavamāneṣṭayaḥ. santi ca niyatāni karmāṇi, agnihotrādīni. aniyatāni caindrāgnādīni. tatra saṃdehaḥ, kiṃ pavamāneṣṭīḥ kṛtvā karmāṇi pratipattavyāni, utāhitamātreṣv agniṣv iti. kiṃ prāptam? āhitapātreṣv iti. kutaḥ? āhitamātreṣv asāv agniṣu karmāṇi kartuṃ samartho bhavati, yathā, āhitāgnir na klinnaṃ dārvā dadhyād iti. darśayati{*5/62*} ca, agniṃ vai sṛṣṭam agnihotreṇānudravantīty āhitamātreṣv agnihotraṃ darśayati. tasmān na pavamāneṣṭayaḥ pratīkṣitavyā iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, pavamāneṣṭibhiḥ saṃskṛteṣv agniṣu karmāṇi varteran. kutaḥ? saṃskārāṇāṃ tadarthatvāt, saṃskāraśabdā eta āhavanīyādayaḥ, saṃskārasya kasyacid abhāvena, āhavanīyādiṣu pratipattiḥ syāt. tasmāt saṃskṛteṣv agniṣu karmāṇīti.
NOTES:
*{5/62: E2: klinnaṃ dārvabhyādadhyād ityevamādīny āhitāgnivratābhyāhitamātreṣv eva bhavantīti darśayati}*
anantaraṃ vrataṃ tadbhūtatvāt

yat tu, āhitāgnir na klinnaṃ dārvā dadhyād{*5/63*}ityevamādi. yuktam{*5/64*}, yad āhitamātreṣu kriyate, āhitāgnes tadvratam ucyate. sa ca, āhitamātreṣv āhitāgniḥ saṃvṛttaḥ. tasmād anantaraṃ vrataṃ syāt, tadbhūtatvāt.
NOTES:
*{5/63: E2: dārvabhyādadhyād}*
*{5/64: E2: yuktaṃ tatra}*
pūrvaṃ ca liṅgadarśanāt

atha yad uktam, āhitamātreṣv agnihotraṃ{*5/65*} darśayati, pūrvam iṣṭibhya iti, tasya kaḥ parihāra ity ābhāṣāntaṃ sūtram.
[577]{*5/66*}
NOTES:
*{5/65: E2: agnihotre}*
*{5/66: E2: 5,154; E6: 2,91}*
arthavādo vārthasya vidyamānatvāt

arthavāda eṣaḥ. kutaḥ? arthasya vidyamānatvāt. vidyamāno hi tatrānya evāgnihotrahomaḥ. kathaṃ hotavyam agnihotraṃ na hotavyam iti mīmāṃsante brahmavādinaḥ. yad yajuṣā juhuyād ayathāpūrvam āhutī juhuyāt, yadi na juhuyād agniḥ parāpatet. tūṣṇīm eva hotavyam iti. tasya tūṣṇīṃ homasya praśaṃsārtho 'yam arthavādaḥ.
nyāyavipratiṣedhāc ca

nyāyavipratiṣedhaś ca bhavet. yady anantaram agnihotrādayaḥ syuḥ, yaḥ pūrvokto nyāyaḥ{*5/67*}, sa vipratiṣidhyeta, na vā tāsāṃ tadarthatvād iti. tasmāt saṃskṛte karmāṇi bhaveyur iti.
NOTES:
*{5/67: Vgl. zu MS 3.6.12}*
saṃcite tv agnicid yuktaṃ prāpaṇān nimittasya

agnicid varṣati na dhāvet, na striyam upeyāt, tasmād agnicitā pakṣiṇo nāśitavyā ityevamādayaḥ padārthāḥ śrūyante. teṣu saṃdehaḥ, kiṃ saṃcitamātre pratipattavyā uta kratvanta iti. kiṃ prāptam? saṃcitamātra eveti. agniṃ yaś citavān so 'gnicid iti tasya śrūyamāṇāś citavato 'nantaram eva prāpnuvanti, prāpte nimitte naimittikaṃ kartavyam. tasmād anantaram eva.
[578]{*5/68*}
NOTES:
*{5/68: E2: 5,155; E6: 2,92}*
kratvante vā prayogavacanābhāvāt

prayogavacano hy atra tān padārthān prāpayati, yeṣāṃ kratvarthatvam. na caiṣāṃ kratvarthatvam asti, puruṣārthā hy ete. katham? pratiṣedhe puruṣaḥ śrūyate, varṣati na dhāvet, na striyam upeyād ityevamādi. na ca kratvarthā ete prasaktāḥ, yena pratiṣedhaḥ krator upakuryāt.
nanu puruṣārthā api citavataḥ śravaṇāc cayanānantaraṃ prāptāḥ. neti brūmaḥ,
agneḥ karmatvānirdeśāt{*5/69*}

agnyarthaṃ cayanaṃ tat, yad agneḥ svaṃ kāryaṃ kurvataḥ sāhāyye vartate, tat tadartham. kaś ca tasya svārthaḥ? yāgāsiddhiḥ, siddhe ca yāge cayanenopakṛtaṃ bhavati. tasmāt siddhe yāge 'gnicit, tena kratvanta iti.
NOTES:
*{5/69: E2: karmatvānirdeśāt}*
pareṇāvedanād dīkṣitaḥ syāt sarvair dīkṣābhisaṃbandhāt

jyotiṣṭome śrūyate, āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvaped dīkṣiṣyamāṇa iti{*5/70*}. tathā, daṇḍena dīkṣayati{*5/71*}, mekhalayā dīkṣayati, kṛṣṇājinena dīkṣayatīty{*5/72*}evamādi. tatra saṃdehaḥ, kiṃ sarvair dīkṣito bhavati, atha veṣṭyante dīkṣita iti. kiṃ tāvat prāptam? sarvair iti. kutaḥ? dīkṣābhisaṃbandhāt, dīkṣāsaṃbandho bhavati, daṇḍena dīkṣayati, dīkṣām asya karotīty arthaḥ{*5/73*}. yadīṣṭyante dīkṣitaḥ syāt, [579]{*5/74*} katham asya daṇḍena dīkṣāṃ kuryāt. teneṣṭyā na dīkṣitaḥ. na ca, asyeṣṭyante dīkṣitaśabdaṃ paśyāmaḥ, āvedane tv asya dīkṣitaśabdaḥ, tasmān na tāvati dīkṣitaḥ syāt. na ca saṃbhavati sam-uccaye vikalpo nyāyyaḥ, pakṣe bādhaḥ syāt. tatra prayogavacano bādhyeta. tasmād bhinneṣv api dīkṣāsaṃbandhavākyeṣu prayogavacanena sahaikavākyatety āvedanakāle dīkṣitaḥ syāt.
NOTES:
*{5/70: Tait.S. 5.5.1.4}*
*{5/71: Tait.S. 6.1.3.5}*
*{5/72: Tait.S. 6.1.3.2}*
*{5/73: E1 gibt dīkṣām asya karotīty arthaḥ in Klammern}*
*{5/74: E2: 5,156; E6: 2,92}*
iṣṭyante vā tadarthā hy aviśeṣārthasaṃbandhāt

iṣṭyante vā dīkṣitaḥ syāt, tadarthā hi sā dīkṣaṇārthā{*5/75*}. katham? dīkṣiṣyamāṇasya adīkṣitasya sā bhavati, yadi tasyā uttarakāle dīkṣitaḥ, evaṃ sā dīkṣiṣyamāṇasya. tasmād vākyād avagamyate, bhavati tadā dīkṣita iti, dīkṣākāraṇe padārthe nirvṛtte kim iti na dīkṣitaḥ syāt? vākyaṃ hi nirapekṣaṃ dīkṣita iti jñāpayati.
yat tu, dīkṣāsaṃbandho daṇḍena dīkṣayatīti. kathaṃ sa dīkṣitatve syād iti daṇḍenaivaṃ dīkṣitaṃ saṃpādayatīty{*5/76*} avagacchāmaḥ. yat tu, anantaraṃ dīkṣitaśabdo nāstīti. na śabdasyāprayogo 'rthābhāve hetuḥ. saty apy arthe tadavasarābhāvān na prayujyate śabdaḥ. anyena ca dīkṣita ity avagamyate vākyena, āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālaṃ nirvaped dīkṣyamāṇa iti. yac ca, āvedanakāle dīkṣitaśabda iti. iṣṭyante 'pi dīkṣitasyāsāv aviruddhaḥ, prayogavacanaś cāviruddhaḥ, yata ekaṃ dīkṣākāraṇam, anyair dīkṣitaṃ saṃpādayatīti gamyate.
[580]{*5/77*}
NOTES:
*{5/75: E1 gibt dīkṣaṇārthā in Klammern}*
*{5/76: E2: daṇḍenainaṃ dīkṣitaṃ saṃpādayatīty}*
*{5/77: E2: 5,157; E6: 2,93}*
samākhyānaṃ ca tadvat

itaś ca paśyāmaḥ, iṣṭadīkṣaṇārthā, iṣṭyante ca pravṛttir iti. kasmāt? samākhyānaṃ ca tadvad iti yadvan nyāya upadiṣṭaḥ. katham? dīkṣaṇīyeti tādarthyakarī samākhyā bhavati, yathā snānīyaṃ bhojanīyaṃ ceti. tasmāc ca paśyāmaḥ, iṣṭir dīkṣaṇārthā, iṣṭyante ca pravṛttir iti.
aṅgavat kratūnām ānupūrvyam

iha kāmyā iṣṭaya udāharaṇam. aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nirvaped{*5/78*} ityevamādayaḥ, gavādayaḥ, somāḥ, saumyādayaḥ, paśavaḥ. tatra saṃdehaḥ, kiṃ yena krameṇādhītāḥ, tenaiva krameṇa prayoktavyāḥ, utāniyama iti. kiṃ tāvat prāptam? kratūnām ānupūrvyaṃ yat pāṭhe, tad eva prayoge bhavitum arhati. evaṃ pāṭhakramo 'nugṛhīto bhaviṣyati, itarathā pāṭhakramo bādhyeta, tan mā bhūd iti krameṇānuṣṭhātavyam.
NOTES:
*{5/78: Tait.S. 2.2.1.1}*
na vāsaṃbandhāt

na vā, ayaṃ{*5/79*} kramo niyamyeta. kutaḥ? asaṃbandhāt. pṛthak pṛthag eṣāṃ karmaṇāṃ prayogavacanāni, tāni svapadārthānām upasaṃhārakāṇi. yo yasya nopakārakaḥ, sa tasya na krameṇa, notkramaṇa. yo yasyopakaroti kasyacit, tasyopakurvataḥ kramaḥ sāhāyye vartate. na caitāni karmāṇy anyonyasyopakurvanti. tasmān naiṣāṃ kramaḥ sāhāyye vartate. tasmād asaṃbandha iti.
[581]{*5/80*}
NOTES:
*{5/79: E2: na cāyaṃ}*
*{5/80: E2: 5,158; E6: 2,94}*
kāmyatvāc ca

kāmyāni caitāni karmāṇi, kāmāś ca krameṇotpadyante, tena nimittasyākramatvān na kramavanta iti.
ānarthakyān neti cet

iti yad uktaṃ pūrvapakṣe, tad eva punar ucyate parihartum. evaṃ krameṇa pāṭho 'rthavān bhaviṣyatīti. etad ābhāṣāntaṃ sūtram.
syād vidyārthatvād yathā pareṣu sarvasvārāt

syād arthavān kramapāṭhaḥ, asaty api prayoge krame, vidyāgrahaṇārthatvāt, karmāvabodhanārthāyāṃ vidyāyāṃ kramaniyamādṛṣṭaṃ tadāśrayam eva bhaviṣyatīti, yathā, tvatpakṣe, pareṣu sarvasvārāt, yasyāpi kramo 'ṅgam iti pakṣaḥ, tasyāpi sarvasvārāt pareṣāṃ sarvasvāreṇa yaḥ kramas tasyādṛṣṭārthatāvaśyaṃ kalpanīyā.
ya etenety agniṣṭomaḥ prakaraṇāt

jyotiṣṭome śrūyate, eṣa vāva prathamo yajñānāṃ{*5/81*} yaj jyotiṣṭomaḥ, ya etenāniṣṭvāthānyena yajeta gartapatyam eva taj jāyate pra vā mīyata iti. tatra saṃdehaḥ, ya eteneti kasya [582] ayaṃ vāda iti praśnenaivopakramaḥ. ucyate, ya etenety agniṣṭomasya vādaḥ. kutaḥ? prakaraṇāt, tasya hi prakaraṇe bhavaty etad vacanam. prakṛtavācīni ca sarvanāmāni bhavanti.
NOTES:
*{5/81: E2: yajño yajñānāṃ}*
liṅgāc ca

liṅgam api bhavati, tatra śrūyate, yasya{*5/82*} navatiśataṃ stotrīyā{*5/83*} iti, agniṣṭomasya hi bhavanti navatiśataṃ stotrīyāḥ. katham? trivṛd bahiṣpavamānam, pañcadaśāny ājyāni, tāni catvāri. sā ekonasaptatiḥ. pañcadaśo mādhyaṃdinaḥ pavamānaḥ, tena caturaśītiḥ. saptadaśāni pṛṣṭhāni, tāni catvāri sāṣṭaṣaṣṭiḥ, caturaśītyā saha dvipañcāśac chatam. saptadaśa ārbhavaḥ pavamānaḥ, tena ṣaṣṭyadhikaṃ śataṃ nava ca. ekaviṃśaṃ yajñāyajñīyam iti tad etan navatiśatam agniṣṭomasya, tasmād apy agniṣṭomaḥ.
NOTES:
*{5/82: E2: tasya}*
*{5/83: Ait.Br. 3.41}*
athānyeneti saṃsthānāṃ saṃnidhānāt

athānyeneti kiṃ saṃsthānāṃ vādaḥ, atha jyotiṣṭomavikārāṇām evaikāhādīnām iti. kiṃ tāvat prāptam? saṃsthānām iti. kutaḥ? saṃnidhānāt, saṃnihitās tasmin prakaraṇe saṃsthāḥ, tāsāṃ vādaḥ prakaraṇānugrahāya.
tatprakṛter vāpattivihārau hi na tulyeṣūpapadyete

tatprakṛter vā gavāder vādaḥ syāt, āpattivihārau hi prakṛtivikāramātreṣūpapadyete, na tulyaśabdeṣv eva jyotiṣṭoma[583]{*5/84*}śabdakeṣu. naivam abhisaṃbandhaḥ kriyate, athānyena jyotiṣṭomaśabdakeneti. kathaṃ tarhi? anyeneti prakṛtād itarad bravīti, na, sa jyotiṣṭomena viśiṣyate, na hi śabdasyārthaḥ samīpagatena kṛtaprayojanenaikadeśe 'vasthāpayitavyo bhavati, na hi vākyena śrutir bādhyate. atha, jyotiṣṭomād anyenety abhisaṃbadhyate, tato natarāṃ saṃsthāvādaḥ. kathaṃ punar āpattivihārau? prajāpatir vāgniṣṭomaḥ, sa uttarān ekāhān asṛjata te sṛṣṭvā abruvan{*5/85*}, na vai svenātmanā prabhavāma iti. tebhyaḥ svātantryaṃ prāyacchat, tathā ca te prābhavan tad, yathā vā idam agner jātād adhyagnayo{*5/86*} vihriyante. evaṃ vā, etasmād yajñād anye yajñakratavo vihriyante, yo vai trivṛd anyaṃ yajñakratum āpadyate, sa taṃ dīpayati, yaḥ pañcadaśam, sa tam, yaḥ saptadaśam, sa tam, ya ekaviṃśam, sa tam ityevam āhur eko yajña iti. ete vai sarve jyotiṣṭomāḥ bhavantīti. evaṃ vaikṛtānāṃ saṃkīrtanāt, teṣām eva vāda iti gamyate. katham? athānyeneti, yo 'sāv anyaḥ, tatra prākṛtān dharmān vihṛtān darśayati, ato manyāmahe, yasya yato vihṛtiḥ, tenānyeneti.
NOTES:
*{5/84: E2: 5,160; E6: 2,95}*
*{5/85: E2: te sṛṣṭās tam abruvan}*
*{5/86: E2: anye 'gnayo}*
praśaṃsā vā viharaṇābhāvāt

yady evaṃ na tarhi tadvikārāṇāṃ vādaḥ, tatra na vihāro nāpattiḥ prakaraṇādibhiḥ, te dharmā jyotiṣṭomasya, yadi hi{*5/87*} gavādayo{*5/88*} vihriyeran prakaraṇādīni bādhyeran. tadāpattiḥ pratyakṣaviruddhā, praśaṃsā tv eṣā, āpattivihārābhāvāt.
[584]{*5/89*}
NOTES:
*{5/87: E2: te}*
*{5/88: E2: gavādiṣu}*
*{5/89: E2: 5,161; E6: 2,95}*
vidhipratyayād vā na hy akasmāt praśaṃsā syāt

atrocyate, yady apy āpattivihārau na vidhīyete, te{*5/90*} tathāpi codakena vidhīyete. ye prakṛtau kartavyāḥ, te codakavacanād vikṛtāv api kartavyā gamyante. tadāpattivihārāv iva yatra bhavataḥ, tenānyeneti gamyate. na hy akasmāt praśaṃsā syāt, yo 'sāv anyaḥ, sa katham anayā praśaṃsayā lakṣyetetyevamarthā praśaṃsā.
NOTES:
*{5/90: E2 om. te}*
ekastome vā kratusaṃyogāt

ya etenāniṣṭvā, athānyena yajeteti śrūyate. tatraiṣo 'rthaḥ samadhigataḥ, tadvikārāṇāṃ vāda iti. athedānīṃ saṃdihyate, kim ekastomakasya, anekastomakasya ceti. kiṃ{*5/91*} prāptam? ekastomakasya vādaḥ. kutaḥ? kratusaṃyogāt, ekastome kratusaṃyogo bhavati, yo vai trivṛd anyaṃ yajñakratum āpadyate sa taṃ dīpayati, yaḥ pañcadaśaṃ{*5/92*} sa tam, yaḥ saptadaśaṃ{*5/93*} sa tam, ya ekaviṃśaṃ{*5/94*}, sa tam. trivṛdādaya ekastomakāḥ. tasmāt teṣāṃ vāda iti.
NOTES:
*{5/91: E2: kim ekastomakasya. krator eṣa vāda utaikastomakasyānekastomakasya ceti. kiṃ}*
*{5/92: E2: pañcadaśaḥ}*
*{5/93: E2: saptadaśaḥ}*
*{5/94: E2: ekaviṃśaḥ}*
sarveṣāṃ vā codanāviśeṣāt praśaṃsā stomānām