મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.3

શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ દીક્ષણીયેત્યેવમાદિ ચ લિઙ્ગં દૃશ્યતે. તથા ગુણાશ્ ચ જ્યોતિષ્ટોમવિકારે દીક્ષણીયાદયો દૃશ્યન્તે, ચતુર્વિંશતિ માનં હિરણ્યં દીક્ષણીયાયાં દદ્યાત્, પ્રાપણીયાયાં દ્વે ચતુર્વિંશતિમાન ઇતિ, તુલ્યત્વે ન પ્રવર્તયિષ્યન્તે દીક્ષણીયાદયઃ. તસ્માદ્ અપિ સોમયાગઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ.
[537]{*4।445*}
નોતેસ્:
*{4।445: એ2: 5,106; એ6: 2,66}*
શ્રુતિલક્ષણમ્ આનુપૂર્વ્યં તત્પ્રમાણત્વાત્॥5.1.1॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયે પ્રયોજકાપ્રયોજકલક્ષણં વૃત્તમ્, તન્ ન પ્રસ્મર્તવ્યમ્. ઇહેદાનીં ક્રમનિયમલક્ષણમ્ ઉચ્યતે, તચ્ છ્રુત્યર્થપાઠપ્રવૃત્તિકાણ્ડમુખ્યૈર્ વક્ષ્યતે, શ્રુત્યાદીનાં ચ બલાબલમ્. આદિતસ્ તુ શ્રુતિક્રમશ્ ચિન્ત્યતે. કિં યથાશ્રુતિ પદાર્થાનાં ક્રમ આસ્થેયઃ, ઉતાનિયમેનેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એકત્વાત્ કર્તુઃ, અનેકત્વાચ્ ચ પદાર્થાનામ્, અવશ્યં ભાવિનિ ક્રમે લાઘવાત્ પ્રયોગપ્રાશુભાવાચ્ ચાનિયમ ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ.
શ્રુતિલક્ષણમ્ આનુપૂર્વ્યં તત્પ્રમાણત્વાદ્ ઇતિ. શ્રુતિર્ ગ્રહણમ્{*4।446*} અક્ષરાણામ્, તન્ નિમિત્તં યસ્ય ક્રમસ્ય, સ સાધુઃ ક્રમઃ. શ્રુતિપ્રમાણકા હિ વૈદિકા અર્થાઃ, નૈષામ્ અન્યત્ પ્રમાણમ્ અસ્તીત્ય્{*4।447*} ઉક્તમ્. કિમ્ ઇહોદાહરણમ્? સત્રે દીક્ષાક્રમઃ{*4।448*}, ય ઋત્વિજસ્ તે યજમાના ઇત્ય્{*4।449*} ઉક્ત્વા, તેષાં દીક્ષાક્રમં વિધત્તે, અધ્વ્યર્યુર્ ગૃહપતિં દીક્ષયિત્વા બ્રહ્માણં દીક્ષયતિ, તત ઉદ્ગાતારમ્, તતો હોતારમ્, તતસ્ તં પ્રતિપ્રસ્થાતા દીક્ષયિત્વાર્ધિનો દીક્ષયતિ, બ્રાહ્મણાચ્છંસિનં બ્રહ્મણઃ, પ્રસ્તોતારમ્ ઉદ્ગાતુઃ, મૈત્રાવરુણં હોતુઃ, તતસ્ તં નેષ્ટા{*4।450*} દીક્ષયિત્વા તૃતીયિનો દીક્ષયતિ, આગ્નીધ્રં બ્રહ્મણઃ, પ્રતિહર્તારમ્ ઉદ્ગાતુઃ, અચ્છાવાકં હોતુઃ, તતસ્ તમ્ ઉન્નેતા દીક્ષયિત્વા પદિનો{*4।451*} દીક્ષયતિ, પોતારં [538]{*4।452*} બ્રહ્મણઃ, સુબ્રહ્મણ્યમ્ ઉદ્ગાતુઃ, ગ્રાવસ્તુતં હોતુઃ, તતસ્ તમ્ અન્યો બ્રાહ્મણો દીક્ષયતિ, બ્રહ્મચારી વાચાર્યપ્રેષિત ઇતિ. અનિયમેન ક્રમઃ કર્તવ્યઃ, યથા પૂર્વઃ પક્ષઃ. યથા તર્હિ સિદ્ધાન્તઃ, એષ એવ ક્રમઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
તત્રાહ, અન્યાય્યં શ્રુતિવચનમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, કિમ્ અયં{*4।453*} ન સાધુઃ? ન, ન સાધુર્ ઇતિ બ્રૂમઃ. ન્યાય્યં તર્હિ. ન બ્રૂમઃ, ન સાધુઃ ક્રમ ઇતિ. કિં તર્હિ? ઉક્તસ્ય પુનર્વચનમ્ અન્યાય્યામ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, સાધોર્ વચનં બહુશો ઽપ્ય્ ઉચ્યમાનં ન્યાય્યમ્ એવ. અસાધોસ્ તુ સકૃદ્ અપ્ય્ અન્યાય્યમ્. આહ, સકૃદ્વચનેન જ્ઞાતસ્ય પુનર્વચને ન પ્રયોજનમ્ અસ્તીતિ. ઉચ્યતે, ભવત્ય્ અપ્રસ્મરણમ્{*4।454*} અપિ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. વૃત્તિકારેણ તત્ કાર્યમ્ ઇતિ ચેત્. સૂત્રકારસ્યાપ્ય્ અવિશેષો વૃત્તિકારેણ.
અથવા - અર્થાન્તરમ્ એવેદમ્, તત્ર હ્ય્ અન્ય એવ સંશયો વિચારો નિર્ણયશ્ ચ, શ્રુતિપ્રમાણકો ધર્મઃ, અન્યપ્રમાણક ઇતિ સંશયઃ. પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અધિગમ્ય નિમિત્તત્વાન્ ન તત્પ્રમાણકઃ, અતીન્દ્રિયત્વાચ્ ચોદનાલક્ષણ ઇતિ વિચારઃ. ચોદનાલક્ષણ એવેતિ નિર્ણયઃ. ઇહ તુ સિદ્ધે તત્પ્રામાણ્યે વ્યવહારક્રમસ્ય{*4।455*} સાધુત્વાવધારણમ્.
અથવા - શ્રુતિવિચારો{*4।456*} ઽયમ્. કિં પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ વિધાનમ્, કિં વા ક્રમો વિધીયત ઇતિ. અનેકાર્થવિધાનાનુપપત્તેઃ ક્રમે{*4।457*} ઽનુવાદઃ પદાર્થાનાં{*4।458*} વિધિઃ. અવદાનવાક્યેષ્વ્ ઇવ, પદાર્થવિધાનં શ્રુત્યા, ક્રમવિધાનં વાક્યેન, તસ્માન્ ન ક્રમો વિધીયત ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. નન્વ્ અવદાનવાક્યેષુ ક્રમો વિધીયતે. સત્યં વિધીયતે, પાઠેન, ન શ્રુત્યા, ય{*4।459*} ઋત્વિજસ્ તે [539]{*4।460*} યજમાના ઇતિ તુ, દીક્ષાયાઃ પ્રાપ્તત્વાત્, ક્રમવિધાનાર્થા શ્રુતિર્ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ. તસ્માદ્ અપુનરુક્તમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।446: એ2: શ્રવણમ્}*
*{4।447: મ્સ્ 1.1.2}*
*{4।448: એ2: દીક્ષાક્રમે}*
*{4।449: એ2: યે યજમાનાસ્ ત ઋત્વિજ ઇત્ય્}*
*{4।450: એ2: નેષ્ઠા}*
*{4।451: એ2,6: પાદિનો}*
*{4।452: એ2: 5,107; એ6: 2,66}*
*{4।453: એ2: એષ}*
*{4।454: એ2: અસ્મરણમ્; એ6: અપસ્મરણમ્}*
*{4।455: એ1,6, એ2 (fન્.); એ2: વ્યવહારઃ ક્રમસ્ય}*
*{4।456: એ2: શ્રુતિક્રમવિચારો}*
*{4।457: એ1 (fન્.), એ2: ક્રમો ઽનુવાદઃ}*
*{4।458: એ2: દીક્ષાદીનાં પદાર્થાનાં}*
*{4।459: એ2 ઓમ્. ય}*
*{4।460: એ2: 5,108; એ6: 2,67}*
અર્થાચ્ ચ॥5.1.2॥
કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ સર્વત્ર શ્રુતિવશેનૈવ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. ઉક્તં હિ, ચોદનાલક્ષ્ણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ{*4।461*}.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, અર્થાચ્ ચ સામર્થ્યાચ્ ચ{*4।462*} ક્રમો વિધીયત ઇતિ, ગુણભૂતો હિ પદાર્થાનાં ક્રમો ભવતિ, યશ્ ચ યસ્ય નિર્વર્ત્યમાનસ્યોપકરોતિ, સ તસ્ય ગુણભૂતઃ. યસ્મિંશ્ ચાશ્રીયમાણે પદાર્થ એવ ન સંપદ્યતે, ન સ ગુણભૂતઃ, વિનાપિ તેન, ન વૈગુણ્યમ્. એવં પ્રત્યક્ષઃ ક્રમસ્ય ગુણભાવો યત્ર, તત્રાર્થેન સ એવાશ્રયિતવ્યઃ, યથા જાતે વરં દદાતિ, જાતમ્ અઞ્જલિના ગૃહ્ણાતિ, જાતમ્ અભિપ્રાણિતીતિ, અર્થાત્ પૂર્વમ્ અભિપ્રાણિતવ્યમ્, તતો ઽઞ્જલિના ગ્રહીતવ્યઃ, તતો વરો દેય ઇતિ. તથા વિમોકઃ પૂર્વમ્ આમ્નાતઃ, પશ્ચાત્ તદ્યોગઃ, અર્થાદ્ વિપરીતઃ કાર્યઃ. યાજ્યાનુવાક્યે તુ વિપર્યયેણામ્નાતે, વિપર્યયેણ કર્તવ્યે. નાત્ર પાઠક્રમો મીયતે{*4।463*}. યતો દેવતોપલક્ષણાર્થાનુવાક્યા, પ્રદાનાર્થા યાજ્યા. અગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ પૂર્વમ્ આમ્નાતમ્. ઓદનં પચતીતિ પશ્ચાત્. અસંભવાત્ પૂર્વમ્ ઓદનઃ પક્તવ્યઃ. પ્રૈષપ્રૈષાર્થો તુ વિપર્યયેણામ્નાતૌ, તૌ ચ વિપર્યયેણ કર્તવ્યૌ.
[540]{*4।464*}
નોતેસ્:
*{4।461: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.2}*
*{4।462: એ1 ગિબ્ત્ સામર્થ્યાચ્ ચ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।463: એ1 (fન્.): ઽનુમીયતે; એ2: ઽનુષ્ઠીયતે}*
*{4।464: એ2: 5,110; એ6: 2,68}*
અનિયમો ઽન્યત્ર॥5.1.3॥
અસ્મિન્ વિષયે ક્રમસ્ય નિયમો નાસ્તિ, યથા દર્શપૂર્ણમાસયોર્ યાજમાનાનાં પ્રયાજાનુમન્ત્રણાદીનાં નાનાશાખાન્તરસમામ્નાતાનાં વસન્તમ્ ઋતૂનાં પ્રીણામીત્યેવમાદીનામ્{*4।465*}, એકો મમેત્યેવમાદીનાં{*4।466*} ચ.
નોતેસ્:
*{4।465: તૈત્.સ્. 1.6.2.3}*
*{4।466: શ્પ્બ્ર્ 1.5.4.11}*
ક્રમેણ વા નિયમ્યેત ક્રત્વેકત્વે તદ્ગુણત્વાત્॥5.1.4॥
દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાતમ્, સમિધો યજતિ, તનૂનપાતં યજતિ, ઇડો યજતિ, બર્હિર્ યજતિ, સ્વાહાકારં યજતીતિ{*4।467*}. તત્ર સંશયઃ, કિમ્ અનિયતેનૈવ ક્રમેણૈષામ્ અનુષ્ઠાનમ્, ઉત યઃ પાઠક્રમઃ સ એવ નિયમ્યેતેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાદ્ અનિયમ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ક્રમેણૈવ નિયમ્યેતૈકસ્મિન્ ક્રતાવ્ ઇતિ. કુતઃ? તદ્ગુણત્વાત્. તદ્ગુણત્વં હિ ગમ્યતે પદાર્થાનામ્, યથા - સ્નાયાત્, અનુલિમ્પેત્, ભુઞ્જીતેતિ ચ ક્રમેણાનુષ્ઠાનમ્ અવગમ્યતે, વાક્યાત્ પદાર્થાનામ્. યથા ચાદૃષ્ટાર્થેષૂપદિશ્યમાનેષુ, કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્, દેવાય ધૂપો દેયઃ, પુષ્પાણ્ય્ અવકરિતવ્યાનિ ચન્દનેનાનુલેપ્તવ્ય ઉપહારો ઽસ્મા ઉપહર્તવ્યઃ, એવં કૃતે દેવસ્ તુષ્યતીતિ. તમ્ અન્યઃ પ્રતિબ્રૂતે, નૈતદ્ એવમ્, ન પ્રથમં ધૂપો દાતવ્યઃ, પ્રથમં પુષ્પાણ્ય્ અવકરિતવ્યાનીતિ. એવં મન્યતે, ધૂપદાનસ્ય પ્રાથમ્યમ્ અનેનોક્તમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ વાચનિક એષામ્ એષ ક્રમ ઇતિ.
[541]{*4।468*}
નોતેસ્:
*{4।467: તૈત્.સ્. 2.6.1.1}*
*{4।468: એ2: 5,111; એ6: 2,68}*

અશાબ્દ ઇતિ ચેત્, સ્યાદ્ વાક્યશબ્દત્વાત્॥5.1.5॥
ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, અથૈવં ગમ્યમાને ઽશબ્દ એવ ક્રમઃ. કથમ્? પદાર્થપૂર્વકો વાક્યાર્થઃ, પદેભ્યશ્ ચ પદાર્થા એવાવગમ્યન્તે, ન ક્રમઃ. સ્યાદ્ એતદ્ એવમ્, યદિ પદાર્થાનાં{*4।469*} સમૂહસ્ય શ્રવણં પ્રત્યાયકમ્ અર્થસ્ય સ્યાત્, ન તુ સમુદાયઃ પ્રત્યાયકઃ, ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સમામ્નાય ઇત્ય્{*4।470*} અત્ર. તસ્માત્ ક્રમસ્ય વાચકશબ્દાભાવાદ્ વ્યામોહ એષ ક્રમો ઽવગમ્યતે. એવં ચાપૂર્વાસત્તિર્ અનુગ્રહીષ્યતે, ઇતરથા સાપિ વિપ્રકૃષ્યેત ઘટીયન્ત્ર ઇવ. દર્શયિષ્યતિ ચ, હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ, અથ જિહ્વાયાઃ, અથ વક્ષસ ઇતિ. યદિ નિયામકઃ પાઠક્રમઃ, તતો ન વિધાતવ્યમ્ એતત્, નિયામકે હિ પાઠક્રમે પાઠક્રમાદ્ એવ પ્રાપ્નુયાત્.
નોતેસ્:
*{4।469: એ1 (fન્.), એ2: પદાનાં}*
*{4।470: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 1.1.25}*
અર્થકૃતે વાનુમાનં સ્યાત્, ક્રત્વેકત્વે પરાર્થત્વાત્ સ્વેન ત્વ્ અર્થેન સંબન્ધઃ, તસ્માત્ સ્વશબ્દમ્ ઉચ્યેત॥5.1.6॥
એકસ્મિન્ ક્રતાવ્ એકત્વાત્ ક્રતુઃ, અનેકસ્મિન્ પદાર્થે ઽર્થકૃતત્વાત્ ક્રમસ્ય, તત્રૈષ એવ ક્રમો નિયમ્યેતાનુમાનેન. કુતઃ? પરાર્થત્વાદ્ વેદસ્ય, પરાર્થો હિ વેદો યદ્ યદ્ અનેન શક્યતે કર્તુમ્, તસ્મૈ તસ્મૈ પ્રયોજનાયૈષ સમામ્નાયતે. શક્યતે ચાનેન પદાર્થો વિધાતુમ્, શક્યતે ચ ક્રિયાકાલે પ્રતિપત્તુમ્. તસ્માદ્ વેદઃ પદાર્થાંશ્ ચ વિધાતુમ્ ઉપાદેયઃ, ક્રિયાકાલે ચ પ્રતિપત્તુમ્. ન ગમ્યતે{*4।471*} વિશેષઃ, વિધાતુમ્ અયં સમામ્નાયતે, ન પ્રતિપત્તુમ્ ઇતિ. અગમ્યમાને વિશેષ ઉભયાર્થમ્ ઉપાદીયત [542]{*4।472*} ઇતિ ગમ્યતે. પ્રતિપત્તું ચાનેન ક્રમેણ શક્યતે, નાન્યેન. અત એવ ચ કૃત્વા પાઠક્રમાપચારે, વિનષ્ટ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ઇતરથા હિ યદ્ યસ્ય પ્રયોજનમ્, તસ્મિન્ નિર્વર્તમાન એવ કિં નષ્ટં સ્યાત્. અદૃષ્ટં કલ્પ્યેત, તચ્ ચાન્યાય્યં દૃષ્ટે સતિ. તસ્માત્ સ્વશબ્દઃ ક્રમઃ, ય એવ પદાર્થાનાં વાચકઃ શબ્દઃ, સ એવ ક્રમસ્યાપિ.
નોતેસ્:
*{4।471: એ2: ગમ્યતે}*
*{4।472: એ2: 5,112; એ6: 2,69}*
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્॥5.1.7॥
એવં ચાન્યાર્થં દર્શયતિ, વ્યત્યસ્તમ્ ઋતવ્યા ઉપદધાતિ{*4।473*}. વ્યત્યસ્તં ષોડશિનં શંસતિ{*4।474*}. આશ્વિનો દશમો ગૃહ્યતે, તં તૃતીયં જુહોતીતિ. યદ્ય્ અનિયમેનોપધાનં શંસનં ચ, વ્યત્યસ્તવચનમ્ અનર્થકં સ્યાત્. ન હિ કથંચિદ્ અવ્યત્યાસ ઇતિ, તથાશ્વિનસ્ય તૃતીયસ્ય હોમાનુવાદો નાવકલ્પ્યેત, યદિ પાઠક્રમેણ નિયમ{*4।475*} ઇતિ. તથા, અભિચરતા પ્રતિલોમં હોતવ્યમ્, પ્રાણાન્ એવાસ્ય પ્રતીચઃ પ્રતિયૌતીતિ{*4।476*} ક્વચિત્ પ્રતિલોમં વિદધદ્ અનુલોમં દર્શયતિ, તદ્ ઉપપદ્યતે, યદિ પાઠક્રમેણ પ્રયોગઃ. ઇતરથા, સર્વમ્ અનુલોમં સ્યાત્, પ્રતિલોમદર્શનં નોપપદ્યેત. તથા ચતુર્થોત્તમયોઃ પ્રતિસમાનયતીત્ય્ ઉક્તે સતિ, અતિહાયેડો બર્હિઃ પ્રતિસમાનયતીત્ય્ ઉચ્યતે, તેન બર્હિષશ્ ચતુર્થતાં દર્શયતિ, સા પાઠક્રમે નિયામકે ઽવકલ્પતે.
નોતેસ્:
*{4।473: તૈત્.સ્. 5.3.1.1}*
*{4।474: તૈત્.સ્. 7.1.5.4}*
*{4।475: એ2: પાઠક્રમેણાનિયમ}*
*{4।476: તૈત્.સ્. 3.4.8.5}*
પ્રવૃત્ત્યા તુલ્યકાલાનાં ગુણાનાં તદુપક્રમાત્॥5.1.8॥
વાજપેયે સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્ પશૂન્ આલભત ઇતિ શ્રૂયતે. તેષુ પશુષુ ચોદકપ્રાપ્તાઃ પ્રોક્ષણાદયો ધર્માઃ. તત્ર [543]{*4।477*} પ્રથમઃ પદાર્થો યતઃ કુતશ્ચિદ્ આરબ્ધવ્યઃ, દ્વિતીયાદિષુ ભવતિ સંશયઃ. કિં તત એવ દ્વિતીયો ઽપિ પદાર્થ આરબ્ધવ્યઃ, ઉત દ્વિતીયાદિષ્વ્ અનિયમ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાદ્ અનિયમ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, યતઃ પૂર્વ આરબ્ધઃ, તત એવ દ્વિતીયાદયો ઽપિ પદાર્થા આરબ્ધવ્યા{*4।478*} ઇતિ. કુત એતત્? તદુપક્રમાત્, સર્વે હિ પદાર્થાઃ પ્રધાનકાલાન્ ન વિપ્રક્રષ્ટવ્યાઃ, પ્રધાનં હિ ચિકીર્ષિતમ્, કૃતં વા તેષાં{*4।479*} નિમિત્તમ્. સહવચનં હિ ભવતિ, પદાર્થૈઃ સહ પ્રધાનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ, બહુપદાર્થસમામ્નાનાત્ ત્વ્ અવશ્યં ભાવી વિપ્રકર્ષઃ, તથાપિ તુ યાવદ્ભિર્ નાવ્યવહિતઃ શક્યઃ પદાર્થઃ કર્તુમ્, તાવદ્ભિર્ વ્યવધાનમ્ અવશ્યં કર્તવ્યમ્, તતો ઽભ્યધિકેન{*4।480*} ન વ્યવધાતવ્યમ્ ઇતિ. યદિ દ્વિતીયં પદાર્થમ્ અન્યત આરભેત, તતો ઽધિકૈર્ અપિ વ્યવદધ્યાત્, તથા પ્રયોગવચનં બાધેત. નનુ તથા સતિ કશ્ચિદ્ અલ્પૈર્ વ્યવહિતો ભવિષ્યતિ. ઉચ્યતે, અનુમતાનાં વ્યવધાયકાનાં ત્યાગેન કશ્ચિદ્ અભ્યધિકો ગુણો ભવતીતિ, તસ્માદ્ યતઃ પૂર્વપદાર્થ આરબ્ધઃ, તત એવોત્તર આરમ્ભણીય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।477: એ2: 5,113; એ6: 2,70}*
*{4।478: એ1 (fન્.): દ્વિતીયો ઽપિ પદાર્થ આરબ્ધવ્યઃ}*
*{4।479: એ2: તેષાં તેષાં}*
*{4।480: એ1 (fન્.): ઽભ્યધિકૈઃ}*
સર્વમ્ ઇતિ ચેત્॥5.1.9॥
ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, પ્રધાનાવિપ્રકર્ષેણ પ્રયોગવચનાનુગ્રહ ઇતિ, સર્વં તર્હિ ગુણકાણ્ડમ્ એકસ્મિન્ન્ અપવર્જયિતવ્યમ્, યથા સૌર્યાદિષુ.
નાકૃતત્વાત્॥5.1.10॥
નૈતદ્ એવમ્, સહપ્રયોગ એવ હિ નાનુષ્ઠિતઃ સ્યાત્.
[544]{*4।481*}
નોતેસ્:
*{4।481: એ2: 5,115; એ6: 2,70}*
ક્રત્વન્તરવદ્ ઇતિ ચેત્॥5.1.11॥
અથ યદ્ ઉક્તમ્, યથા ક્રત્વન્તરેષુ સૌર્યાદિષ્વ્ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
નાસમવાયાત્॥5.1.12॥
ન તેષામ્ અર્થાત્ ક્રમઃ પ્રાપ્નોતિ, યો નિયમ્યેત. અઙ્ગાશ્રયો હિ નિયમો ભવિતુમ્ અર્હતિ, અનઙ્ગસમાશ્રયસ્ય{*4।482*} સ્વયમઙ્ગતા કલ્પ્યેત.
નોતેસ્:
*{4।482: એ2: અનઙ્ગસમાશ્રિતસ્ય}*
સ્થાનાચ્ ચોત્પત્તિસંયોગાત્॥5.1.13॥
એકવિંશેનાતિરાત્રેણ પ્રજાકામં યાજયેત્, ત્રિનવેનૌજસ્કામમ્{*4।483*}, ત્રયસ્ત્રિંશેન પ્રતિષ્ઠાકામમ્{*4।484*} ઇત્યેવમાદિ શ્રૂયતે. તત્રાગમેન સંખ્યાપૂરણમ્ ઇતિ વક્ષ્યતે{*4।485*}. તત્રાગમે ક્રિયમાણે, કિમ્ અનિયમજક્રમાઃ{*4।486*} સર્વા ઋચ આગમયિતવ્યાઃ, ઉત કાણ્ડક્રમેભ્ય ઇતિ{*4।487*}. કિં પ્રાપ્તમ્? અનિયમેનેતિ. કુતઃ? અતિરાત્રે ત્રિણવાદિશબ્દાર્થેનૈતાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ, તત્રૈતાસાં પ્રાપ્નુવતીનાં પાઠક્રમો નાસ્તીતિ. એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે, યદ્ આસાં સમામ્નાયે સ્થાનમ્, તેનૈતા અત્ર નિયમ્યન્તે. યાઃ પૂર્વં સમામ્નાતાઃ, તાઃ પૂર્વમ્ એવ પ્રયોક્તવ્યાઃ. આનુપૂર્વ્યસ્ય હિ દૃષ્ટમ્ એતત્ પ્રયોજનમ્, યદ્ ઉત્તરસ્ફુરણં{*4।488*} તદ્ અપિ ચિકીર્ષિતમ્ એવેતિ. ત્રિનવાદિશબ્દૈર્{*4।489*} અતિરાત્રે યૌગપદ્યેનાસાં પ્રાપ્તેઃ પાઠક્રમસ્યાવિષય [545]{*4।490*} ઇત્ય્ અધિકરણાન્તરમ્ ઇતિ ભવતિ મતિઃ.
સમામ્નાયપાઠક્રમાદ્ એવાત્ર નિયમ ઇતિ પુનરુક્તતા ગમ્યત ઇત્ય્ અન્યથા વર્ણ્યતે -
નોતેસ્:
*{4।483: એ2,6: ત્રિણવેનૌજસ્કામમ્}*
*{4।484: તૈત્.સ્. 2.2.4.7}*
*{4।485: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 10.5.26}*
*{4।486: એ1 (fન્.), એ2: અનિયતક્રમાઃ}*
*{4।487: એ2: કાણ્ડક્રમેણેતિ}*
*{4।488: એ1 (fન્.): યદ્ ઉત્તરસ્ય સ્મરણં}*
*{4।489: એ2: ત્રિણવાદિશબ્દૈર્}*
*{4।490: એ2: 5,117; એ6: 2,71}*
સ્થાનાચ્ ચોત્પત્તિસંયોગાત્॥5.1.13॥

સાદ્યસ્ક્રે{*4।491*} શ્રૂયતે, સહ પશૂન્ આલભત ઇતિ. તત્રૈષો ઽર્થઃ સમધિગતઃ, સવનીયકાલે ત્રયાણામ્ આલમ્ભ ઇતિ. અથાત્ર પાઠક્રમાત્, કિમ્ અગ્નીષોમીયઃ પૂર્વમ્ આલબ્ધવ્યઃ, ઉત સ્થાનક્રમાત્ પૂર્વં સવનીય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પૂર્વમ્ અગ્નીષોમીય ઇતિ. કુતઃ? પાઠક્રમાત્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સવનીયઃ પૂર્વમ્, સ્થાનાત્. યદિ પૂર્વમ્ અગ્નીષોમીયઃ સ્યાત્, સવનીયસ્થાનં વ્યાહન્યેત. આશ્વિનં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયેતિ. નન્વ્ ઇતરત્રાપિ પાઠક્રમો બાધ્યેત. બાધ્યતામ્, તસ્ય હિ પ્રતિષેધાર્થઃ સહશબ્દઃ સમામ્નાતઃ{*4।492*}, અપ્રતિષિદ્ધં ચાશ્વિનગ્રહસ્થાનમ્. તન્ ન બાધિતવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{4।491: એ1 (fન્.,ક્): સાદ્યસ્ક્રઃ સોમયાગવિશેષઃ}*
*{4।492: એ2: સહશબ્દસમામ્નાતઃ}*
મુખ્યક્રમેણ વાઙ્ગાનાં તદર્થત્વાત્॥5.1.14॥
સારસ્વતૌ ભવતઃ, એતદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનમ્ ઇતિ{*4।493*} શ્રૂયતે. તત્ર સંદેહઃ, કિં સ્ત્રીદેવત્યસ્ય પ્રથમં ધર્માઃ, ઉત પુંદેવત્યસ્યેતિ. નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાદ્ અનિયમઃ. ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, મુખ્યક્રમેણ વા નિયમઃ સ્યાદ્ ઇતિ, સ્ત્રીદેવત્યસ્ય હિ પૂર્વં યાજ્યાનુવાક્યયોઃ સમામ્નાનમ્, પ્રણો દેવી સરસ્વતીતિ{*4।494*}. તસ્માત્ સ્ત્રીદેવત્યસ્ય પૂર્વં પ્રદાનેન [546]{*4।495*} ભવિતવ્યમ્, તસ્માત્ સ્ત્રીદેવત્યસ્ય પૂર્વં ધર્માઃ કાર્યાઃ. તથા હિ પ્રધાનકાલતા ભવત્ય્ અઙ્ગાનામ્, ઇતરથા, યૈઃ પદાર્થૈર્ વ્યવધાનં સામર્થ્યાદ્ અનુજ્ઞાતમ્, તેભ્યો ઽધિકૈર્ અપિ વ્યવધાનં સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{4।493: તૈત્.સ્. 2.4.6.1}*
*{4।494: તૈત્.સ્. 1.8.22.1}*
*{4।495: એ2: 5,118; એ6: 2,72}*
પ્રકૃતૌ તુ સ્વશબ્દત્વાદ્ યથાક્રમં પ્રતીયેત॥5.1.15॥
દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પૂર્વમૌષધધર્માઃ સમામ્નાતાઃ, તત આજ્યસ્ય. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અગ્નીષોમીયધર્માનામ્, મુખ્યક્રમેણ પૂર્વમ્ આજ્યસ્ય ધર્માઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત યથાપાઠમ્ ઇતિ. મુખ્યક્રમાનુગ્રહેણાજ્યસ્ય પૂર્વામ્. ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પ્રકૃતૌ યથાપાઠં પ્રતીયેત, સ્વશબ્દો હિ તેષાં પાઠક્રમઃ, સો ઽન્યથા ક્રિયમાણે બાધિતઃ સ્યાત્. સહત્વસ્ય પુનરુપસંગ્રાહકઃ પ્રયોગવચનઃ, સ્વક્રમેણ પદાર્થે સંનિકૃષ્યમાણે ન બાધિતો ભવિષ્યતિ. અપિ ચ પાઠક્રમે સ્વશબ્દઃ, સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ. મુખ્યક્રમેણ{*4।496*} પ્રયોગવચનૈકવાક્યતા સૂક્ષ્મા.
નોતેસ્:
*{4।496: એ2: મુખ્યક્રમે}*
મન્ત્રતસ્ તુ વિરોધે સ્યાત્ પ્રયોગરૂપસામર્થ્યાત્ તસ્માદ્ ઉત્પત્તિદેશઃ સઃ॥5.1.16॥
દર્શપૂર્ણમાસયોઃ, આગ્નેયસ્ય પૂર્વં મન્ત્રપાઠઃ, ઉત્તરો બ્રાહ્મણસ્ય. તત્ર સંદેહઃ, કતમઃ{*4।497*} પાઠો બલીયાન્ ઇતિ. ઉચ્યતે, અનિયમઃ, નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાદ્ ઇતિ.
[547]{*4।498*} એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, મન્ત્રપાઠો બલીયાન્. કુતઃ? પ્રયોગરૂપસામર્થ્યાત્. પ્રયોગાય મન્ત્રસ્ય રૂપસામર્થ્યમ્. તદ્ અસ્ય સામર્થ્યં યેન મન્ત્રઃ પ્રયુજ્યતે, તસ્ય ચ પ્રયુજ્યમાનસ્ય ક્રમો દૃષ્ટાય ભવતિ{*4।499*}. નનુ ચ બ્રાહ્મણપાઠસ્યાપિ તદ્ એવ પ્રયોજનમ્. ઉચ્યતે, ઉત્પત્તિદેશઃ સઃ, અપરમ્ અપિ તસ્ય પ્રયોજનં કર્મોત્પત્ત્યર્થં ભવિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{4।497: એ1 (fન્.): કસ્ય}*
*{4।498: એ2: 5,119; એ6: 2,72}*
*{4।499: એ2: ઇષ્ટાવ્ અભવતિ}*
તદ્વચનાદ્ વિકૃતૌ યથાપ્રધાનં સ્યાત્॥5.1.17॥
અસ્ત્ય્ અધ્વરકલ્પા નામેષ્ટિઃ, આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેત્, સરસ્વત્ય્ આજ્યભાગો સ્યાદ્ બાર્હસ્પત્યશ્ ચરુર્ ઇતિ{*4।500*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ આગ્નેયવિકારસ્ય બાર્હસ્પત્યસ્ય પૂર્વં ધર્માઃ કાર્યાઃ, ચોદકો બલવત્તરઃ, પ્રયોગવચનાત્. ઉતોપાંશુયાજવિકારસ્ય પ્રયોગવચનો બલવત્તરઃ, ચોદકાદ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વિકૃતાવ્ અસ્યામ્, યથાપ્રધાનં સ્યાત્, તદ્વચનાત્. તેષાં સાક્ષાદ્ વચનક્રમો વિકૃતૌ. તેન સંનિહિતાનામ્ ઉપસંહારકઃ{*4।501*} પ્રયોગવચનો હિ પ્રત્યક્ષઃ, તદ્ધર્માણાં ચાનુમાનિકઃ, ચોદકેન હિ સ પ્રાપ્તઃ. તસ્માત્ પ્રત્યક્ષઃ પ્રયોગવચનો બલવત્તરઃ, તેન ચોદક આનુમાનિકો બાધ્યતે.
નોતેસ્:
*{4।500: તૈત્.સ્. 2.2.9.1}*
*{4।501: એ2: અઙ્ગાનામ્ ઉપસંહારકઃ}*
વિપ્રતિપત્તૌ વા પ્રકૃત્યન્વયાદ્ યથાપ્રકૃતિ॥5.1.18॥
મુખ્યાઙ્ગક્રમવિપ્રતિપત્તૌ વા, યથા પ્રકૃતૌ, તથૈવ વિકૃતૌ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. કુતઃ? પ્રકૃત્યન્વયાત્. યાદૃશાઃ પ્રકૃતૌ ધર્માઃ, તાદૃશા એવ વિકૃતૌ ભવિતુમ્ અર્હન્તીતિ, મુખ્યક્રમેણ ક્રિયમાણા ન પ્રકૃતિવત્ કૃતાઃ સ્યુઃ. ચોદકો હિ પ્રયોગ[548]{*4।502*}વચનાદ્ બલવત્તરઃ, સ હ્ય્ ઉત્પાદયતિ પ્રાપયતિ ચ. પ્રાપિતાન્ અભિસમીક્ષ્ય પ્રયોગવચન ઉપસંહરતિ, સ પ્રાપ્તેષુ ઉત્પન્નઃ પ્રાપ્તિનિમિત્તક ઉત્તરકાલં{*4।503*} પૂર્વપ્રાપ્તં ન બાધિતુમ્ અર્હતિ ચોદકમ્, પ્રત્યક્ષો ઽપિ સન્, બહિરઙ્ગત્વાત્, યથાપ્રાપ્તાન્ એવોપસંહરિષ્યતિ. તસ્માત્ પૂર્વં બાર્હસ્પત્યસ્ય ધર્માઃ, તત આજ્યસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{4।502: એ2: 5,121; એ6: 2,73}*
*{4।503: એ2: ઉત્તરકાલઃ}*
વિકૃતિઃ પ્રકૃતિધર્મત્વાત્ તત્કાલા સ્યાદ્ યથાશિષ્ટમ્॥5.1.19॥
ચાતુર્માસ્યેષુ સાકમેધસ્ તૃતીયં પર્વ, તસ્યાવયવાઃ, અગ્નયે ઽનીકવતે પ્રાતરષ્ટાકપાલઃ, મરુદ્ભ્યઃ સાંતપનેભ્યો મધ્યંદિને ચરુઃ, મરુદ્ભ્યો ગૃહમેધિભ્યઃ સર્વાસાં દુગ્ધે સાયમોદનમ્ ઇતિ{*4।504*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ એતા દ્વ્યહકાલા ઇષ્ટયઃ, ઉત સદ્યસ્કાલા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વિકૃતિસ્ તત્કાલા ભવિતુમ્ અર્હતીતિ, યથાશિષ્ટમ્, યથા પ્રકૃતિર્ ઉક્તા, તથા વિકૃતિઃ સ્યાત્. પ્રકૃતિધર્મા હિ સા, તસ્માદ્ યા વિકૃતિઃ, સા દ્વ્યહકાલા ભવિતુમ્ અર્હતીતિ{*4।505*}.
નોતેસ્:
*{4।504: તૈત્.સ્. 1.8.4.1}*
*{4।505: એ1 (fન્.): યા યા વિકૃતિઃ, સા સા દ્વ્યહકાલા ભવિતુમ્ અર્હતીતિ}*
અપિ વા ક્રમકાલસંયુક્તા સદ્યઃ ક્રિયેત તત્ર વિધેર્ અનુમાનાત્ પ્રકૃતિધર્મલોપઃ સ્યાત્॥5.1.20॥
અહ્નઃ કાલેષુ યે પદાર્થા ઉચ્યન્તે, પ્રાતર્ મધ્યંદિને સાયમ્ ઇતિ, ક્રમેણ ત એકસ્મિન્ન્ અહનીતિ પ્રતીયન્તે, યથા દેવદત્તઃ પ્રાતર્ અપૂપં ભક્ષયતિ, મધ્યંદિને વિવિધમ્ અન્નમ્ અશ્નાતિ, અપરાહ્ણે [549]{*4।506*} મોદકાન્ ભક્ષયતીત્ય્ એકસ્મિન્ન્ અહનીતિ ગમ્યતે. તસ્માત્ સદ્યસ્કાલા એવંજાતીયકા વિકૃતયઃ, દ્વ્યૈહકાલ્યં હિ ચોદકપ્રાપ્તમ્ આનુમાનિકમ્, પ્રત્યક્ષરૂપયા સદ્યસ્કાલતયા બાધ્યેત.
નોતેસ્:
*{4।506: એ2: 5,122; એ6: 2,74}*
કાલોત્કર્ષ ઇતિ ચેત્॥5.1.21॥
ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, પ્રાપ્તઃ સાઙ્ગં શ્રૂયતે, તથા મધ્યંદિને સાયં ચેતિ, ઉત્કર્ષો ભવિષ્યતિ, યથૈતેષુ કાલેષુ સાઙ્ગમ્. ન ચ દ્વ્યહકાલતાયા બાધઃ, એકસ્યાહ્નઃ પ્રાતર્ અનીકવન્તમ્ ઉપક્રંસ્યતે, દ્વિતીયસ્ય પ્રાતર્ યક્ષ્યેત. એવં સાંતપનીયા{*4।507*} પૂર્વેદ્યુર્ મધ્યાંદિન ઉપક્રંસ્યતે, અપરેદ્યુર્ મધ્યંદિને યક્ષ્યતે. તથા ગૃહમેધીયે સાયમ્ ઉપક્રમણં પૂર્વેદ્યુઃ, સાયં યાગો ઽપરેદ્યુર્ ઇતિ. નનુ વાક્યાદ્ એકમ્ અહર્ ગમ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઉચ્યતે, પદાર્થસામર્થ્યજનિતો હિ વાક્યાર્થો ભવતિ. ન ચાત્ર પદાર્થસામર્થ્યમ્ અસ્તિ, યેનૈકમ્ અહર્ ગમ્યેત.
નોતેસ્:
*{4।507: એ1 (fન્.): સાંતપનીયાઃ}*
ન તત્સંબન્ધાત્{*4।508*}॥5.1.22॥

નૈતદ્ એવમ્. કસ્માત્? તત્સંબન્ધાત્, એકકાલસંબદ્ધાનિ પ્રધાનાન્ય્ અઙ્ગૈઃ સહ શ્રૂયન્તે. કથમ્? સાઙ્ગં હિ પ્રધાનં પ્રાતઃકાલે શ્રૂયતે, તથા મધ્યંદિને સાયં ચ. નાઙ્ગાનિ પ્રાતઃકાલાદિષુ. તત્રાન્યકાલેષ્વ્ અઙ્ગેષ્વ્ અન્યકાલેષુ ચ પ્રધાનેષુ, ન સાઙ્ગં તેષુ કાલેષુ કૃતં સ્યાત્. તસ્માત્ સદ્યસ્કાલા એવૈતા વિકૃતય ઇતિ. અપિ ચ, દ્વ્ય્ અહં સાકમેધૈર્ ઇતિ શ્રૂયતે. તત્ સદ્યસ્કાલાસૂપપદ્યતે.
[550]{*4।509*}
નોતેસ્:
*{4।508: એ1 (fન્.): તત્સંભવાત્}*
*{4।509: એ2: 5, 123; એ6: 2,74}*
અઙ્ગાનાં મુખ્યકાલત્વાદ્ યથોક્તમ્ ઉત્કર્ષે સ્યાત્॥5.1.23॥
જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, આગ્નિમારુતાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અનુયાજૈશ્ ચરન્તીત્ય્ ઉત્કર્ષઃ, તથાગ્નીષોમીયે પશૌ, તિષ્ઠન્તં પશું પ્રયજન્તીત્ય્ અપકર્ષઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ ઉત્કર્ષે ઽનુયાજમાત્રમ્ ઉત્કૃષ્યતે, અપકર્ષે ચ પ્રયાજમાત્રમ્, ઉતોત્કર્ષે ઽનુયાજાદિ, અપકર્ષે ચ પ્રયાજાન્તમ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? યાવદ્ ઉક્તમ્, ઉત્કર્ષાપકર્ષયોઃ સ્યાત્. કુતઃ? અઙ્ગાનાં મુખ્યકાલત્વાત્. એવમ્ અન્યેષાં પ્રધાનકાલતા ભવિષ્યતીતિ. તત્ર સહત્વસ્ય પ્રાપકઃ પ્રયોગવચનો ઽનુગ્રહીષ્યતે.
તદાદિ વાભિસંબન્ધાત્ તદન્તમ્ અપકર્ષે સ્યાત્॥5.1.24॥
તદાદ્ય્ ઉત્કર્ષે, તદન્તમ્ અપકર્ષે ગમ્યેત. કુતઃ? અભિસંબન્ધાત્. યદ્{*4।510*} અનુયાજાનાં પરસ્તાત્ સમામ્નાયતે, તત્ પ્રધાનાદ્ અન્તરં{*4।511*} પ્રયોગવચનેન પ્રાપ્તં બાધિત્વા પાઠસામર્થ્યાદ્ અનુયાજેભ્યઃ પરસ્તાત્ ક્રિયતે, તથા યસ્ તતઃ પરઃ, સ તતઃ પરસ્તાત્. એવમ્ એક ઉત્કૃષ્યમાણઃ સર્વં ગુણકાણ્ડમ્ ઉત્કર્ષતિ, તથાપકૃષ્યમાણો ઽપકર્ષતીતિ.
નોતેસ્:
*{4।510: એ1 (fન્.): યદિ}*
*{4।511: એ2: અનન્તરં}*
પ્રવૃત્ત્યા કૃતકાલાનામ્॥5.1.25॥
જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે પ્રાતરનુવાકકાલે, પ્રતિપ્રસ્થાતઃ સવનીયાન્ [551]{*4।512*} નિર્વપસ્વેતિ પ્રેષ્યતીતિ સવનીયાનાં નિર્વાપકાલઃ. અસ્તિ ચ બહિષ્પવમાને સ્તુતે, અગ્નીદ્ અગ્નીન્ વિહર, બર્હિ સ્તૃણીહિ, પુરોડાશાન્ અલંકુર્વ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં પ્રાતરનુવાકકાલે સવનીયાન્ નિરૂપ્ય પ્રચરણીહોમાદયઃ સૌમિકાઃ પદાર્થાઃ, ઉત પૌરોડાશાઃ{*4।513*} પ્રાગ્ અલંકરણાદ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અનિયમઃ, નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાત્.
ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પ્રવૃત્ત્યા કૃતકાલાનામ્, જ્ઞાનકાલાનાં પદાર્થાનાં પ્રવૃત્ત્યા નિયમઃ સ્યાત્, પ્રયુજ્યમાનમ્ એવ હિ પૂર્વપદાર્થમ્ અભિનિયચ્છતિ. સ તસ્ય પરસ્તાત્ સમામ્નાતઃ, પરસ્તાત્ કર્તવ્યઃ. સૌમિકસ્ય તુ પદાર્થસ્ય પ્રચરણીહોમસ્ય વચનાત્ ક્રમો બાધિતઃ. અલંકરણં ચ બહિષ્પવમાનસ્ય પરસ્તાત્ સમામ્નાતમ્, તસ્માત્ તસ્ય પૂર્વઃ પદાર્થો નિર્વપણાદીનામ્ અન્તઃ. તત ઉત્તરે સૌમિકાઃ પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।512: એ2: 5,125; એ6: 2,75}*
*{4।513: એ2: પૌરોડાશિકાઃ}*
શબ્દવિપ્રતિષેધાચ્ ચ॥5.1.26॥
શબ્દશ્ ચ વિપ્રતિષિધ્યતે, અલંકુર્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રોક્ષણાદીન્ પ્રતિપદ્યેત. અસ્મત્પક્ષે તુ, અલંકુર્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽલંકરણમ્ એવ પ્રતિપત્સ્યતે. તત્રાલંકરણે પ્રાપ્તકાલે પ્રાપ્તકાલવચનો લોડન્તો ઽનુગ્રહીષ્યતે. તસ્માદ્ અત્ર પ્રાવૃત્તિકઃ ક્રમ ઇતિ.
અસંયોગાત્ તુ વૈકૃતં તદ્ એવ પ્રતિકૃષ્યેત॥5.1.27॥
અસ્તિ દર્શપૂર્ણમાસપ્રકૃતિકે પશાવ્ અગ્નીષોમીયે વૈકૃતં યૂપકર્મ, તત્ પ્રતિકૃષ્યતે, દીક્ષાસુ યૂપં છિનત્તીતિ. તત્ પ્રતિકૃષ્યમાણમ્ અર્વાચીનાન્ય્ અપ્ય્ અગ્નીષોમપ્રણયનાદીનિ પ્રતિ[552]{*4।514*}કર્ષતિ, ઉત નેતિ સંશયે, પ્રતિકર્ષતિ, સંબન્ધાદ્ ઇતિ ગમ્યતે{*4।515*}.
તથા પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, વિકૃતાવ્ અભ્યધિકં યત્, તત્ પ્રતિકૃષ્યમાણં તતો ઽર્વાચીનાન્ય્ અપ્ય્ અગ્નીષોમપ્રણયનાદીનિ ન પ્રતિક્રષ્ટુમ્ અર્હતિ. કથમ્? અસંયોગાત્, પાશુકં યૂપકર્મ, તતઃ પ્રાચીનં સૌમિકમ્. ન તયોઃ પરસ્પરેણ સંબન્ધઃ. ન સૌમિકઃ પદાર્થઃ, પાશુકસ્યોપકારકઃ પશોર્ વા. યદિ હિ તયોર્ ઉપકારકઃ સ્યાત્, તતસ્ તસ્યોપકુર્વતઃ ક્રમો ઽપ્ય્ અસ્ય સાહાય્યં કુર્વન્ ગુણભૂતઃ સ્યાત્. ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તિ, તસ્માન્ નૈષાં પરસ્પરેણ ક્રમે નિયમઃ. અતો યૂપમાત્રં પ્રતિકૃષ્યતે. અપિ ચ યૂપમાત્રં પ્રતિકૃસ્ય કૃતાર્થે શબ્દે સૌમિકાનાં સ્વક્રમબાધો ન ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{4।514: એ2: 5,127; એ6: 2,76}*
*{4।515: એ2 ઓમ્. ગમ્યતે}*
પ્રાસઙ્ગિકં ચ નોત્કર્ષેદ્ અસંયોગાત્॥5.1.28॥
જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, આગ્નિમારુતાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અનુયાજૈશ્ ચરન્તીતિ. અનુયાજા ઉત્કૃષ્યમાણા દાક્ષિણાગ્નિકૌ હોમાવ્ ઉત્કર્ષન્તિ, નેતિ સંશયઃ. સંબન્ધાદ્ ઉત્કર્ષન્તિ.
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે, નૈવાવ્ ઉત્ક્રષ્ટુમ્ અર્હન્તિ, યે{*4।516*} તયોઃ સ્વ{*4।517*} ઽનુયાજાઃ, સંબદ્ધાસ્{*4।518*} તે, ન પ્રયુક્તાઃ પરકીયૈઃ, તેષામ્ અર્થો નિર્વર્તિત ઇતિ. પદાર્થાનાં ચ ક્રમો ભવતિ, ન પદાર્થપ્રયોજનાનામ્, યૌગપદ્યેન હિ પદાર્થા ઉપકુર્વન્તીતિ વક્ષ્યામઃ. પદાર્થાનાં ચોત્પત્તિઃ ક્રમવતી, પૃથક્શબ્દત્વાદ્ ઉત્પત્તેઃ, ન પદાર્થપ્રયોજનસ્ય, યુગપત્ પ્રયોગવચનેનાભિહિતત્વાત્. અતો ઽનુયાજોત્પત્તેર્ ઉત્કર્ષિકાયા અભાવાદ્ દાક્ષિણાગ્નિકૌ હોમૌ નોત્કૃષ્યેયાતામ્ ઇતિ. અપિ ચાનુયાજમાત્રમ્ ઉત્કૃષ્ય [553] કૃતાર્થે શબ્દે દાક્ષિણાગ્નિકયોર્ હોમયોઃ સ્વક્રમબાધો ન ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{4।516: એ2: યેન}*
*{4।517: એ2: ત્વ્}*
*{4।518: એ2: સંબન્ધાસ્}*
તથાપૂર્વમ્॥5.1.29॥
દર્શપૂર્ણમાસયોર્ વેદિઃ, હવિર્ અભિવાસનોત્તરકાલે સમામ્નાતા. સામાવાસ્યાયાં પ્રતિકૃષ્યતે, પૂર્વેદ્યુર્ અમાવાસ્યાયાં વેદિં કરોતીતિ. સા ત્વ્ અપકૃષ્યમાણા તતો ઽર્વાચીનાન્ પદાર્થાન્ અપકર્ષતિ, નેતિ સંશયઃ. ઉચ્યતે, સંબન્ધાત્ પ્રતિકર્ષતિ.
ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, તથાપૂર્વમ્, અપ્રકૃતિર્ પૂર્વિકાયામ્ અમાવાસ્યાયાં વેદિકરણં પૂર્વેદ્યુર્ આમ્નાતમ્, ઉભયોર્ અપિ શ્વોભૂતે હવિર્ અભિવાસનમ્. અભિવાસનં કૃત્વામાવાસ્યાયાં વેદિઃ કર્તવ્યેતિ ન શ્રુત્યાદીનામ્ અન્યતમત્{*4।519*} કારણમ્ અસ્તિ. તસ્માન્ નાભિવાસનાન્તાઃ પ્રતિક્રષ્ટવ્યા ઇતિ. અભિવાસને ચાપકૃષ્યમાણે હવીંષિ ભસ્મીભવેયુઃ.
નોતેસ્:
*{4।519: એ2: અન્યતમં}*
સાંતપનીયા તૂત્કર્ષેદ્ અગ્નિહોત્રં સવનવદ્ વૈગુણ્યાત્॥5.1.30॥
ચાતુર્માદ્યેષુ સાકમેધાવયવઃ સાંતપનીયા નામેષ્ટિઃ, મરુદ્ભ્યઃ સાંતપનેભ્યો માધ્યંદિને ચરું નિર્વપતીતિ{*4।520*}, સા દૈવાન્ માનુષાદ્ વા પ્રતિબન્ધાદ્{*4।521*} ઉત્કૃષ્યમાણા અગ્નિહોત્રમ્ ઉત્કર્ષેત્, ન વેતિ સંશયે. ઉચ્યતે, સાંતપનીયા તૂત્કર્ષેદ્ અગ્નિ[554]{*4।522*}હોત્રમ્ સવનવદ્ વૈગુણ્યાત્. યદિ નોત્કર્ષેત્, અગ્નિહોત્રસવન ઽગ્નિહોત્રકાલ{*4।523*} ઉદ્ધૃતે ઽગ્નાવ્ અગ્નિહોત્રં વિગુણં સ્યાત્. તસ્માદ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યમ્, સવનવત્, યથા પ્રાતઃસવનં દૈવાન્ માનુષાદ્ વા પ્રતિબન્ધાદ્{*4।524*} ઉત્કૃષ્યમાણં માધ્યંદિનં સવનમ્ ઉત્કર્ષતીતિ, એવમ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{4।520: તૈત્.સ્. 1.8.4.1}*
*{4।521: એ1 (fન્.): પ્રતિબલાદ્}*
*{4।522: એ2. 5,130; એ6: 2,77}*
*{4।523: એ2: અગ્નિહોત્રમ્ અનગ્નિહોત્રકાલ}*
*{4।524: એ1 (fન્.): પ્રતિબન્લાદ્}*
અવ્યવાયાચ્ ચ॥5.1.31॥

એવં સાંતપનીયમ્ અગ્નિહોત્રેણ ન વ્યવહિતં ભવિષ્યતીતિ, તત્ર ક્રમો ઽનુગ્રહીષ્યતે. ક્રમભેદે ચ દોષઃ શ્રૂયતે, અપ વા એતદ્ યજ્ઞાચ્ છિદ્યતે{*4।525*}, યદ્ અન્યસ્ય તન્ત્રે વિતતે ઽન્યસ્ય તન્ત્રં પ્રતીયત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।525: એ1 (fન્.), એ2: યજ્ઞસ્ય છિદ્યતે}*
અસંબન્ધાત્ તુ નોત્કર્ષેત્॥5.1.32॥
નાગ્નિહોત્રસ્ય સાંતપનીયાઙ્ગમ્, ન સાંતપનીયાયા વાગ્નિહોત્રમ્. તેન નાસાવ્ અગ્નિહોત્રસ્ય પુરસ્તાત્ કર્તવ્યા, અતો નાગ્નિહોત્રમ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યમ્.
પ્રાપણાચ્ ચ નિમિત્તસ્ય॥5.1.33॥
પ્રાપ્તં ચાગ્નિહોત્રસ્ય નિમિત્તમ્, સાયં જુહોતિ, પ્રાતર્ જુહોતિ, ઉદિતે જુહોતિ, અનુદિતે જુહોતિ, પ્રથમાસ્તમિતે જુહોતિ, સંધૌ જુહોતિ, નક્ષત્રાણિ દૃષ્ટ્વા જુહોતીતિ{*4।526*}, તન્ નાતિક્રમિતવ્યમ્, તસ્માદ્ અપિ નોત્કર્ષઃ. યદ્ ઉક્તમ્, વૈગુણ્યમ્ ઇતિ{*4।527*}, ઉત્કર્ષે ઽપિ વૈગુણ્યં કાલાન્યત્વાત્. અઙ્ગાપ્રાપ્તેર્ જઘન્યઃ કાલવિધિર્ બાધ્યતામ્ ઇતિ ચેત્. ન, કાલસ્ય નિમિત્તત્વાત્, [555]{*4।528*} તદ્ અપાયે ઽશ્રુતમ્ એવ સર્વં ક્રિયેત, નિમિત્તં ચ{*4।529*}, અનુપાદેયત્વેન શ્રવણાત્. સપ્તમી હ્ય્ આધારાદિષ્વ્ અસંભવાન્ નિમિત્તસપ્તમી દ્રષ્ટવ્યા.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - સવનવદ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ{*4।530*}. તદ્ ઉચ્યતે -
નોતેસ્:
*{4।526: તૈત્.બ્ર્. 2.1.2.7}*
*{4।527: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 5.1.30}*
*{4।528: એ2: 5,131; એ6: 2,77}*
*{4।529: એ2: તન્નિમિત્તત્વં ચ}*
*{4।530: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 5.1.30}*
સંબન્ધાત્ સવનોત્કર્ષઃ॥5.1.34॥
સંબદ્ધં હિ સવનં સવનેન, એકક્રતુસંબન્ધાત્, તદ્ ઉત્કૃષ્યતે.
ષોડશી ચોક્થ્યસંયોગાત્॥5.1.35॥
જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, ષોડશિનં પ્રકૃત્ય, તં પરાઞ્ચમ્ ઉક્થ્યેભ્યો વિગૃહ્ણાતીતિ{*4।531*}{*4।532*}. યદા દૈવાન્ મનુષાદ્ વા પ્રતિબન્ધાદ્{*4।533*} ઉક્થ્યાન્ય્ ઉત્કૃષ્યન્તે, કિં તદા ષોડશ્ય્ ઉત્કૃષ્ટવ્યઃ{*4।534*}, નેતિ ભવતિ સંશયઃ. કિં પ્રાપ્તમ્? નોત્ક્રષ્ટવ્યઃ. કુતઃ? એવં સ્તોત્રં સ્વસ્મિન્ કાલે ષોડશિનઃ કૃતં ભવિષ્યતીતિ, સમયાધ્યુષિતે સૂર્યે ષોડશિનસ્તોત્રમ્{*4।535*} ઉપકરોતીતિ. તસ્માદ્ અનુત્કર્ષ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ષોડશી ચોત્ક્રષ્ટવ્યઃ. કસ્માત્? ઉક્થ્યસંયોગાત્, ઉક્થ્યસંયોગો હિ ષોડશિનો ભવતિ, તં પરાઞ્ચમ્ ઉક્થ્યેભ્યો વિગૃહ્ણાતીતિ{*4।536*}. તસ્માદ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યઃ ષોડશી. યદ્ ઉક્તમ્, ષોડશિનસ્તોત્રકાલેનાવર્જનં{*4।537*} ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, સ્તોત્રક્રમમ્ અનુરુધ્યમાનસ્ય પ્રધાનક્રમો વિરુધ્યેત. તસ્માન્ ન સ્તોત્રક્રમો ઽનુરોદ્ધવ્યઃ, ઉભયં ન શક્યમ્ અનુગૃહીતુમ્{*4।538*}, ગ્રહં વા ગૃહીત્વા ચમસં વોન્નીય સ્તોત્રમ્ ઉપાકરોતીતિ [556]{*4।539*} શ્રૂયતે. તસ્માદ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યઃ ષોડશીતિ.
નોતેસ્:
*{4।531: એ2: ગૃહ્ણાતીતિ}*
*{4।532: તૈત્.સ્. 6.6.11.6}*
*{4।533: એ1 (fન્.): પ્રતિબલાદ્}*
*{4।534: એ2,6: ઉત્ક્રષ્ટવ્યઃ}*
*{4।535: એ2: ષોડશિનઃ સ્તોત્રમ્}*
*{4।536: એ2: ગૃહ્ણાતીતિ}*
*{4।537: એ2: ષોડશિનઃ સ્તોત્રકાલેનાવર્જનં}*
*{4।538: એ2,6: અનુગ્રહીતુમ્}*
*{4।539: એ2: 5,133; એ6: 2,78}*
સંનિપાતે પ્રધાનાનામ્ એકૈકસ્ય ગુણાનાં સર્વકર્મ સ્યાત્॥5.2.1॥
વાજપેયે, સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્ પશૂન્ આલભત ઇતિ{*4।540*} શ્રૂયતે, અગ્નીષોમીયે ચ પશૌ પશુધર્માઃ સમામ્નાતાશ્ ચોદકેન પ્રાપ્તાઃ. તેષુ સંશયઃ, કિમ્ એકસ્યાદેર્ આરભ્ય ધર્માન્ સર્વાન્ કૃત્વા, દ્વિતીયસ્ય પુનરાદિત ઉપક્રમિતવ્યાઃ, અથ પ્રથમસ્ તાવત્ સર્વેષાં કર્તવ્યઃ, તતો દ્વિતીય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એકૈકસ્ય સર્વે ઽપવર્જયિતવ્યા ઇતિ. કુતઃ? પ્રધાનાસત્તેર્ અનુગ્રહાય, ઇતરથા પ્રધાનાસત્તિર્ વિપ્રકૃષ્યેત. યથા બહુષ્વ્ અશ્વેષુ પ્રતિગૃહીતેષુ યે પુરોડાશાઃ, તેષુ નૈકજાતીયાનુસમયઃ, એવમ્ ઇહાપીતિ.
નોતેસ્:
*{4।540: તૈત્.બ્ર્. 1.3.4.3}*
સર્વેષાં વૈકજાતીયં કૃતાનુપૂર્વ્યત્વાત્॥5.2.2॥
એકજાતીયાનુસમયઃ કર્તવ્યઃ. કિમ્ એવં ભવિષ્યતિ? સહત્વમ્ અનુગ્રહીષ્યતે, તત્સહત્વં શ્રૂયતે, વૈશ્વદેવીં કૃત્વા પશુભિશ્ ચરન્તીતિ, એકસ્મિન્ કાલે પશૂનાં પ્રચારઃ.
નન્વ્ એવં સતિ પૂર્વસ્ય પદાર્થસ્યોત્તરઃ પદાર્થઃ પશ્વન્તરવ્યાપારેણ વ્યવધીયતે. નૈષ દોષઃ, એવમ્ અપિ કૃતમ્ એવાનુપૂર્વ્યમ્. યો ઽસૌ પશ્વન્તરે વ્યાપારઃ સ એવાસૌ, ન પદાર્થાન્તરમ્, પદાર્થાન્તરેણ વ્યવધાનં ભવતિ.
[558]{*4।541*}
નોતેસ્:
*{4।541: એ2: 5,134; એ6: 2,79}*
કારણાદ્ અભ્યાવૃત્તિઃ॥5.2.3॥
અથ યદ્ ઉક્તમ્, બહુષુ પુરોડાશેષુ નૈકજાતીયાનુસમય ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્. અત્રોચ્યતે, યુક્તં તત્ર, યત્{*4।542*} કારણાદ્ અભ્યાવૃત્તિઃ, એકજાતીયાનુસમયે હિ ક્રિયમાણે સહસ્રસ્યાધિશ્રયણે કૃતે પ્રથમઃ શુષ્યેત્, તસ્ય ચ પ્રથમં ન શક્યેત કર્તુમ્.
અથવાધિકરણાન્તરમ્ -
નોતેસ્:
*{4।542: એ2: તત્}*
કારણાદ્ અભ્યાવૃત્તિઃ॥5.2.3॥
અનેકસહસ્રાશ્વપ્રતિગ્રહે તન્ત્રાનુષ્ઠાનમ્ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. કાણ્ડાનુસમયો ઽભ્યુપેતવ્ય ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ.
મુષ્ટિકપાલાવદાનાઞ્જનાભ્યઞ્જનવપનપાવનેષુ ચૈકેન॥5.2.4॥
મુષ્ટ્યાદિષુ સંશયઃ, કિં મુષ્ટિનાનુસમયઃ, ઉત ચતુર્ભિર્ મુષ્ટિભિર્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? મુષ્ટિનેતિ. કુતઃ? એકમુષ્ટિનિર્વાપો હ્ય્ એકઃ પદાર્થઃ, ન ચતુર્મુષ્ટિનિર્વાપઃ. કથમ્? એકસ્મિન્ મુષ્ટૌ નિરુપ્તે યતીભાવઃ{*4।543*} પર્યવસ્યતિ. ન શક્યં વદિતુમ્, ન કિંચિન્ નિરુપ્તમ્ ઇતિ. ન ચ, નિરુપ્તે નિર્વાપો ન કૃતઃ સ્યાત્, ન ચ મુષ્ટિમાત્રેણ નિરુપ્તેન ન પ્રયોજનમ્. ન હ્ય્ [559]{*4।544*} એકસ્મિન્ન્ અનિરુપ્તે ચત્વારઃ સંભવન્તિ, મુષ્ટિસમાનાધિકરણો હિ ચતુઃશબ્દઃ, તસ્માન્ મુષ્ટિનાનુસમયઃ કાર્યઃ. એવમ્, કપાલાન્ન્ ઉપદધાતીતિ. તથા, મધ્યાદ્ અવદ્યતિ પૂર્વાર્ધાદ્ અવદ્યતિ, તથા, અઙ્ક્તે ઽભ્યઙ્ક્તે વપતિ પાવયતીતિ.
નોતેસ્:
*{4।543: એ2: નિર્વપતિભાવઃ}*
*{4।544: એ2: 5,135; એ6: 2,79}*
સર્વાણિ ત્વ્ એકકાર્યત્વાદ્ એષાં તદ્ગુણત્વાત્॥5.2.5॥
સર્વાણિ તુ પરિસમાપ્યાનુસમેયાત્, નૈકમુષ્ટિનિર્વાપઃ પદાર્થઃ, ચતુઃસંખ્યત્વાન્ નિર્વાપસ્ય. કથં ચતુઃસંખ્યતા? ચતુઃશબ્દસ્ય નિર્વપતિના સંબન્ધાત્, એવં સહ કર્મણા, અનેકગુણવિધાનં ન્યાય્યમ્. ઇતરથા, મુષ્ટિસંબન્ધે સતિ વાક્યભેદઃ પ્રસજ્યેત. અનિર્વાપાઙ્ગં ચ સ્યાત્. તથોપધાનાદિષ્વ્ અપિ, અષ્ટાકપાલમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપતીતિ નિર્દેશાત્. દ્વિર્ અવદ્યતિ{*4।545*}, ત્રિર્ અભ્યઙ્ક્તે, એકવિંશત્યા પાવયતીતિ{*4।546*} સંખ્યાદીનાં ક્રિયાગુણત્વં ભવતિ. તસ્માત્ સમુદાયેનાનુસમય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।545: શ્પ્બ્ર્ 4.4.3.9}*
*{4।546: તૈત્.સ્. 6.1.1.8}*
સંયુક્તે તુ પ્રક્રમાત્ તદઙ્ગં સ્યાદ્ ઇતરસ્ય તદર્થત્વાત્॥5.2.6॥

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, દ્વિર્ હવિષો ઽવદ્યતીતિ{*4।547*}. તત્ર સંશયઃ, કિમ્ અવદાનેનાનુસમયઃ, ઉતાવદાનેન પ્રદાનાન્તેનેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અવદાનેનેતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ? પૃથક્પદાર્થત્વાત્, પૃથક્ પદાર્થો હ્ય્ અવદાનમ્, યતીભાવસ્ય પર્યવસાનાત્, અવદ્યતિવચનાત્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સંયુક્તે તુ પ્રક્રમાત્ તદઙ્ગં સ્યાત્, ઇતરસ્ય તદર્થત્વાત્. નાવદાનં પૃથક્ પદાર્થઃ, પ્રદાનસ્ય સ ઉપક્રમઃ, ઇતરથાવદ્યતેર્ અદૃષ્ટાર્થતા [560]{*4।548*} સ્યાત્. સંખ્યાવિશેષવિધાનાર્થં ચ પુનર્વચનમ્. તસ્માત્ પદાર્થાવયવો ઽવદાનમ્, ન ચાવયવસહત્વં પ્રયોગવચનેનોચ્યતે, તસ્માત્ પ્રદાનાન્તેનાનુસમય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।547: શ્પ્બ્ર્ 4.4.3.9}*
*{4।548: એ2: 5,137; એ6: 2,80}*
વચનાત્ તુ પરિવ્યાણાન્તમ્ અઞ્જનાદિ સ્યાત્॥5.2.7॥
જ્યોતિષ્ટોમે ઽગ્નીષોમીયપશૌ યૂપસ્યાઞ્જનાદ્યાઃ પદાર્થાઃ શ્રૂયન્તે, તેષુ યૂપૈકાદશિન્યાં પ્રાપ્તેષુ સંશયઃ, કિમ્ અઞ્જનાદીનામ્{*4।549*} એકૈકેનાનુસમયઃ, ઉતાઞ્જનાદિના પરિવ્યાણાન્તેનેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પરિવ્યાણાન્તમ્ અઞ્જનાદિ સ્યાત્. કુતઃ? વચનાત્, વચનમ્ ઇદં ભવતિ, અઞ્જનાદિ યજમાનો યૂપં નાવમૃજેદ્ આપરિવ્યાણાદ્ ઇતિ{*4।550*}. ન ચ શક્યમ્, બહુષ્વ્ અઞ્જનાદિનાનુસમયઃ કર્તુમ્, ન ચાનવસ્રષ્ટુમ્. તસ્માત્ પરિવ્યાણાન્તેનાનુસમયઃ.
નોતેસ્:
*{4।549: એ2: અઞ્જાનાદીનામ્}*
*{4।550: તૈત્.બ્ર્. 3.8.19.1}*
કારણાદ્ વાનવસર્ગઃ સ્યાદ્ યથા પાત્રવૃદ્ધિઃ॥5.2.8॥
સહત્વસ્ય પ્રાપકઃ પ્રયોગવચનો ઽનુગ્રહીષ્યત ઇતિ પદાર્થેનાનુસમયઃ. અનવસર્ગશ્ ચ પ્રકૃતાવ્ અર્થાત્ કૃતઃ, સાહાય્યં યજમાનેનાધ્વર્યોઃ. એવં દૃષ્ટાર્થતાનવસર્ગસ્ય, ઇતરથાદૃષ્ટાર્થતા સ્યાત્. ન ચ, અર્થાત્ કૃતં ચોદકઃ પ્રાપયતિ. તસ્માદ્ યૂપાન્તરેણોચ્છ્રયિતવ્યેન{*4।551*} કારણેનાવસૃજેત્, યથા પૃષદાજ્યેનાનુયાજાન્ યજતીત્ય્ અર્થાત્ તસ્ય ધારણાર્થં પાત્રં ભિદ્યતે.
[561]{*4।552*}
નોતેસ્:
*{4।551: એ1 (fન્.): યૂપાન્તરેણોચ્છ્રિતવ્યેન}*
*{4।552: એ2: 5,137; એ6: 2,81}*
ન વા શબ્દકૃતત્વાન્ ન્યાયમાત્રમ્ ઇતરદ્ અર્થાત્ પાત્રવિવૃદ્ધિઃ{*4।553*}॥5.2.9॥
ન વૈતત્પદાર્થેનાનુસમય ઇતિ, પરિવ્યાણાન્તેન પદાર્થકાણ્ડેનાનુસમયઃ સ્યાત્. શબ્દકૃતં હિ પ્રકૃતાવ્ અનવસર્જનમ્, શક્નોતિ હ્ય્ ઋતે ઽપિ યજમાનાત્, અધ્વર્યુર્ યૂપમ્ ઉચ્છ્રયિતુમ્. સૌકર્યમ્ ઇતિ ચેત્. વિધિશબ્દો બાધ્યેત, દૃષ્ટાર્થતૈવં હિ નિયમ્યેત, ભોજને પ્રાઙ્મુખતેવ. અતો ઽસંભવાત્, પદાર્થકાણ્ડેનાનુસમયઃ. પ્રયોગવચનસ્ય ચ ન્યાયમાત્રત્વમ્, ચોદકસ્ તતો બલીયાન્. પાત્રવિવૃદ્ધિસ્ ત્વ્ અર્થાત્ કર્તવ્યા.
નોતેસ્:
*{4।553: એ2: પાત્રં વિવૃદ્ધિઃ}*
પશુગણે તસ્ય તસ્યાપવર્જયેત્ પશ્વેકત્વાત્॥5.2.10॥
વાજપેયે પ્રાજાપત્યાઃ પશવઃ. તેષુ સંદેહઃ, કિમ્ એકૈકસ્ય પશોર્ દૈવતાન્ય્ અવદાય તતઃ સૌવિષ્ટકૃતાનિ, તત ઐડાનિ. અથ દૈવતૈર્ દેવતાનામ્ અનુસમયઃ, સૌવિષ્ટકૃતૈઃ સૌવિષ્ટકૃતાનામ્, ઐડૈર્ ઐડાનામ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? એકૈકસ્ય કૃત્સ્નાન્ય્ અવદાય તતો હોતવ્યમ્, પ્રકૃતૌ વચનાત્, એતત્ કૃતં પ્રાજાપત્યેષ્વ્ અપિ ચોદકેનૈવ પ્રાપ્નોતિ.
દૈવતૈર્ વૈકકર્મ્યાત્॥5.2.11॥
નૈતદ્ એવમ્, દૈવતૈર્ દેવતાનામ્, સૌવિષ્ટકૃતૈઃ સૌવિષ્ટકૃતાનામ્, ઐડૈર્ ઐડાનામ્ ઇતિ. કસ્માત્? ઐકકર્મ્યાત્. એવં સહકૃતં ભવતિ, યચ્ ચ વચનાત્ પ્રકૃતૌ કૃત્સ્નાવદાનમ્ ઇતિ, દૈવતાન્ય્ [562]{*4।554*} અવદાય ન તાવત્ય્ એવ હોતવ્યમ્, સૌવિષ્ટકૃતાન્ય્ અવદેયાનિ. સૌવિષ્ટકૃતાન્ય્ અવદાય ન તાવત્ય્ એવ હોતવ્યમ્, ઐડાન્ય્ અવદેયાનીતિ પ્રકૃતૌ શ્રૂયતે. તદ્ ઇહ દૈવતૈર્ દૈવતાનામ્ અનુસમયં કુર્વન્ નૈનં{*4।555*} પ્રાકૃતં ધર્મં બાધેત. દૈવતાન્ય્ અવદાય નૈવ જુહોતિ, સૌવિષ્ટકૃતાન્ય્ અવદ્યતીતિ. અથ સૌવિષ્ટકૃતાન્ય્ અવદાય નૈવ જુહોતિ, ઐડાન્ય્ અવદ્યતીતિ. તસ્માત્ પદાર્થમાત્રેણાનુસમય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।554: એ2: 5,139; એ6: 2,81}*
*{4।555: એ2: નૈવ}*
મન્ત્રસ્ય ચાર્થવત્ત્વાત્॥5.2.12॥
એવં મનોતામન્ત્રસ્{*4।556*} તન્ત્રં ભવિષ્યતિ, ઇતરથા પર્યાયેણૈવ સ્યાત્. તસ્માદ્ દૈવતૈર્ દૈવતાનાં સૌવિષ્ટકૃતૈઃ સૌવિષ્ટકૃતાનામ્, ઐડૈર્ ઐડાનામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।556: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 3.6.10.1}*
નાનાબીજેષ્વ્ એકમ્ ઉલૂખલં વિભવાત્॥5.2.13॥
અસ્તિ રાજસૂયે નાનાબીજેષ્ટિઃ, અગ્નયે ગૃહપતયે સુતીનામ્{*4।557*} અષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્, સોમાય વનસ્પતયે શ્યામાકં ચરુમ્ ઇત્યેવમાદિ{*4।558*}. અસ્તિ તુ તત્ર પ્રાકૃતો ઽવહન્તિઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિં તત્રૈકમ્ ઉલૂખલં પર્યાયેણ, ઉત યૌગપદ્યેન બહૂનીતિ. કુતઃ સંશયઃ? યદિ કૃષ્ણાજિનાધસ્તરણાદયઃ પૃથક્ પદાર્થાઃ, તતો ભેદઃ. અથ કૃષ્ણાજિનાસ્તરણાદિસ્ તણ્ડુલનિર્વૃત્ત્યન્ત એકઃ પદાર્થઃ, તતસ્ તન્ત્રમ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? એકમ્ ઇતિ. કુતઃ? પર્યાયેણ વિભવાત્. એકસ્યોપાદાનેન સિદ્ધેર્ દ્વિતીયસ્યોપાદાનમ્ અનર્થકં સ્યાત્. તસ્માત્ તન્ત્રમ્ ઇતિ.
[563]{*4।559*}
નોતેસ્:
*{4।557: એ2: ઽસિતાનામ્}*
*{4।558: તૈત્.સ્. 1.8.10.1}*
*{4।559: એ2: 5,139; એ6: 2,82}*
વિવૃદ્ધિર્ વા નિયમાનુપૂર્વ્યસ્ય તદર્થત્વાત્॥5.2.14॥
વિવૃદ્ધિર્ ઉલૂખલાનાં સ્યાત્, નિયતં હ્ય્ આનુપૂર્વ્યં પાઠકૃતં સહત્વે સત્ય્ ઉપપદ્યતે, પદાર્થાનાં ચાનુસમયઃ, પૃથક્પદાર્થાશ્ ચાધસ્તરણાદયો યતીભાવસ્ય પર્યવસાનાત્, અધસ્તરણાદિભિશ્{*4।560*} ચ પદૈર્ અભિધાનાત્. તસ્માદ્ વિવૃદ્ધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।560: એ2: અધસ્તરણાદેશ્}*
એકં વા તણ્ડુલભાવાદ્ ધન્તેસ્ તદર્થત્વાત્॥5.2.15॥
એકં વોલૂખલં પર્યાયેણ સ્યાત્, એકો હ્ય્ અધસ્તરણાદિસ્ તણ્ડુલપર્યન્તઃ પદાર્થઃ, સ્તરણાદિર્ હન્તેર્ ઉપક્રમઃ ફલીકરણાન્તશ્ ચ તસ્યૈવ શેષઃ{*4।561*}, યતો હન્તિસ્ તણ્ડુલનિષ્પત્ત્યર્થઃ. એવં સ્તરણાદીનાં હન્તેશ્ ચ નાદૃષ્ટાર્થતા ભવિષ્યતિ. તસ્માત્ તન્ત્રમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।561: એ1 (fન્.): ફલીકરણાદયશ્ ચ તસ્યૈવ વિશેષાઃ}*
વિકારે ત્વ્ અનુયાજાનાં પાત્રભેદો ઽર્થભેદાત્ સ્યાત્॥5.2.16॥
અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ, તત્ર શ્રૂયતે, પૃષદાજ્યેનાનુયાજાન્ યજતીતિ{*4।562*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં પ્રયાજાનુયાજાનામ્ એકં પાત્રમ્ આજ્યસ્ય પૃષદાજ્યસ્ય ચ ધારણાર્થમ્, ઉત ભિદ્યતે? કિં પ્રાપ્તમ્? એકમ્ ઇતિ. કુતઃ? પ્રકૃતાવ્ એકમ્, પ્રકૃતિવદ્ ઇહાપ્ય્ એકેન ભવિતવ્યમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પાત્રભેદઃ સ્યાત્. કુતઃ? અર્થભેદાત્, શુદ્ધસ્ય પ્રયાજા અર્થઃ, પૃષતો ઽપ્ય્ અનુયાજાઃ, પૃષતિ ગૃહ્યમાણે [564]{*4।563*} પ્રયાજાનાં વૈગુણ્યમ્, શુદ્ધે ઽનુયાજાનામ્. ન ચૈકસ્મિન્ પાત્રે વિવિક્તં શક્યં કર્તુમ્. મર્યાદાયામ્ અપિ ક્રિયમાણાયાં પ્રદીયમાનં સંસૃજ્યેત. અપિ ચાકારભેદાદ્ ઉપભૃત ઉપભૃત્ત્વં વિહન્યેત. પ્રાણિમાત્રપુષ્કરા{*4।564*} હિ સા, એકપુષ્કરા ચ.

અથોચ્યેત, પૃષદાજ્યમ્ અપ્ય્ આજ્યમ્ એવેતિ ન મિશ્રત્વં દોષાયેતિ. નૈતદ્ એવમ્, પ્રકૃતાવ્ ઉત્પવનાવેક્ષણયોઃ પ્રયોજનમ્ એતત્, યદ્ આજ્યસ્યાપરેણ દ્રવ્યેણાસંસર્ગઃ. એવં ચેદ્ અનુપપન્નમ્, યત્ પ્રયાજા પૃષદાજ્યેનેજ્યેરન્ન્ ઇતિ. અપિ ચ, એવં સત્ય્ અવશ્યં હવિષઃ કાચિન્ માત્રાપનીયતે. ન ચ શક્યમ્, પ્રયાજકાર્યે ઽવસિતે ઽનુયાજાર્થં ગ્રહીતુમ્, પ્રકૃતાવ્ એકકાલં ગ્રહણમ્. ઇહાપ્ય્ એકકાલમ્ એવ કર્તવ્યમ્. તસ્માત્ પાત્રભેદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।562: તૈત્.સ્. 6.3.11.6}*
*{4।563: એ2: 5,140; એ6: 2,83}*
*{4।564: એ2: પાણિમાત્રપુષ્કરા}*
પ્રકૃતે પૂર્વોક્તત્વાદ્ અપૂર્વમ્ અન્તે સ્યાન્ ન હ્ય્ અચોદિતસ્ય શેષામ્નાનમ્॥5.2.17॥
અગ્નૌ{*4।565*} નક્ષત્રેષ્ટ્યાં{*4।566*} શ્રૂયતે, અગ્નયે કૃત્તિકાભ્યઃ પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્{*4।567*}. સો ઽત્ર જૂહોતિ, અગ્નયે સ્વાહા, કૃત્તિકાભ્યઃ સ્વાહેત્યેવમાદિ{*4।568*} હોમાઃ સમામ્નાતાઃ. સન્તિ તુ પ્રકૃતૌ નારિષ્ટહોમાઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિં નારિષ્ટહોમાઃ પૂર્વમ્, ઉતોપહોમા ઇતિ સંશયે ઉચ્યતે, પ્રાકૃતં પૂર્વમ્, વૈકૃતમ્ અન્તે સ્યાદ્ ઇતિ. કુતઃ? ચોદિતસ્ય પરિપૂર્ણસ્ય શેષ આમ્નાયતે, યથા જાતસ્ય પુત્રસ્ય ક્રીડનકમ્.
[565]{*4।569*}
નોતેસ્:
*{4।565: એ2 ઓમ્. અગ્નૌ}*
*{4।566: એ2: નક્ષત્રેષ્ટિઃ}*
*{4।567: એ2: નિર્વપેદ્ ઇતિ}*
*{4।568: તૈત્.બ્ર્. 3.1.4.1}*
*{4।569: એ2: 5,142; એ6: 2,83}*
મુખ્યાનન્તર્યમ્ આત્રેયસ્ તેન તુલ્યશ્રુતિત્વાદ્ અશબ્દત્વાત્ પ્રાકૃતાનાં વ્યવાયઃ સ્યાત્॥5.2.18॥
આત્રેયો મન્યતે સ્મ, મુખ્યાનન્તર્યં વૈકૃતસ્ય, પશ્ચાત્ તુ પ્રાકૃતં પ્રયુજ્યેત. પ્રધાનાનન્તરં વૈકૃતસ્ય પાઠઃ પ્રત્યક્ષઃ, તસ્માત્ પૂર્વમ્ ઉપહોમાસ્ તતો નારિષ્ઠહોમા ઇતિ. પ્રાકૃતાનાં વ્યવાયઃ સ્યાત્, યતસ્ તે ન શ્રૂયન્તે.
અન્તે તુ બાદરાયણસ્ તેષાં પ્રધાનશબ્દત્વાત્॥5.2.19॥
બાદરાયણસ્ ત્વ્ આચાર્યો મન્યતે સ્મ, અન્તે વૈકૃતાનાં પ્રયોગ ઇતિ. કુતઃ? પ્રધાનશબ્દગૃહીતત્વાત્, પ્રાકૃતાનામ્ અઙ્ગાનામ્ પ્રધાનશબ્દગૃહીતત્વમ્, તત્પ્રધાનશબ્દગૃહીતાનિ હિ પ્રાકૃતાન્ય્ અઙ્ગાનિ, તસ્માચ્ ચ પ્રધાનશબ્દાત્ પરમ્ એતત્, સો ઽત્ર જુહોત્ય્ અગ્નયે સ્વાહા કૃત્તિકાભ્યઃ સ્વાહેત્યેવમાદિ. તસ્માત્ પ્રત્યક્ષાદ્ એવ ક્રમાન્ નારિષ્ટહોમેભ્યઃ પરાં ચોપહોમા ઇતિ.
તયા ચાન્યાર્થદર્શનમ્॥5.2.20॥
અન્યાર્થો ઽપિ ચૈતમ્ અર્થં દર્શયતિ, અધ્વરસ્ય પૂર્વમ્ અથાગ્નેર્ ઉપપ્રૈત્ય્ એતત્ કર્મ, યદ્ અગ્નિકર્મેતિ. પશ્ચાત્ સમામ્નાતસ્ય પશ્ચાત્ પ્રયોગં દર્શયતિ.
કૃતદેશાત્ તુ પૂર્વેષાં સ દેશઃ સ્યાત્ તેન પ્રત્યક્ષસંયોગાન્ ન્યાયમાત્રમ્ ઇતરત્॥5.2.21॥
રાજસૂયે શ્રૂયતે, અક્ષૈર્ દીવ્યતિ શૌનઃશેષમ્{*4।570*} આખ્યાપયતિ, અભિ[566]{*4।571*}ષિચ્યત ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં દેવનાદીનામ્{*4।572*} અન્તે પ્રયોગઃ, ઉતાભિષેકાત્ પૂર્વમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અન્તે તુ બાદરાયણ ઇત્ય્ અન્તે પ્રયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, કૃતદેશાદ્ અભિષેકાત્ પૂર્વં તુ પ્રયોગઃ, કૃતદેશો હ્ય્ અભિષેકઃ, માહેન્દ્રસ્ય સ્તોત્રં પ્રત્યભિષિચ્યત ઇતિ પ્રત્યક્ષાનુગ્રહાયાભિષેકાત્ પૂર્વં પ્રયોક્તવ્યમ્. ન્યાયમાત્રમ્ ઇતરત્, અન્તે તુ બાદરાયણ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।570: એ1: શૌનઃશેપમ્; એ6: શૌનઃશેફમ્}*
*{4।571: એ2: 5,143; એ6: 2,84}*
*{4।572: એ2: વિદેવનાદીનામ્}*
પ્રાકૃતાચ્ ચ પુરસ્તાદ્ યત્॥5.2.22॥
અસ્તિ અગ્નિઃ, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઇતિ{*4।573*}. તત્ર દીક્ષણીયાયાઃ પૂર્વં સાવિત્રહોમાઃ, ઉખાસંભરણમ્, ઇષ્ટકાઃ પશુશ્ ચેત્ય્ એતદ્ આમ્નાતમ્. કિં તદ્ એવ પૂર્વં કર્તવ્યમ્, ઉત દીક્ષણીયેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વૈકૃતાનામ્ અન્તે પ્રયોગઃ, અન્તે તુ બાદરાયણ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પૂર્વં સાવિત્રહોમાઃ, ઇષ્ટકાઃ, પશુર્ ઉખાસંભરણં ચ. કુતઃ? પ્રત્યક્ષપાઠાત્, પુનસ્ તત્ર દીક્ષણીયામ્નાતા, તસ્યાશ્ ચ પુરસ્તાત્ સાવિત્રહોમાઃ, ઇષ્ટકાઃ પશુર્ ઉખાસંભરણં ચ. તસ્માત્ તેષાં પૂર્વં પ્રયોગ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।573: તૈત્.સ્. 5.5.2.1}*
સંનિપાતશ્ ચેદ્ યથોક્તમ્ અન્તે સ્યાત્॥5.2.23॥
અગ્નૌ દીક્ષણીયાયાઃ પરતો રુક્મપ્રતિમોચનાદ્ય્ આમ્નાતમ્, [567]{*4।574*} તસ્મિન્ન્ એવ ક્રમે ચોદકેન દીક્ષિતસંસ્કારાઃ પ્રાપ્તાઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અનિયમઃ, ઉત પૂર્વં રુક્મપ્રતિમોચનાદિ, ઉત દીક્ષિતસંસ્કારા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અનિયમઃ. અથવા, યથા પ્રત્યક્ષપાઠક્રમાદ્ દીક્ષણીયાયાઃ પુરત ઉખાસંભરણાદયઃ, એવં રુક્મપ્રતિમોચનાદીનીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, દીક્ષિતસંસ્કારાઃ પૂર્વં કર્તવ્યા ઇતિ. કુતઃ? દીક્ષણીયાં પ્રતિ યઃ પાઠક્રમઃ, યથા ચ ચોદકઃ, તથોભયે ઽપિ પરસ્તાદ્ દીક્ષણીયાયાઃ કાર્યાઃ. યસ્ તેષાં પરસ્પરાપેક્ષઃ ક્રમઃ, તત્ર ન કશ્ચિદ્ ઉખાસંભરણસ્યેવ પ્રત્યક્ષઃ પાઠક્રમઃ પૂર્વત્વં સાધયતિ. અસ્તિ તુ સંસ્કારણાં પ્રકૃતૌ પૂર્વં પાઠઃ, વિકૃતૌ રુક્મપ્રતિમોચનસ્યોત્તરઃ, તેન યથોક્ત એવ ક્રમઃ સ્યાત્, અન્તે વૈકૃતમ્ ઇતિ. અથ કિમ્ અર્થં સંનિપાત આશઙ્ક્યતે? નન્વ્ અયં સંનિપાત એવ વ્યક્તઃ. અસંદિગ્ધે સંદિગ્ધવચનમ્ એતત્. યથા -
ઈજાના બહુભિર્ યજ્ઞૈર્ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ।
શાસ્ત્રાણિ ચેત્ પ્રમાણં સ્યુઃ, પ્રાપ્તાસ્ તે પરમાં ગતિમ્॥ ઇતિ.
તસ્માન્ ન દોષ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।574: એ2: 5,144; એ6: 2,84}*
============================================================================
અધ્યાય 5:
[568]{*5।1*}
નોતેસ્:
*{5।1: એ2: 5,145; એ6: 2,85}*
વિવૃદ્ધિઃ કર્મભેદાત્ પૃષદાજ્યવત્ તસ્ય તસ્યોપદિશ્યેત{*5।2*}

અગ્નીષોમીયે પશૌ શ્રૂયતે{*5।3*}, એકાદશ પ્રયાજાન્ યજતિ{*5।4*}, એકાદશાનુયાજાન્ યજતીતિ{*5।5*}. ચાતુર્માસ્યેષુ, નવ{*5।6*} પ્રયાજાન્ યજતિ, નવાનુયાજાન્ યજતીતિ{*5।7*}. અગ્નૌ શ્રૂયતે, ષડ્ ઉપસદ ઇતિ{*5।8*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં પ્રતિ પ્રયાજમ્ એકાદશસંખ્યા પ્રત્ય્ અનુયાજં ચ, તથા ચાતુર્માસ્યેષુ નવસંખ્યા, તથાગ્નૌ ચોપસત્સુ ષટ્સંખ્યા, ઉત સર્વસંપાદ્યા સંખ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રતિપ્રધાનં સંખ્યા ભિદ્યત ઇતિ. કુતઃ? ભિન્નાનિ હિ તાનિ કર્માણિ, તાનિ ચ પ્રધાનાનિ પ્રતિ, સંખ્યા શ્રૂયતે. પ્રધાનસંનિધૌ ચ ગુણઃ શિષ્યમાણાઃ પ્રતિધાનં ભિદ્યતે, યથા{*5।9*} પૃષદાજ્યેનાનુયાજાન્ યજતીતિ પ્રત્યનુયાજં પૃષત્તા ગુણો ભિદ્યતે, એવમ્ ઇહાપીતિ.
નોતેસ્:
*{5।2: એ2: તસ્યોપરિશ્યેત}*
*{5।3: એ2: શ્રુવતે}*
*{5।4: તૈત્.સ્. 6.3.7.5}*
*{5।5: તૈત્.સ્. 6.3.11.6}*
*{5।6: એ2: એવ}*
*{5।7: તૈત્.સ્. 1.6.3.3}*
*{5।8: તૈત્.સ્. 6.3.11.6}*
*{5।9: એ2: તથા}*
અપિ વા સર્વસંખ્યત્વાદ્ વિકારઃ પ્રતીયેત

સર્વસંપાદ્યા સંખ્યા કલ્પ્યેત. કુતઃ? પૃથક્ત્વનિવેશિની હિ સંખ્યાસતિ પૃથક્ત્વે ઽભ્યાસેન કલ્પ્યેત, યાવત્ય્ અસંભવો ભેદસ્ય, તાવત્ય્ એવાભ્યસ્યેત{*5।10*}, યાવતિ સંભવતિ, તાવતિ પૃથક્ત્વનિવેશ એવ ન્યાય્યઃ, તસ્માત્ સર્વસંપાદ્યૈવ સંખ્યા. યત્ તુ, પૃષદાજ્યવદ્ ઇતિ, ન, પૃષત્તા એકસ્ય ન સંભવતિ, નાસૌ પૃથક્ત્વનિવેષિની. ન ચ, એકસ્ય ક્રિયમાણા સર્વેષાં તન્ત્રેણોપકરોતીતિ{*5।11*}. [569]{*5।12*} તસ્માદ્ અવશ્યં ભેત્તવ્યા, તન્ત્રેણ તૂપકરોતિ સંખ્યા. ઇતરાપેક્ષા હિ સા ભવતિ. એવં સતિ સહત્વસ્ય પ્રાપકઃ પ્રયોગવચનો ઽનુગ્રહીષ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।10: એ2: એવાભ્યસ્યેન}*
*{5।11: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{5।12: એ2: 5,146; એ6: 2,86}*
સ્વસ્થાનાત્ તુ વિવૃધ્યેરન્{*5।13*} કૃતાનુપૂર્વ્યત્વાત્

ઉપસત્સુ સંદેહઃ. કિમ્ આવૃત્તિર્ દણ્ડકલિતવત્, ઉત સ્વસ્થાનાદ્ વિવર્ધન્ત ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? આવર્તનીયાનામ્ અર્થાનામ્ એષ ધર્મઃ, યદ્ ઉત દણ્ડકલિતવત્. યો હ્ય્ ઉચ્યતે, ત્રિર્ અનુવાકઃ પઠ્યતામ્ ઇતિ, સ આદિત આરભ્ય પરિસમાપ્ય પુનર્ આદિત આરભ્યતે, તસ્માદ્ દણ્ડકલિતવદ્ આવૃત્તિઃ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સ્વસ્થાનાદ્ વિવર્ધિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ? કૃતાનુપૂર્વ્યત્વાત્, કૃતમ્ આનુપૂર્વ્યમ્ ઉપસત્સુ, પ્રથમાં કૃત્વા મધ્યમા કર્તવ્યા, તત ઉત્તમેતિ. તત્ર યદિ દણ્ડકલિતવદ્ આવૃત્તિઃ સ્યાત્, ઉત્તમાં કૃત્વા પુનરાદ્યાયા અભ્યાસે ક્રિયમાણે ઽસ્થાને સા વિવૃદ્ધિઃ કૃતા ભવતિ. સ્વસ્થાનવિવૃદ્ધૌ નૈષ દોષઃ. તસ્માત્ સ્વસ્થાને વિવૃદ્ધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।13: એ2: નિવૃધ્યેરન્}*
સમિધ્યમાનવતીં સમિદ્ધવતીં ચાન્તરેણ ધાય્યાઃ સ્યુર્ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ અન્તરાલે સમર્હણાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સામિધેન્યઃ સામિધેનીર્ અન્વાહેતિ{*5।14*}. [570]{*5।15*} તત્ર કામ્યાઃ સામિધેનીકલ્પાઃ, એકવિંશતિમ્ અનુબ્રૂયાત્ પ્રતિષ્ઠાકામસ્યેત્ય્{*5।16*}એવમાદયઃ, તત્રાગમેન સંખ્યા પૂરણં વક્ષ્યતે{*5।17*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ આગન્તૂનામ્ અન્તે નિવેશઃ, ઉત સમિધ્યમાનવતીં{*5।18*} સમિદ્ધવતીં{*5।19*} ચાન્તરેણ નિવેશ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? અન્તે નિવેશઃ, અન્તે તુ બાદરાયણઃ{*5।20*}, ઇત્ય્ અનેન ન્યાયેનેતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, સમિધ્યમાનવતીં સમિદ્ધવતીં ચાન્તરેણ નિવેશ ઇતિ. કુતઃ? દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ અન્તરાલે સમર્હણાત્ સંસ્તવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*5।21*}. ઇયં વૈ સમિધ્યમાનવતી{*5।22*}, અસૌ સમિદ્ધવતી{*5।23*}, યદ્ અન્તરા, તદ્ ધાય્યા, ઇત્ય્ અન્તરિક્ષસંસ્તુતે{*5।24*} ઽસ્મિન્ન્{*5।25*} અન્તરાલે વિધીયન્તે. તસ્માન્ નાન્તે સ્યુર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।14: તૈત્.સ્. 2.5.8.2}*
*{5।15: એ2: 5,147; એ6: 2,86}*
*{5।16: તૈત્.સ્. 2.5.10.2}*
*{5।17: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 10.5.26}*
*{5।18: વ્ગ્લ્. ઋવ્ 3.27.4}*
*{5।19: વ્ગ્લ્. ઋવ્ 5.28.5}*
*{5।20: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 5.2.19}*
*{5।21: એ1 ગિબ્ત્ સંસ્તવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।22: એ2: સમિધ્યમાનવતી દ્યૌઃ}*
*{5।23: એ2: સમિદ્ધવતી પૃથિવી}*
*{5।24: એ2: અન્તરિક્ષસંસ્તુત્યા}*
*{5।25: એ2: તસ્મિન્}*
તચ્છબ્દો વા

અથ વા યા ધાય્યાશબ્દિકાઃ, તાસ્ તત્ર ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. તેન હિ શબ્દેન તત્ર સંસ્તવઃ, સંસ્તવાચ્ ચ વિધાનમ્, યથા, પૃથુપાજવત્યૌ{*5।26*} ધાય્યે, ઉષ્ણિક્કકુભૌ ધ્યાય્યે ઇતિ. કાઃ પુનર્ એતા ધાય્યા ઇતિ{*5।27*} નામ? નાસ્ય શબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધિમ્ ઉપલભામહે. ઉચ્યતે, સામિધેન્યો ધ્યાય્યાઃ. કુતઃ? એવં હિ ભગવતઃ પાણિનેર્ વચનમ્ - પાય્યસાંનાય્યનિકાય્યધાય્યા માનહવિર્નિવાસસામિધેનીષ્વ્{*5।28*} ઇતિ, અસ્માદ્ વચનાચ્ છ્રુતિમ્ અનુમિમીમહે. કતમાસુ સામિધેનીષ્વ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, અવિશેષાત્ સર્વાસ્વતિ ગમ્યતે. ઇહ તુ સમિધ્યમાનવતીં સમિદ્ધવતીં ચાન્તરેણ ધ્યાય્યાઃ સ્યુર્ ઇતિ. સર્વાસુ સામિધેનીષુ સતીસુ ધ્યાય્યાવચનાદ્ વિશિષ્ટાનાં સામિધેનીનાં ધાય્યાશબ્દ ઇતિ ગમ્યતે.
નનુ પાણિનિવચનાદ્ વિશેષેણ સર્વા ધાય્યાઃ. નેત્ય્ આહ, વિશિષ્ટાસ્વ્ અપિ વચનમ્ ઉપપદ્યત એવ. યદિ વિશિષ્ટાઃ, તતઃ [571]{*5।29*} કા ઇતિ. ઉચ્યતે, યાસુ ધાય્યાશબ્દઃ શ્રૂયતે, તાસ્ તાવદ્ ધાય્યાઃ. તાસુ ચ ધાય્યાસુ સતીષુ વચનમ્ અર્થવદ્ ભવતિ. અર્થવતિ ચ સતિ વચને નાન્યા ધાય્યાઃ, પ્રમાણાભાવાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।26: વ્ગ્લ્. ઋવ્ 3.27.5-6}*
*{5।27: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{5।28: વ્ગ્લ્. પાણ્. 3.1.29}*
*{5।29: એ2: 5,148; એ6: 2,87}*
ઉષ્ણિક્કકુભોર્ અન્તે દર્શનાત્

ઉષ્ણિક્કકુભોઃ ચ અન્તે પ્રયોગો દૃશ્યતે, યજ્ જગત્યા પરિદધ્યાદ્ અન્તં{*5।30*} યજ્ઞં ગચ્છેત્, અથ યત્ ત્રિષ્ટુભા પરિદધાતિ નાન્તં ગચ્છતીતિ. નનુ ત્રિષ્ટુબ્ અત્રાન્તે દૃશ્યતે, નોષ્ણિક્કકુભાવ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, ત્રિષ્ટુભમ્ એવાયમ્ ઉષ્ણિક્કકુમાવ્ ઇતિ બ્રૂતે. કથમ્? ત્રિષ્ટુભો વીર્યમ્ ઇત્ય્ એવં અન્તે{*5।31*} સંસ્તુતેઃ, ત્રિષ્ટુભો વા એતદ્ વીર્યં યદ્ ઉષ્ણિક્કકુભાવ્ ઇતિ કારણે કાર્યવદ્ ઉપચારઃ કૃતઃ॥
નોતેસ્:
*{5।30: એ2 ઓમ્. ઉષ્ણિક્કકુભોઃ ચ અન્તે પ્રયોગો દૃશ્યતેમ્ યજ્ જગત્યા પરિદધ્યાદ્ અન્તં}*
*{5।31: એ2 ઓમ્. અન્તે}*
સ્તોમવિવૃદ્ધૌ બહિષ્પવમાને પુરસ્તાત્ પર્યાસાદ્ આગન્તવઃ સ્યુસ્ તથા હિ ઇષ્ટં દ્વાદશાહે

સન્તિ વિવૃદ્ધસ્તોમકાઃ ક્રતવઃ, એકવિંશેનાતિરાત્રેણ પ્રજાકામં યાજયેયુસ્{*5।32*} ત્રિણવેનૌજસ્કામં ત્રયસ્ત્રિંશેન પ્રતિષ્ઠાકામમ્ ઇતિ{*5।33*}. તત્રાગમેન સંખ્યા પૂરણં વક્ષ્યતે{*5।34*}. અથ બહિષ્પવમાને વૈકૃતેષ્વ્ આનીયમાનેષુ ભવતિ સંશયઃ. કિં વૈકૃતાનામ્ અન્તે નિવેશઃ, ઉત પ્રાક્ પર્યાસાદ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પુરસ્તાત્ પર્યાસાદ્ આગન્તવઃ સ્યુઃ. તથા હિ દૃષ્ટં દ્વાદશાહે, સ્તોત્રીયાનુરૂપૌ તૃચૌ ભવતઃ, વૃષણ્વન્તસ્તૃચા ભવન્તિ. તૃચ ઉત્તમઃ પર્યાસ ઇતિ, ઇહાપિ પ્રાક્ પર્યાસાદ્ આગન્તુભિર્ ભવિતવ્યમ્.
[572]{*5।35*}
નોતેસ્:
*{5।32: એ2: યજયેત્}*
*{5।33: તૈત્.બ્ર્. 2.2.4.7}*
*{5।34: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 10.5.26}*
*{5।35: એ2: 5,149; એ6: 2,88}*
પર્યાસ ઇતિ ચાન્તાખ્યા

પ્રયાસશબ્દશ્ ચાન્તવચનો લોકે દૃશ્યતે, યથા, ક્ષેત્રપર્યાસઃ, નદીપર્યાસ ઇતિ. એવં પર્યાસો ઽન્તે કૃતો ભવિષ્યતિ.
અન્તે વા તદ્ ઉક્તમ્

અન્તે વૈવંજાતીયકં વૈકૃતં સ્યાત્. ઉક્તમ્, અન્તે તુ બાદરાયણ ઇતિ{*5।36*}.
નોતેસ્:
*{5।36: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 5.2.19}*
વચનાત્ તુ દ્વાદશાહે

અથ યદ્ ઉક્તમ્{*5।37*}, તથા હિ દૃષ્ટં{*5।38*} દ્વાદશાહ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્. અત્રોચ્યતે, વચનાદ્ દ્વાદશાહે ભવતિ, સ્તોત્રીયાનુરૂપૌ તૃચૌ ભવતઃ વૃષણ્વન્તસ્ તૃચા ભવન્તિ, તૃચ ઉત્તમઃ પર્યાસ ઇતિ. ન હિ વચનસ્યાતિભારો ઽસ્તિ.
નોતેસ્:
*{5।37: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 5.3.7}*
*{5।38: એ2: હીષ્ટં}*
અતદ્વિકારશ્ ચ

ન ચાયં તદ્વિકારઃ, યત્ તતો ધર્માન્ ગૃહણીયાદ્ ઇતિ.
તદ્વિકારે ઽપ્ય્ અપૂર્વત્વાત્

યો ઽપિ તદ્વિકારઃ, તત્રાપ્ય્ અન્ત એવ નિવેશઃ. કુતઃ? અપૂર્વાત્, વૃષણ્વતાં તૃચાનામ્, વૃષણ્વન્ત{*5।39*} એવ પ્રાક્પર્યાસાત્, યાવદ્ વચનં વાચનિકમ્, ન સદૃશમ્ ઉપસંક્રામતિ.
નોતેસ્:
*{5।39: એ2: વૃષણ્વન્તાવ્}*
અન્તે તૂત્તરયોર્ દધ્યાત્

ઇહાપિ વિવૃદ્ધસ્તોમકાઃ ક્રતવ ઉદાહરણમ્. તત્રોત્તરયોઃ [573]{*5।40*} પવમાનયોઃ સામ્નામ્ આગમ ઇતિ વક્ષ્યતે{*5।41*}. તત્રાગમ્યમાનેષુ સામસુ સંદેહઃ, કિં તેષામ્ અન્તે નિવેશઃ, ઉત ગાયત્રીબૃહત્યનુષ્ટુપ્સ્વ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અન્ત ઉત્તરયોર્ દધ્યાત્. ઉક્તો ઽત્ર ન્યાયઃ, અન્તે બાદરાયણ ઇતિ{*5।42*}. તસ્માદ્ અન્તે નિવેશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।40: એ2: 5,150; એ6: 2,88}*
*{5।41: વ્ગ્લ્. અધ્યાય 10}*
*{5।42: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 5.2.19}*
અપિ વા ગાયત્રીબૃહત્યનુષુપ્સુ વચનાત્

ગાયત્રીબૃહત્યનુષ્ટૂપ્સુ નિવેશઃ. કસ્માત્? વચનાત્, ત્રીણિ હ વૈ યજ્ઞસ્યોદરાણિ ગાયત્રીબૃહત્યનુષ્ટુબ્ ઇતિ. અત્ર હ્ય્ એવાવપન્તિ, અત એવોદ્વપન્તીતિ વચનેનાસ્ત્ય્ ઉપાલમ્ભઃ. તસ્માન્ નૈષામ્ અન્તે નિવેશ ઇતિ.
ગ્રહેષ્ટકમ્ ઔપાનુવાક્યં સવનચિતિશેષઃ સ્યાત્

ઔપાનુવાક્યે કાણ્ડે ગ્રહા ઇષ્ટકાશ્ ચ સમામ્નાતાઃ, એષ વૈ હવિષા હવિર્ યજતે, યો દાભ્યં{*5।43*} ગૃહીત્વા સોમાય યજત ઇતિ{*5।44*}. તથા, પરા વા એતસ્યાયુઃ પ્રાણ એતિ યો ઽશું ગૃહ્ણાતીતિ. તથેષ્ટકાશ્ ચિત્રિણીર્ ઉપદધાતિ, વજ્રિણીર્ ઉપદધાતિ{*5।45*}, ભૂતેષ્ટકા ઉપદધાતીતિ{*5।46*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં ગ્રહેષ્ટકમૌપાનુવાક્યં સવનશેષશ્ ચિતિશેષશ્ ચ. અથ કિં ક્રતુશેષો ઽગ્નિશેષશ્ ચેતિ. [574]{*5।47*} કિં પ્રાપ્તમ્? સવનચિતિશેષઃ. કુતઃ? ગ્રહૈઃ સવનાન્ય્ આરભ્યન્તે, ઇષ્ટકાભિશ્ ચિતયઃ, યચ્ ચ યેનારભ્યતે તત્ તદ્ અઙ્ગમ્.
નોતેસ્:
*{5।43: એ2: ઽદાભ્યમ્}*
*{5।44: તૈત્.સ્. 3.3.4.3}*
*{5।45: તૈત્.સ્. 5.7.3.1}*
*{5।46: તૈત્.સ્. 5.6.3.1}*
*{5।47: એ2: 5,151; એ6: 2,89}*
ક્રત્વગ્નિશેષો વા ચોદિતત્વાદ્ અચોદનાનુપૂર્વસ્ય

ક્રત્વગ્નિશેષઃ સ્યાત્. કુતઃ? ચોદિતત્વાત્, અગ્નિશ્ ચેતવ્યઃ શ્રૂયતે, ય એવં{*5।48*} વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઇતિ{*5।49*}. ન ચિતિશ્ ચેતવ્યા, ઇષ્ટકાચયનેનાગ્નિશ્ ચેતવ્યઃ શ્રૂયતે, અગ્નિમ્ ઇતિ દ્વિતીયાનિર્દેશાત્. તથા, યો દાભ્યં{*5।50*} ગૃહીત્વા સોમાય યજત ઇત્ય્ અદાભ્યસ્ય યજતિના સંબન્ધઃ, તથાંશોઃ. તસ્માત્ સકૃદ્ યાગસંબન્ધં કૃત્વા કૃતાર્થઃ શબ્દો ભવતિ, શ્રુતં સંબન્ધમ્ અભિનિર્વર્ત્ય. તથા સકૃદ્ અગ્નિસંબન્ધં કૃત્વા કૃતી મન્યેત, અચોદના ચિતિસવનયોઃ, ન હિ તે કર્તવ્યતયા ચોદ્યેતે, પરાર્થં હિ તયોઃ શ્રવણમ્. કિં પ્રયોજનમ્? સવનચિતિશેષત્વે, પ્રતિસવનં ગ્રહણમ્, પ્રતિચિતિ ચેષ્ટકોપધાનમ્. ક્રત્વગ્નિશેષત્વે સકૃદ્ ગ્રહણોપધાને.
નોતેસ્:
*{5।48: એ2: ય ચ એવં}*
*{5।49: તૈત્.સ્. 5.5.2.1}*
*{5।50: એ2: ઽદાભ્યં}*
અન્તે સ્યુર્ અવ્યવાયાત્

ઔપાનુવાક્યે શ્રૂયતે, ચિત્રિણીર્ ઉપદધાતિ, વજ્રિણીર્ ઉપદધાતીતિ{*5।51*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ એતાઃ પઞ્ચભ્યાં ચિતાવ્ ઉપધેયાઃ, ઉત મધ્યમાયામ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પઞ્ચભ્યામ્ એવેષ્ટકાઃ કૃતક્રમાઃ, અન્યા નૈતાભિર્ વ્યવેષ્યન્તે.
નોતેસ્:
*{5।51: તૈત્.સ્. 5.7.3.1}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

આવપનં વોત્તમા ચિતિઃ. અન્યા ઇષ્ટકા ઉપદધાતીતિ.
[575]{*5।52*}
નોતેસ્:
*{5।52: એ2: 5,152; એ6: 2,90}*
મધ્યમાયાં તુ વચનાદ્ બ્રાહ્મણવત્યઃ

નૈવૈતાન્ત્યાયાં ચિતૌ. કસ્યાં તર્હિ? મધ્યમાયામ્. કુતઃ? બ્રાહ્મણવત્ય એતા ઇષ્ટકાઃ, તાસાં મધ્યમા ચિતિર્ આમ્નાયતે. યાં વૈ કાંચિદ્ બ્રાહ્મણવતીમ્ ઇષ્ટકામ્ અભિજાનીયાત્, તાં મધ્યમાયાં ચિતાવ્ ઉપદધ્યાદ્ ઇતિ. નનુ સર્વા એવેષ્ટકા બ્રાહ્મણવત્યઃ. નેત્ય્ આહ, અપરા લિઙ્ગક્રમાત્ સમાખ્યાનાચ્ ચ. તસ્માદ્ એતા નાન્તે સ્યુર્ ઇતિ.
પ્રાગ્ લોકંપૃણાયાસ્ તસ્યાઃ સંપૂરણાર્થત્વાત્

ઔપાનુવાક્યે કાણ્ડ ઇષ્ટકાઃ સમામ્નાતાઃ, વજ્રિણીર્ ઉપદધાતિ, ચિત્રિણીર્ ઉપદધાતિ{*5।53*}, ભૂતેષ્ટકા ઉપદધાતીતિ{*5।54*}. તત્રેદં સમધિગતમ્, મધ્યમાયાં ચિતાવ્ ઉપધેયા ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં પ્રાગ્ લોકાંપૃણાયાઃ, ઉત પશ્ચાદ્ ઇતિ{*5।55*}. કિં પ્રાપ્તમ્? અન્તે તુ બાદરાયણ ઇતિ{*5।56*}. એવં પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે, પ્રાગ્ લોકંપૃણાયાઃ તસ્યાઃ સંપૂરણાર્થત્વાત્, સંપૂરણાર્થતા તસ્યાઃ શ્રૂયતે, યદ્ એવાસ્યોનમ્, યચ્ છિદ્રમ્, તદ્ અનયા{*5।57*} પૂરયતિ, લોકં પૃણ, છિદ્રં પૃણ ઇતિ{*5।58*}. અપૂર્વત્વાચ્ વાર્થસ્ય{*5।59*}, વિધિર્ એવાયં સંસ્તવેનેતિ{*5।60*} ગમ્યતે. તસ્માત્ પ્રાગ્ લોકંપૃણાયાઃ સ્યાત્.
[576]{*5।61*}
નોતેસ્:
*{5।53: તૈત્.સ્. 5.7.3.1}*
*{5।54: તૈત્.સ્. 5.6.3.1}*
*{5।55: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 4.2.4.4}*
*{5।56: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 5.2.19}*
*{5।57: એ2: તદ્ એતયા}*
*{5।58: તૈત્.સ્. 4.2.4.4}*
*{5।59: એ2: ચાર્થસ્ય}*
*{5।60: એ2: સંસ્તવો નેતિ}*
*{5।61: એ2: 5,152; એ6: 2,90}*
સંસ્કૃતે કર્મ સંસ્કારાણાં તદર્થત્વાત્

આધાને સન્તિ પવમાનેષ્ટયઃ. સન્તિ ચ નિયતાનિ કર્માણિ, અગ્નિહોત્રાદીનિ. અનિયતાનિ ચૈન્દ્રાગ્નાદીનિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં પવમાનેષ્ટીઃ કૃત્વા કર્માણિ પ્રતિપત્તવ્યાનિ, ઉતાહિતમાત્રેષ્વ્ અગ્નિષ્વ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? આહિતપાત્રેષ્વ્ ઇતિ. કુતઃ? આહિતમાત્રેષ્વ્ અસાવ્ અગ્નિષુ કર્માણિ કર્તું સમર્થો ભવતિ, યથા, આહિતાગ્નિર્ ન ક્લિન્નં દાર્વા દધ્યાદ્ ઇતિ. દર્શયતિ{*5।62*} ચ, અગ્નિં વૈ સૃષ્ટમ્ અગ્નિહોત્રેણાનુદ્રવન્તીત્ય્ આહિતમાત્રેષ્વ્ અગ્નિહોત્રં દર્શયતિ. તસ્માન્ ન પવમાનેષ્ટયઃ પ્રતીક્ષિતવ્યા ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પવમાનેષ્ટિભિઃ સંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષુ કર્માણિ વર્તેરન્. કુતઃ? સંસ્કારાણાં તદર્થત્વાત્, સંસ્કારશબ્દા એત આહવનીયાદયઃ, સંસ્કારસ્ય કસ્યચિદ્ અભાવેન, આહવનીયાદિષુ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્. તસ્માત્ સંસ્કૃતેષ્વ્ અગ્નિષુ કર્માણીતિ.
નોતેસ્:
*{5।62: એ2: ક્લિન્નં દાર્વભ્યાદધ્યાદ્ ઇત્યેવમાદીન્ય્ આહિતાગ્નિવ્રતાભ્યાહિતમાત્રેષ્વ્ એવ ભવન્તીતિ દર્શયતિ}*
અનન્તરં વ્રતં તદ્ભૂતત્વાત્

યત્ તુ, આહિતાગ્નિર્ ન ક્લિન્નં દાર્વા દધ્યાદ્{*5।63*}ઇત્યેવમાદિ. યુક્તમ્{*5।64*}, યદ્ આહિતમાત્રેષુ ક્રિયતે, આહિતાગ્નેસ્ તદ્વ્રતમ્ ઉચ્યતે. સ ચ, આહિતમાત્રેષ્વ્ આહિતાગ્નિઃ સંવૃત્તઃ. તસ્માદ્ અનન્તરં વ્રતં સ્યાત્, તદ્ભૂતત્વાત્.
નોતેસ્:
*{5।63: એ2: દાર્વભ્યાદધ્યાદ્}*
*{5।64: એ2: યુક્તં તત્ર}*
પૂર્વં ચ લિઙ્ગદર્શનાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, આહિતમાત્રેષ્વ્ અગ્નિહોત્રં{*5।65*} દર્શયતિ, પૂર્વમ્ ઇષ્ટિભ્ય ઇતિ, તસ્ય કઃ પરિહાર ઇત્ય્ આભાષાન્તં સૂત્રમ્.
[577]{*5।66*}
નોતેસ્:
*{5।65: એ2: અગ્નિહોત્રે}*
*{5।66: એ2: 5,154; એ6: 2,91}*
અર્થવાદો વાર્થસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્

અર્થવાદ એષઃ. કુતઃ? અર્થસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. વિદ્યમાનો હિ તત્રાન્ય એવાગ્નિહોત્રહોમઃ. કથં હોતવ્યમ્ અગ્નિહોત્રં ન હોતવ્યમ્ ઇતિ મીમાંસન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ. યદ્ યજુષા જુહુયાદ્ અયથાપૂર્વમ્ આહુતી જુહુયાત્, યદિ ન જુહુયાદ્ અગ્નિઃ પરાપતેત્. તૂષ્ણીમ્ એવ હોતવ્યમ્ ઇતિ. તસ્ય તૂષ્ણીં હોમસ્ય પ્રશંસાર્થો ઽયમ્ અર્થવાદઃ.
ન્યાયવિપ્રતિષેધાચ્ ચ

ન્યાયવિપ્રતિષેધશ્ ચ ભવેત્. યદ્ય્ અનન્તરમ્ અગ્નિહોત્રાદયઃ સ્યુઃ, યઃ પૂર્વોક્તો ન્યાયઃ{*5।67*}, સ વિપ્રતિષિધ્યેત, ન વા તાસાં તદર્થત્વાદ્ ઇતિ. તસ્માત્ સંસ્કૃતે કર્માણિ ભવેયુર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।67: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 3.6.12}*
સંચિતે ત્વ્ અગ્નિચિદ્ યુક્તં પ્રાપણાન્ નિમિત્તસ્ય

અગ્નિચિદ્ વર્ષતિ ન ધાવેત્, ન સ્ત્રિયમ્ ઉપેયાત્, તસ્માદ્ અગ્નિચિતા પક્ષિણો નાશિતવ્યા ઇત્યેવમાદયઃ પદાર્થાઃ શ્રૂયન્તે. તેષુ સંદેહઃ, કિં સંચિતમાત્રે પ્રતિપત્તવ્યા ઉત ક્રત્વન્ત ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સંચિતમાત્ર એવેતિ. અગ્નિં યશ્ ચિતવાન્ સો ઽગ્નિચિદ્ ઇતિ તસ્ય શ્રૂયમાણાશ્ ચિતવતો ઽનન્તરમ્ એવ પ્રાપ્નુવન્તિ, પ્રાપ્તે નિમિત્તે નૈમિત્તિકં કર્તવ્યમ્. તસ્માદ્ અનન્તરમ્ એવ.
[578]{*5।68*}
નોતેસ્:
*{5।68: એ2: 5,155; એ6: 2,92}*
ક્રત્વન્તે વા પ્રયોગવચનાભાવાત્

પ્રયોગવચનો હ્ય્ અત્ર તાન્ પદાર્થાન્ પ્રાપયતિ, યેષાં ક્રત્વર્થત્વમ્. ન ચૈષાં ક્રત્વર્થત્વમ્ અસ્તિ, પુરુષાર્થા હ્ય્ એતે. કથમ્? પ્રતિષેધે પુરુષઃ શ્રૂયતે, વર્ષતિ ન ધાવેત્, ન સ્ત્રિયમ્ ઉપેયાદ્ ઇત્યેવમાદિ. ન ચ ક્રત્વર્થા એતે પ્રસક્તાઃ, યેન પ્રતિષેધઃ ક્રતોર્ ઉપકુર્યાત્.
નનુ પુરુષાર્થા અપિ ચિતવતઃ શ્રવણાચ્ ચયનાનન્તરં પ્રાપ્તાઃ. નેતિ બ્રૂમઃ,
અગ્નેઃ કર્મત્વાનિર્દેશાત્{*5।69*}

અગ્ન્યર્થં ચયનં તત્, યદ્ અગ્નેઃ સ્વં કાર્યં કુર્વતઃ સાહાય્યે વર્તતે, તત્ તદર્થમ્. કશ્ ચ તસ્ય સ્વાર્થઃ? યાગાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધે ચ યાગે ચયનેનોપકૃતં ભવતિ. તસ્માત્ સિદ્ધે યાગે ઽગ્નિચિત્, તેન ક્રત્વન્ત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।69: એ2: કર્મત્વાનિર્દેશાત્}*
પરેણાવેદનાદ્ દીક્ષિતઃ સ્યાત્ સર્વૈર્ દીક્ષાભિસંબન્ધાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ દીક્ષિષ્યમાણ ઇતિ{*5।70*}. તથા, દણ્ડેન દીક્ષયતિ{*5।71*}, મેખલયા દીક્ષયતિ, કૃષ્ણાજિનેન દીક્ષયતીત્ય્{*5।72*}એવમાદિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં સર્વૈર્ દીક્ષિતો ભવતિ, અથ વેષ્ટ્યન્તે દીક્ષિત ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સર્વૈર્ ઇતિ. કુતઃ? દીક્ષાભિસંબન્ધાત્, દીક્ષાસંબન્ધો ભવતિ, દણ્ડેન દીક્ષયતિ, દીક્ષામ્ અસ્ય કરોતીત્ય્ અર્થઃ{*5।73*}. યદીષ્ટ્યન્તે દીક્ષિતઃ સ્યાત્, [579]{*5।74*} કથમ્ અસ્ય દણ્ડેન દીક્ષાં કુર્યાત્. તેનેષ્ટ્યા ન દીક્ષિતઃ. ન ચ, અસ્યેષ્ટ્યન્તે દીક્ષિતશબ્દં પશ્યામઃ, આવેદને ત્વ્ અસ્ય દીક્ષિતશબ્દઃ, તસ્માન્ ન તાવતિ દીક્ષિતઃ સ્યાત્. ન ચ સંભવતિ સમ્-ઉચ્ચયે વિકલ્પો ન્યાય્યઃ, પક્ષે બાધઃ સ્યાત્. તત્ર પ્રયોગવચનો બાધ્યેત. તસ્માદ્ ભિન્નેષ્વ્ અપિ દીક્ષાસંબન્ધવાક્યેષુ પ્રયોગવચનેન સહૈકવાક્યતેત્ય્ આવેદનકાલે દીક્ષિતઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{5।70: તૈત્.સ્. 5.5.1.4}*
*{5।71: તૈત્.સ્. 6.1.3.5}*
*{5।72: તૈત્.સ્. 6.1.3.2}*
*{5।73: એ1 ગિબ્ત્ દીક્ષામ્ અસ્ય કરોતીત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।74: એ2: 5,156; એ6: 2,92}*
ઇષ્ટ્યન્તે વા તદર્થા હ્ય્ અવિશેષાર્થસંબન્ધાત્

ઇષ્ટ્યન્તે વા દીક્ષિતઃ સ્યાત્, તદર્થા હિ સા દીક્ષણાર્થા{*5।75*}. કથમ્? દીક્ષિષ્યમાણસ્ય અદીક્ષિતસ્ય સા ભવતિ, યદિ તસ્યા ઉત્તરકાલે દીક્ષિતઃ, એવં સા દીક્ષિષ્યમાણસ્ય. તસ્માદ્ વાક્યાદ્ અવગમ્યતે, ભવતિ તદા દીક્ષિત ઇતિ, દીક્ષાકારણે પદાર્થે નિર્વૃત્તે કિમ્ ઇતિ ન દીક્ષિતઃ સ્યાત્? વાક્યં હિ નિરપેક્ષં દીક્ષિત ઇતિ જ્ઞાપયતિ.
યત્ તુ, દીક્ષાસંબન્ધો દણ્ડેન દીક્ષયતીતિ. કથં સ દીક્ષિતત્વે સ્યાદ્ ઇતિ દણ્ડેનૈવં દીક્ષિતં સંપાદયતીત્ય્{*5।76*} અવગચ્છામઃ. યત્ તુ, અનન્તરં દીક્ષિતશબ્દો નાસ્તીતિ. ન શબ્દસ્યાપ્રયોગો ઽર્થાભાવે હેતુઃ. સત્ય્ અપ્ય્ અર્થે તદવસરાભાવાન્ ન પ્રયુજ્યતે શબ્દઃ. અન્યેન ચ દીક્ષિત ઇત્ય્ અવગમ્યતે વાક્યેન, આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ દીક્ષ્યમાણ ઇતિ. યચ્ ચ, આવેદનકાલે દીક્ષિતશબ્દ ઇતિ. ઇષ્ટ્યન્તે ઽપિ દીક્ષિતસ્યાસાવ્ અવિરુદ્ધઃ, પ્રયોગવચનશ્ ચાવિરુદ્ધઃ, યત એકં દીક્ષાકારણમ્, અન્યૈર્ દીક્ષિતં સંપાદયતીતિ ગમ્યતે.
[580]{*5।77*}
નોતેસ્:
*{5।75: એ1 ગિબ્ત્ દીક્ષણાર્થા ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{5।76: એ2: દણ્ડેનૈનં દીક્ષિતં સંપાદયતીત્ય્}*
*{5।77: એ2: 5,157; એ6: 2,93}*
સમાખ્યાનં ચ તદ્વત્

ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ, ઇષ્ટદીક્ષણાર્થા, ઇષ્ટ્યન્તે ચ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ. કસ્માત્? સમાખ્યાનં ચ તદ્વદ્ ઇતિ યદ્વન્ ન્યાય ઉપદિષ્ટઃ. કથમ્? દીક્ષણીયેતિ તાદર્થ્યકરી સમાખ્યા ભવતિ, યથા સ્નાનીયં ભોજનીયં ચેતિ. તસ્માચ્ ચ પશ્યામઃ, ઇષ્ટિર્ દીક્ષણાર્થા, ઇષ્ટ્યન્તે ચ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ.
અઙ્ગવત્ ક્રતૂનામ્ આનુપૂર્વ્યમ્

ઇહ કામ્યા ઇષ્ટય ઉદાહરણમ્. ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્{*5।78*} ઇત્યેવમાદયઃ, ગવાદયઃ, સોમાઃ, સૌમ્યાદયઃ, પશવઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિં યેન ક્રમેણાધીતાઃ, તેનૈવ ક્રમેણ પ્રયોક્તવ્યાઃ, ઉતાનિયમ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? ક્રતૂનામ્ આનુપૂર્વ્યં યત્ પાઠે, તદ્ એવ પ્રયોગે ભવિતુમ્ અર્હતિ. એવં પાઠક્રમો ઽનુગૃહીતો ભવિષ્યતિ, ઇતરથા પાઠક્રમો બાધ્યેત, તન્ મા ભૂદ્ ઇતિ ક્રમેણાનુષ્ઠાતવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{5।78: તૈત્.સ્. 2.2.1.1}*
ન વાસંબન્ધાત્

ન વા, અયં{*5।79*} ક્રમો નિયમ્યેત. કુતઃ? અસંબન્ધાત્. પૃથક્ પૃથગ્ એષાં કર્મણાં પ્રયોગવચનાનિ, તાનિ સ્વપદાર્થાનામ્ ઉપસંહારકાણિ. યો યસ્ય નોપકારકઃ, સ તસ્ય ન ક્રમેણ, નોત્ક્રમણ. યો યસ્યોપકરોતિ કસ્યચિત્, તસ્યોપકુર્વતઃ ક્રમઃ સાહાય્યે વર્તતે. ન ચૈતાનિ કર્માણ્ય્ અન્યોન્યસ્યોપકુર્વન્તિ. તસ્માન્ નૈષાં ક્રમઃ સાહાય્યે વર્તતે. તસ્માદ્ અસંબન્ધ ઇતિ.
[581]{*5।80*}
નોતેસ્:
*{5।79: એ2: ન ચાયં}*
*{5।80: એ2: 5,158; એ6: 2,94}*
કામ્યત્વાચ્ ચ

કામ્યાનિ ચૈતાનિ કર્માણિ, કામાશ્ ચ ક્રમેણોત્પદ્યન્તે, તેન નિમિત્તસ્યાક્રમત્વાન્ ન ક્રમવન્ત ઇતિ.
આનર્થક્યાન્ નેતિ ચેત્

ઇતિ યદ્ ઉક્તં પૂર્વપક્ષે, તદ્ એવ પુનર્ ઉચ્યતે પરિહર્તુમ્. એવં ક્રમેણ પાઠો ઽર્થવાન્ ભવિષ્યતીતિ. એતદ્ આભાષાન્તં સૂત્રમ્.
સ્યાદ્ વિદ્યાર્થત્વાદ્ યથા પરેષુ સર્વસ્વારાત્

સ્યાદ્ અર્થવાન્ ક્રમપાઠઃ, અસત્ય્ અપિ પ્રયોગે ક્રમે, વિદ્યાગ્રહણાર્થત્વાત્, કર્માવબોધનાર્થાયાં વિદ્યાયાં ક્રમનિયમાદૃષ્ટં તદાશ્રયમ્ એવ ભવિષ્યતીતિ, યથા, ત્વત્પક્ષે, પરેષુ સર્વસ્વારાત્, યસ્યાપિ ક્રમો ઽઙ્ગમ્ ઇતિ પક્ષઃ, તસ્યાપિ સર્વસ્વારાત્ પરેષાં સર્વસ્વારેણ યઃ ક્રમસ્ તસ્યાદૃષ્ટાર્થતાવશ્યં કલ્પનીયા.
ય એતેનેત્ય્ અગ્નિષ્ટોમઃ પ્રકરણાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, એષ વાવ પ્રથમો યજ્ઞાનાં{*5।81*} યજ્ જ્યોતિષ્ટોમઃ, ય એતેનાનિષ્ટ્વાથાન્યેન યજેત ગર્તપત્યમ્ એવ તજ્ જાયતે પ્ર વા મીયત ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, ય એતેનેતિ કસ્ય [582] અયં વાદ ઇતિ પ્રશ્નેનૈવોપક્રમઃ. ઉચ્યતે, ય એતેનેત્ય્ અગ્નિષ્ટોમસ્ય વાદઃ. કુતઃ? પ્રકરણાત્, તસ્ય હિ પ્રકરણે ભવત્ય્ એતદ્ વચનમ્. પ્રકૃતવાચીનિ ચ સર્વનામાનિ ભવન્તિ.
નોતેસ્:
*{5।81: એ2: યજ્ઞો યજ્ઞાનાં}*
લિઙ્ગાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપિ ભવતિ, તત્ર શ્રૂયતે, યસ્ય{*5।82*} નવતિશતં સ્તોત્રીયા{*5।83*} ઇતિ, અગ્નિષ્ટોમસ્ય હિ ભવન્તિ નવતિશતં સ્તોત્રીયાઃ. કથમ્? ત્રિવૃદ્ બહિષ્પવમાનમ્, પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ, તાનિ ચત્વારિ. સા એકોનસપ્તતિઃ. પઞ્ચદશો માધ્યંદિનઃ પવમાનઃ, તેન ચતુરશીતિઃ. સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનિ, તાનિ ચત્વારિ સાષ્ટષષ્ટિઃ, ચતુરશીત્યા સહ દ્વિપઞ્ચાશચ્ છતમ્. સપ્તદશ આર્ભવઃ પવમાનઃ, તેન ષષ્ટ્યધિકં શતં નવ ચ. એકવિંશં યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઇતિ તદ્ એતન્ નવતિશતમ્ અગ્નિષ્ટોમસ્ય, તસ્માદ્ અપ્ય્ અગ્નિષ્ટોમઃ.
નોતેસ્:
*{5।82: એ2: તસ્ય}*
*{5।83: ઐત્.બ્ર્. 3.41}*
અથાન્યેનેતિ સંસ્થાનાં સંનિધાનાત્

અથાન્યેનેતિ કિં સંસ્થાનાં વાદઃ, અથ જ્યોતિષ્ટોમવિકારાણામ્ એવૈકાહાદીનામ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સંસ્થાનામ્ ઇતિ. કુતઃ? સંનિધાનાત્, સંનિહિતાસ્ તસ્મિન્ પ્રકરણે સંસ્થાઃ, તાસાં વાદઃ પ્રકરણાનુગ્રહાય.
તત્પ્રકૃતેર્ વાપત્તિવિહારૌ હિ ન તુલ્યેષૂપપદ્યેતે

તત્પ્રકૃતેર્ વા ગવાદેર્ વાદઃ સ્યાત્, આપત્તિવિહારૌ હિ પ્રકૃતિવિકારમાત્રેષૂપપદ્યેતે, ન તુલ્યશબ્દેષ્વ્ એવ જ્યોતિષ્ટોમ[583]{*5।84*}શબ્દકેષુ. નૈવમ્ અભિસંબન્ધઃ ક્રિયતે, અથાન્યેન જ્યોતિષ્ટોમશબ્દકેનેતિ. કથં તર્હિ? અન્યેનેતિ પ્રકૃતાદ્ ઇતરદ્ બ્રવીતિ, ન, સ જ્યોતિષ્ટોમેન વિશિષ્યતે, ન હિ શબ્દસ્યાર્થઃ સમીપગતેન કૃતપ્રયોજનેનૈકદેશે ઽવસ્થાપયિતવ્યો ભવતિ, ન હિ વાક્યેન શ્રુતિર્ બાધ્યતે. અથ, જ્યોતિષ્ટોમાદ્ અન્યેનેત્ય્ અભિસંબધ્યતે, તતો નતરાં સંસ્થાવાદઃ. કથં પુનર્ આપત્તિવિહારૌ? પ્રજાપતિર્ વાગ્નિષ્ટોમઃ, સ ઉત્તરાન્ એકાહાન્ અસૃજત તે સૃષ્ટ્વા અબ્રુવન્{*5।85*}, ન વૈ સ્વેનાત્મના પ્રભવામ ઇતિ. તેભ્યઃ સ્વાતન્ત્ર્યં પ્રાયચ્છત્, તથા ચ તે પ્રાભવન્ તદ્, યથા વા ઇદમ્ અગ્નેર્ જાતાદ્ અધ્યગ્નયો{*5।86*} વિહ્રિયન્તે. એવં વા, એતસ્માદ્ યજ્ઞાદ્ અન્યે યજ્ઞક્રતવો વિહ્રિયન્તે, યો વૈ ત્રિવૃદ્ અન્યં યજ્ઞક્રતુમ્ આપદ્યતે, સ તં દીપયતિ, યઃ પઞ્ચદશમ્, સ તમ્, યઃ સપ્તદશમ્, સ તમ્, ય એકવિંશમ્, સ તમ્ ઇત્યેવમ્ આહુર્ એકો યજ્ઞ ઇતિ. એતે વૈ સર્વે જ્યોતિષ્ટોમાઃ ભવન્તીતિ. એવં વૈકૃતાનાં સંકીર્તનાત્, તેષામ્ એવ વાદ ઇતિ ગમ્યતે. કથમ્? અથાન્યેનેતિ, યો ઽસાવ્ અન્યઃ, તત્ર પ્રાકૃતાન્ ધર્માન્ વિહૃતાન્ દર્શયતિ, અતો મન્યામહે, યસ્ય યતો વિહૃતિઃ, તેનાન્યેનેતિ.
નોતેસ્:
*{5।84: એ2: 5,160; એ6: 2,95}*
*{5।85: એ2: તે સૃષ્ટાસ્ તમ્ અબ્રુવન્}*
*{5।86: એ2: અન્યે ઽગ્નયો}*
પ્રશંસા વા વિહરણાભાવાત્

યદ્ય્ એવં ન તર્હિ તદ્વિકારાણાં વાદઃ, તત્ર ન વિહારો નાપત્તિઃ પ્રકરણાદિભિઃ, તે ધર્મા જ્યોતિષ્ટોમસ્ય, યદિ હિ{*5।87*} ગવાદયો{*5।88*} વિહ્રિયેરન્ પ્રકરણાદીનિ બાધ્યેરન્. તદાપત્તિઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધા, પ્રશંસા ત્વ્ એષા, આપત્તિવિહારાભાવાત્.
[584]{*5।89*}
નોતેસ્:
*{5।87: એ2: તે}*
*{5।88: એ2: ગવાદિષુ}*
*{5।89: એ2: 5,161; એ6: 2,95}*
વિધિપ્રત્યયાદ્ વા ન હ્ય્ અકસ્માત્ પ્રશંસા સ્યાત્

અત્રોચ્યતે, યદ્ય્ અપ્ય્ આપત્તિવિહારૌ ન વિધીયેતે, તે{*5।90*} તથાપિ ચોદકેન વિધીયેતે. યે પ્રકૃતૌ કર્તવ્યાઃ, તે ચોદકવચનાદ્ વિકૃતાવ્ અપિ કર્તવ્યા ગમ્યન્તે. તદાપત્તિવિહારાવ્ ઇવ યત્ર ભવતઃ, તેનાન્યેનેતિ ગમ્યતે. ન હ્ય્ અકસ્માત્ પ્રશંસા સ્યાત્, યો ઽસાવ્ અન્યઃ, સ કથમ્ અનયા પ્રશંસયા લક્ષ્યેતેત્યેવમર્થા પ્રશંસા.
નોતેસ્:
*{5।90: એ2 ઓમ્. તે}*
એકસ્તોમે વા ક્રતુસંયોગાત્

ય એતેનાનિષ્ટ્વા, અથાન્યેન યજેતેતિ શ્રૂયતે. તત્રૈષો ઽર્થઃ સમધિગતઃ, તદ્વિકારાણાં વાદ ઇતિ. અથેદાનીં સંદિહ્યતે, કિમ્ એકસ્તોમકસ્ય, અનેકસ્તોમકસ્ય ચેતિ. કિં{*5।91*} પ્રાપ્તમ્? એકસ્તોમકસ્ય વાદઃ. કુતઃ? ક્રતુસંયોગાત્, એકસ્તોમે ક્રતુસંયોગો ભવતિ, યો વૈ ત્રિવૃદ્ અન્યં યજ્ઞક્રતુમ્ આપદ્યતે સ તં દીપયતિ, યઃ પઞ્ચદશં{*5।92*} સ તમ્, યઃ સપ્તદશં{*5।93*} સ તમ્, ય એકવિંશં{*5।94*}, સ તમ્. ત્રિવૃદાદય એકસ્તોમકાઃ. તસ્માત્ તેષાં વાદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{5।91: એ2: કિમ્ એકસ્તોમકસ્ય. ક્રતોર્ એષ વાદ ઉતૈકસ્તોમકસ્યાનેકસ્તોમકસ્ય ચેતિ. કિં}*
*{5।92: એ2: પઞ્ચદશઃ}*
*{5।93: એ2: સપ્તદશઃ}*
*{5।94: એ2: એકવિંશઃ}*
સર્વેષાં વા ચોદનાવિશેષાત્ પ્રશંસા સ્તોમાનામ્