Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 4.4

santy anumatyādīny aiṣṭikāni karmāṇi, malhādayaḥ paśavaḥ, pavitrādayaḥ somāḥ, valmīkavapāyāṃ homa ityevamādīni dārvihomikāni. tathā yaṣṭauhīṃ dīvyati, rājanyaṃ jināti, śaunaḥśepham{*4/365*} ākhyāpayati, abhiṣicyata iti, eteṣāṃ sannidhau śrūyate, rājasūyena svārājyakāmo yajeteti, sa eṣa rūpavatāṃ yāgānāṃ saṃnidhāv{*4/366*} arūpaḥ śabdaḥ śrūyamāṇaḥ samudāyavācakaḥ samadhigataḥ. tatra saṃdehaḥ, kiṃ sarveṣām anumatyādīnāṃ samudāyasya rājasūyaśabdo vācakaḥ, uta keṣāṃcid vācakaḥ keṣāṃcin neti. kiṃ prāptam? sarveṣāṃ vācaka iti. kutaḥ? prakaraṇaśabdasāmānyāt, prakaraṇaśabdaḥ sarveṣāṃ samāno rājasūyeneti. rājā tatra sūyate, tasmād rājasūyaḥ. rājño vā yajño rājasūyaḥ. tat prakaraṇasaṃnidhāne sati, viśeṣābhāve ca sarveṣāṃ vācako bhavitum arhati. yaś ca rājasūyaśabditas tataḥ phalaṃ bhavati. tasmāt sarvāṇi pradhānānīti.
[517]{*4/367*}
NOTES:
*{4/365: E2: śaunaḥśepam}*
*{4/366: E2,6: rūpavatāṃ saṃnidhāv}*
*{4/367: E2: 5,88; E6: 2,53}*
api vāṅgam anijyāḥ syus tato viśiṣṭatvāt

api veti pakṣavyāvṛttiḥ. yā anijyās tā aṅgam, yathā videvanādayaḥ. rājasūyasaṃjñakena yāgena svārājyaṃ kuryād ity ucyamāne yāgenaiva svārājyaṃ sādhyate, nāyāgena. ayāgāś ca videvanādayaḥ. tasmād aṅgaṃ bhaveyuḥ, ijyānāṃ phalavatīnāṃ śrūyamānā iti.
madhyasthaṃ yasya tanmadhye

rājasūye 'bhiṣecanīyamadhye, yaṣṭauhīṃ dīvyatīti videvanādayaḥ samāmnātāḥ. te kim abhiṣecanīyasyāṅgam, uta kṛtsnasya rājasūyasyeti saṃśayaḥ. ucyate, madhyāmnānād abhiṣecanīyasyeti, tathānantaryam anugrahīṣyata iti.
sarvāsāṃ vā samatvāc codanātaḥ syān na hi tasya prakaraṇaṃ deśārtham ucyate madhye

sarvāsāṃ cānumatyādīnāṃ codanānām aṅgaṃ videvanādi syāt. kutaḥ? codanātaḥ samatvāt, samānā etā anumatyādyāś codanāḥ, tāḥ sarvāḥ phalavatyaś ca pradhānabhūtāḥ. sarvāsām āsāṃ prakaraṇam, na hy abhiṣecanīyasya kevalasya. kramād{*4/368*} abhiṣecanīyasya prāpnuvanti, prakaraṇāt sarvāsām, prakaraṇaṃ ca kramād balīyaḥ. tasmān nābhiṣecanīyasya kevalasyeti. abhiṣecanīyasya tu madhye sthānaṃ videvanādīnām, tatra kriyamāṇāḥ sarvāsām upakurvantīti.
[518]{*4/369*}
NOTES:
*{4/368: E2: kevalasya. kāmād abhiṣecanīyasya kevalasya. kāmād; E6: kevalasya. kāmād}*
*{4/369: E2: 5,89; E6: 2,54}*
prakaraṇāvibhāge ca vipratiṣiddhaṃ hy ubhayam

rājasūya upasadaḥ prakṛtya śrūyate, purastād upasadāṃ saumyena pracaranti, antarā tvāṣṭreṇa, upariṣṭād vaiṣṇaveneti{*4/370*}. tatra saṃdehaḥ, kim upasadaṅgaṃ saumyādayaḥ, utopasatkālā iti. upasadaṅgam iti brūmaḥ. kutaḥ? upasatsaṃyogasya śrutatvāt, kālavidhau sati lakṣaṇā syāt. tasmād upasadaṅgam iti.
nanu kālavad aṅgaṃ bhaviṣyati, tathā saty ubhayam anugṛhyeta, upasatsaṃyogaś ca, purastād iti ca kālābhidhānam, upasacchabdasaṃyogād upasadaṅgatā bhaviṣyati. purastācchabdasāmarthyāc ca pūrvādiṣu prayoga iti. ucyate, vipratiṣiddhaṃ hy ubhayam, na śaknoty upasadām ity eṣa śabdaḥ, saumyādīṃś ca viśeṣṭum, ekasmin vākye, pūrvādīṃś ca. bhidyate hi tathā vākyam. tasmān na kālavad aṅgam.
NOTES:
*{4/370: Tait.Br. 1.8.1.2}*
api vā kālamātraṃ syād adarśanād viśeṣasya

api veti pakṣavyāvṛttiḥ. kālamātraṃ syāt, nāṅgaprayojanasaṃbandhaḥ. kutaḥ? adarśanād viśeṣasya, nānyaiḥ kālābhidhānair asya kaścid viśeṣo lakṣyate, āgnimārutād ūrdhvam anuyājaiś carantītyevamādibhiḥ. atrāpi hi saumyādayo vihitā upasado 'pi. idam ānupūrvyam avihitam, tad vidhīyate. tasmāt kālamātram iti.
[519]{*4/371*}
NOTES:
*{4/371: E2: 5,90; E6: 2,55}*
phalavad voktahetutvād itarasya pradhānaṃ syāt

vaiśvadevīṃ sāṃgrahāyaṇīṃ nirvaped grāmakāma iti. tatrāmanahomāḥ śrūyante, āmanasyeti{*4/372*} tisra āhutīr juhotīti. atra saṃdehaḥ, kiṃ samapradhānabhūtā āmanahomāḥ sāṃgrahāyaṇīṣṭyā, utāṅgaṃ tasyā iti. kiṃ prāptam? samapradhānabhūtā iti. kutaḥ? tulyahetutvād itarasya. tulyaṃ hi yajimattvam. nanv aphalā homāḥ. ucyate, grāmakāma ity atrānupajyate{*4/373*}. tasmāt samapradhānabhūtā iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, phalavad voktahetutvād itarasya pradhānaṃ syāt. na caitad asti, samapradhānabhūtā homā iṣṭyā iti. phalavad dhy aphalasya pradhānam, phalavatī ceṣṭiḥ, aphalā homāḥ. nanūktam, anuṣaṅgo bhaviṣyatīti. ucyate, nānuṣaṅgaḥ prāpnoti. kutaḥ? vyavāyāt. tad uktam, vyavāyān nānuṣajyeteti. kena vyavāyaḥ, paridhimantraiḥ, ugro 'sy ugrastvaṃ deveṣv adhyugro 'haṃ sajāteṣu bhūyāsaṃ priyaḥ, sajātānām ugraś cet tā vasuvid ityevamādibhiḥ, etān anukramya, āmanasyeti{*4/374*} tisra āhutīr juhotīty āmananti. tasmāt sāṃgrahāyaṇyā aṅgam āmanahomā iti.
[520]{*4/375*}
NOTES:
*{4/372: E2, E1 (Fn.): āmanasyāmanasya devā iti}*
*{4/373: E2: ity evānupajyate}*
*{4/374: E2: āmanasyāmanasya devā iti}*
*{4/375: E2: 5,91; E6: 2,55}*
dadhigraho naimittikaḥ śrutisaṃyogāt

jyotiṣṭome śrūyate, yāṃ vai kāṃcid adhvaryuś ca yajamānaś ca devatām antaritaḥ, tasyā āvṛśceta, yat prājāpatyaṃ dadhigrahaṃ gṛhṇāti, śamayaty evainām iti{*4/376*}. tatra saṃdehaḥ, kiṃ nityo dadhigrahaḥ, uta naimittika iti. kiṃ prāptam? dadhigraho naimittikaḥ syāt śrutisaṃyogāt, devatāntarāye nimitte śrūyate, na ca nityo 'ntarāyaḥ. tasmān naimittika iti.
NOTES:
*{4/376: Tait.S. 3.5.9.1}*
nityaś ca jyeṣṭhaśabdāt

yad uktam, naimittika iti, tad gṛhyate, kiṃ tu nityaś ca. kutaḥ? jyeṣṭhaśabdāt, jyeṣṭhaśabdo bhavati, jyeṣṭho vā eṣa grahāṇāṃ yasyaiṣa gṛhyate, jyaiṣṭhyam eva gacchatīti{*4/377*}. jyeṣṭhaśabdaś ca prādhānye prāthamye vā syāt. eṣa{*4/378*} prathamaḥ, na pradhānam. yadi nityaḥ, evaṃ praśasyatvād upapadyate, na jātu calācalaṃ hi{*4/379*} praśaṃsanti. tasmān nityaś ca naimittikaś ceti, vināpi nimittena grahītavyaḥ, nimittenāpi punar iti.
NOTES:
*{4/377: Tait.S. 3.5.9.1}*
*{4/378: E2: naiṣa}*
*{4/379: E2 om. hi}*
sārvarūpyāc ca

sarvarūpatā ca śrūyate, sarveṣāṃ vaitad devānāṃ rūpaṃ yad eṣa graho yasyaiṣa gṛhyate sarvāṇy evainaṃ rūpāṇi paśūnām upatiṣṭhanta iti{*4/380*}. na hi devatārūpam asmākaṃ kiṃcid anyat pratyakṣam, anyad ato nityatvāt. tasmād api nityaś ca naimittikaś ceti.
NOTES:
*{4/380: Tait.S. 3.5.9.1}*
nityo vā syād arthavādas tayoḥ karmaṇy asaṃbandhād bhaṅgitvāc cāntarāyasya

yad uktam, nityo naimittikaś ceti, tatra nitya eva syāt, jyeṣṭhaśabdāt sārvarūpyāc ca. yad uktam, devatāntarāye nimitte śrūyata iti. na devatāntarāyo nimittatvena gamyate. tayor adhvaryuyajamānayoḥ{*4/381*} karmaṇy antarāyeṇa saṃbandhāt. na hy etac chrūyate, adhvaryuṇā devatāntaritavyā yajamānena veti, anityo hi antarāyaḥ. na caivaṃśabdo 'sti, antarāye sati dadhigraho grahītavya iti. vinaiva saṃyogena, dadhigrahasya grahaṇam, antarāyasamādhānaṃ tv asya prayojanam iti. tad etan nityavad grahaṇam, anityaṃ prayojanam. nityaṃ gṛhṇīyāt, anityam antarāyaṃ samādhātum iti nāvakalpate. tatra prayojane 'nityatvād grahaṇe nityavac chrutir bādhyeta, arthavādatve tu na bādhyate. na hi tad antarāyaṃ samādhātuṃ gṛhyate. anyad eva prayojanam asyāstīti praśaṃsitum abhidhīyate. dadhigrahasya tu somāṅgataiva prayojanam iti.
bhaṅgitvāc cāntarāyasya, bhaṅgī cāntarāyo 'nityo nityapraśaṃsārthaṃ saṃkīrtyate. tasmān naiṣa doṣaḥ, nitya eva dadhigraha iti.
NOTES:
*{4/381: E1 gibt adhvaryuyajamānayoḥ in Klammern}*
vaiśvānaraś ca nityaḥ syān nityaiḥ samānasaṃkhyatvāt

asty agniḥ, ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta iti{*4/382*}. tatra śrūyate, yo vai saṃvatsaramukhyam abhṛtvāgniṃ{*4/383*} cinute, yathā sāmigarbho vipadyate, tādṛg eva tadārtim ārcchet, vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ purastān nirvapet. saṃvatsaro vāgnir vaiśvānaraḥ, yathā saṃvatsaram āptvā kāla āgate vijāyate, evam eva saṃvatsaram āptvā kāla āgate 'gniṃ cinute, nārtim ārcched iti, eṣā vāgneḥ priyā tanūr yad vaiśvānaraḥ, priyām evāsya tanūm avarundha iti{*4/384*}. tatra saṃdehaḥ, kiṃ nityo vaiśvānaraḥ, atha naimittika iti. kiṃ prāptam? atrāpi nitya eva. arthavādaḥ, ukhyasya saṃvatsarābharaṇena kṛto doṣaḥ, vaiśvānareṇa vihanyata iti. nityaiś cāsya samānasaṃkhyatvaṃ bhavati, trīṇy etāni havīṃṣi bhavanti, traya ime lokā eṣāṃ lokānām ārohāyeti, lokānāṃ haviṣāṃ sāmānyaṃ nāsti. yadi yathā lokā nityās trayaḥ, evam imāni havīṃṣi nityāni trīṇi, evaṃ lokaiḥ saṃstavo ghaṭate. tasmān nityo vaiśvānara iti.
NOTES:
*{4/382: Tait.S. 5.5.2.1}*
*{4/383: E2: abhūtvāgniṃ}*
*{4/384: Tait.S. 5.5.1.7}*
pakṣe votpannasaṃyogāt

utpannasya nimitta ukhyābharaṇe nirghātena saṃyogaḥ. nāsaṃyuktasyotpannasya doṣanirghātaprayojanatā. tasmād iha na dadhigrahavad virodho 'sti. tena nārthavādaḥ, naimittika iti. atha yad uktam, lokaiḥ samānasaṃkhyatvaṃ nityatvād upapadyate, nānyatheti. tatra brūmaḥ, tritvāl lokānāṃ haviṣāṃ ca sāmānyād arthavādo bhaviṣyatīti.
ṣaṭcitiḥ pūrvavattvāt

asty agniḥ, ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta iti{*4/385*}. tatra [523]{*4/386*} śrūyate, saṃvatsaro vainaṃ pratiṣṭhāyai nudati yo 'gniṃ citvā na pratitiṣṭhati, pañca pūrvāś citayo bhavanti. atha ṣaṣṭhīṃ citiṃ cinuta iti{*4/387*}. tatra saṃdehaḥ, kiṃ yo 'yaṃ nitya evāgniḥ sa evāyaṃ ṣaṭcitika ucyate, utaikacitiko naimittika iti. kiṃ prāptam? tasminn eva nitye 'gnau ṣaṣṭhī citir eṣā vidhīyate, nityāyām eva ṣaṣṭhyām eṣo 'rthavādaḥ. yo 'pi na pratiṣṭhārhaḥ, so 'py anayā ṣaṣṭhyā cityā pratiṣṭhātum arhatīti citipraśaṃsā. kim artham evaṃ varṇyate? ṣaṣṭhīśabdaśravaṇāt. ṣaṇṇāṃ hi pūraṇī ṣaṣṭhī, ekasyāṃ hi citau ṣaṣṭhīśabdo na sāmañjasyena syāt. tasmāt ṣaṭcitiko 'gnir nitya iti.
NOTES:
*{4/385: Tait.S. 5.5.2.1}*
*{4/386: E2: 5,94; E6: 2,57}*
*{4/387: Tait.S. 5.4.2.2}*
tābhiś ca tulyasaṃkhyānāt

tābhiś ca pūrvābhir asyās tulyavat prasaṃkhyānaṃ bhavati. katham? iyaṃ vāva prathamā citiḥ, oṣadhayaḥ purīṣam. antarīkṣaṃ vāva dvitīyā citiḥ, vayāṃsi purīṣam. asau vāva tṛtīyā citiḥ, nakṣatrāṇi purīṣam. yajño vāva caturthā{*4/388*} citiḥ, dakṣiṇā purīṣam. yajamāno vāva pañcamī citiḥ, prajāḥ purīṣam. saṃvatsaro vāva ṣaṣṭhī citiḥ, ṛtavaḥ purīṣam iti{*4/389*}, tulyānāṃ ca tulyavad anukramaṇaṃ bhavati, yathā - devā ṛṣayo gandharvās te 'nyata āsan. asurā rakṣāṃsi piśācāḥ te 'nyata āsann iti{*4/390*}, tulyavac cāmūṣāṃ citīnām anukramaṇam anayā ṣaṣṭhyā. tasmād etayā tattulyayā bhavitavyam. yadi ca yasminn eva kratau [524]{*4/391*} tāḥ, tasminn evaiṣā, tata etābhis tulyā. tasmād api sa eva nityo 'gniḥ ṣaṭcitika iti.
NOTES:
*{4/388: E2,6: caturthī}*
*{4/389: Tait.S. 5.6.10.3}*
*{4/390: Tait.S. 2.4.1.1}*
*{4/391: E2: 5,94; E6: 2,58}*
arthavādopapatteś ca

arthavādaś ca bhavati, ṣaṭ citayo bhavanti, ṣaṭ purīṣāṇi, tāni dvādaśa saṃpadyante, dvādaśā māsāḥ saṃvatsaraḥ, saṃvatsara eva pratitiṣṭhatīti{*4/392*}, tad ekacitike 'gnau na sāmañjasyena vacanaṃ bhavati. tasmān nitya eva ṣaṭcitikaḥ.
NOTES:
*{4/392: Tait.S. 5.6.10.3}*
ekacitir vā syād apavṛkte hi codyate nimittena

ekacitir vā naimittikaḥ{*4/393*} syāt. kutaḥ? apavṛkte hi yāge codyate, apratiṣṭhayā nimittena. yo na pratitiṣṭhati, tasyaiṣā citir ucyate naimittikī, sā na nityā bhavitum arhati.
api cāpavṛkte yāge codyate sā, na vartamāne bhavitum arhati. nanu citveti cayane nirvṛtte, na yāge. ucyate, naitat padārthe nirvṛtte citveti. kiṃ tarhi? vākyārthe. agniṃ citveti, agneś cayanenārtham abhinirvartyeti. kṛte ca yāge cayanenāgner artho nirvartito bhavati, nānyathā. ṣaṣṭhīśabdaś ca, pañca pūrvāś citaya uktāḥ, tā apekṣyāvakalpiṣyate, tasmān nirvṛtte yāga ity ucyate. tasmād vacanād ekacitir agniḥ.
NOTES:
*{4/393: E1 gibt naimittikaḥ in Klammern}*
vipratiṣedhāt tābhiḥ samānasaṃkhyatvam

dvayoḥ sūtrayor idam uttaram, tābhiś ca tulyasaṃkhyānāt, [525]{*4/394*} arthavādopapatteś ceti{*4/395*}. tābhir nityābhiḥ{*4/396*} samānasaṃkhyatvaṃ bhaviṣyati, arthavādaś copapatsyate. pañca pūrvāś citayo bhavanti, yābhir asau citibhir na pratitiṣṭhate, atheyaṃ ṣaṣṭhī pratiṣṭhārtham iti. tāś ca sapurīṣā apekṣya dvādaśatvena saṃstavo bhaviṣyati. vipratiṣedhād ekasya, ṣaṭsaṃkhyāyā dvādaśasaṃkhyāyāś ceti. atulyānām api tulyavad anukramaṇaṃ bhavati, yathā - devā manuṣyāḥ pitaras te 'nyata āsann iti{*4/397*}.
NOTES:
*{4/394: E2: 5,95; E6: 2,58}*
*{4/395: E1 gibt dvayoḥ sūtrayor idam uttaram, tābhiś ca tulyasaṃkhyānāt, arthavādopapatteś ceti in Klammern}*
*{4/396: E1 gibt nityābhiḥ in Klammern}*
*{4/397: Tait.S. 2.4.1.1}*
pitṛyajñaḥ svakālatvād anaṅgaṃ syāt

asty āmāvāsye karmaṇi pitṛyajñaḥ, amāvāsyāyām aparāhṇe piṇḍapitṛyajñena carantīti{*4/398*}. tatra saṃśayaḥ, kim āmāvāsyasya karmaṇaḥ piṇḍapitṛyajño 'ṅgam, utānaṅgam iti. kiṃ prāptam? aṅgam, phalavat saṃnidhānān niṣkrayavacanāc ca.
āha, nanu phalavat saṃnidhāv aphalaṃ tadaṅgaṃ bhavati, phalavac cedaṃ kalpyeta svargeṇeti. ucyate, satyam, amānāsyayaikavākyatvān na śakyaḥ svargaḥ kalpayitum iti. āha, kālavacanatvān na karmaṇaikavākyatvaṃ saṃbhavatīti. ucyate, lakṣaṇayāpi tāvat karmaikavākyatvaṃ saṃbhavati. svarge kalpye na lakṣaṇā, na śrutiḥ. evaṃ cāmananti, yat pitṛbhyaḥ purvedyuḥ karoti, pitṛbhya etad yajñaṃ niṣkrīya yajamāno devebhyaḥ pratanuta iti{*4/399*}, amāvāsyāṃ prati niṣkretum{*4/400*} ca śrūyate, tasmāt tadaṅgabhūtam iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, pitṛyajñaḥ svakālatvād anaṅgaṃ{*4/401*} syāt, [526]{*4/402*} anaṅgabhūtaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ. kasmāt? svakālatvāt, svaśabdābhihitena kālenāsya saṃbandhaḥ, na karmaṇā lakṣiteneti, yathā - darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvā somena yajeteti{*4/403*}, yathā tad etat{*4/404*} purastād upasadāṃ saumyena carantīti{*4/405*} ca, kāla{*4/406*} evāyaṃ mukhyaḥ śabdo na karmaṇi, karmaṇi{*4/407*} lakṣaṇā, śrutiś ca lakṣaṇāyā balīyasī. yac coktam, laksaṇayā karmaikavākyatā bhaviṣyatīti, tac ca na. kasmāt? anuvāde hi lakṣaṇā nyāyyā, na vidhau. vidhiś cāyam. tasmān nāmāvāsyākarmaṇā saṃbandhaḥ, ekasmin kāle dve karmaṇī paraspareṇāsaṃbaddha iti.
NOTES:
*{4/398: Tait.Br. 1.3.10.2}*
*{4/399: Tait.S. 1.3.10.2}*
*{4/400: E2: pratanituṃ}*
*{4/401: E2: aṅgaṃ}*
*{4/402: E2: 5,96; E6: 2,59}*
*{4/403: Tait.S. 2.5.6.1; dazu MS 4.3.37}*
*{4/404: E2 om. tad etat}*
*{4/405: Tait.Br. 1.8.1.2; dazu MS 4.4.5-6}*
*{4/406: E2,6: atra kāla}*
*{4/407: E2 om. karmaṇi}*
tulyavac ca prasaṃkhyānāt

tulyavac cānyaiḥ pradhānaiḥ prasaṃkhyāyate, catvāro vai mahāyajñāḥ, agnihotram, darśapūrṇamāsau, jyotiṣṭomaḥ, piṇḍapitṛyajña iti, mahāyajñais tulyavat prasaṃkhyāyate. kāsya mahāyajñatā syāt, anyataḥ phalavattāyāḥ. tasmād anaṅgam.
pratiṣiddhe ca darśanāt

itaś cānaṅgam, pratiṣiddhe{*4/408*} āmāvāsye piṇḍapitṛyajñaṃ darśayati, paurṇamāsīm eva yajeta bhrātṛvyavān, nāmāvāsyām, hatvā bhrātṛvyam amāvāsyayā yajeta, piṇḍapitṛyajñenaivāmāvāsyāyāṃ prīṇātīti{*4/409*}. asatyām amāvāsyāyāṃ piṇḍapitṛyajñaṃ darśayati, tadanaṅgatva upapadyate. tasmād api nāṅgaṃ piṇḍapitṛyajña iti.
kiṃ prayojanaṃ cintāyāḥ? yadi paurṇamāsyām ādhānam, tato 'nantarāyām amāvāsyāyāṃ na kriyate, yathā pūrvapakṣaḥ. yathā tarhi siddhāntaḥ, tathā kartavyaḥ. idam aparaṃ prayojanam, kuṇḍapāyināmayane māsam agnihotraṃ juhoti, māsaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ [527]{*4/410*} yajeteti, yathā pūrvaḥ pakṣaḥ, tathā kartavyaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ. yathā siddhāntaḥ, tathā na kartavya iti. ślokam apy udāharanti -
ādhānaṃ paurṇamāsyāṃ ced vṛtte darśe kariṣyate/
anaṅgaṃ pitṛyajñaś cet tatraiva{*4/411*} na kariṣyate// iti.
NOTES:
*{4/408: E2: pratiṣiddhe hy}*
*{4/409: Tait.S. 2.5.4.3}*
*{4/410: E2: 5,97; E6: 2,60}*
*{4/411: E2: satre ca}*
paśvaṅgaṃ raśanā syāt tadāgame vidhānāt

jyotiṣṭome śrūyate, āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyāgneyaṃ savanīyaṃ paśum upākarotīti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ paśvaṅgaṃ raśanā, uta yūpāṅgam iti. kiṃ prāptam? paśvaṅgam. kutaḥ? tadāgame vidhānāt, paśvāgame hi vidhīyate. paśunāsyāḥ saṃbandha utpattivākye śrūyate, parivyāṇaṃ kṛtvopākaroti paśuṃ nānyatheti. evaṃ śrutir bhavati, kālavacane lakṣaṇā syāt, parivyāṇena kālo lakṣyeteti.
yūpāṅgaṃ vā tatsaṃskārāt

jyotiṣṭome pratyakṣo hi yūpasya saṃskāraḥ, raśanā hi yā ca yāvatīṃ ca draḍhimno mātrāṃ yūpasya saṃjanayati, draḍhimnā ca prayojanaṃ yūpasya. tasmād yūpasyaiva draḍhimne raśanā syāt. dvitīyā ca vibhaktis tatprādhānya eva bhavati, raśanāyāṃ ca tṛtīyā. tṛtīyā ca guṇatve tasyāḥ, tasmād yūpāṅgam. yat tu, tadāgame vidhānād ity uktam, tatparihartavyam. ucyate, tadāgame vidhānaṃ [528]{*4/412*} vākyam{*4/413*}, dvitīyā ca vibhaktiḥ śrutiḥ pratyakṣaṃ ca, vākyaṃ bādheyātām iti. yat tu lakṣaṇeti, śrutyasaṃbhave lakṣaṇāpi nyāyyaiva.
NOTES:
*{4/412: E2: 5,98; E6: 2,60}*
*{4/413: E2: vākyāt}*
arthavādaś ca tadarthavat

evaṃ ca mantrārthavādo 'rthavān bhaviṣyati, yuvā suvāsāḥ parivīta āgāt sa u śreyān bhavati jāyamānaḥ. taṃ dhīrāsaḥ kavaya unnayanti svādhyo manasā devayanta iti{*4/414*}. tasmād yūpāṅgaṃ raśaneti.
kiṃ prayojanaṃ cintāyāḥ? agnau śrūyate, ekayūpa ekādaśa paśavo niyojyā iti. pratipaśu raśanā kāryā, yadi pūrvaḥ pakṣaḥ. siddhānte dvairaśanyam eva. ślokam apy udāharanti -
paśvaṅgaṃ raśanā cet, yady ekasmin bahūn niyuñjīta/
pratipaśu raśanā kāryā, yūpe ced dvairaśanyaṃ syāt// iti.
NOTES:
*{4/414: ṚV 3.8.4}*
svaruś cāpy ekadeśatvāt

asti jyotiṣṭome paśur agnīṣomīyaḥ somāṅgabhūtaḥ, yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*4/415*}. tatra śrūyate, svaruṇā svadhitinā vā paśum anaktīti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ yūpāṅgaṃ svaruḥ, uta paśvaṅgam iti. kiṃ prāptam? yūpāṅgam iti brūmaḥ. kutaḥ? ekadeśatvāt. ekadeśaḥ svarur yūpasyeti śrūyate, yūpasya svaruṃ karotīti svarum antaṃ yūpaṃ kuryād ity arthaḥ{*4/416*}. evaṃ sa yūpo bhavatīti, yathā caṣālam.
[529]{*4/417*}
NOTES:
*{4/415: Tait.S. 6.1.11.6}*
*{4/416: E1 gibt svaruṃ karotīti svarum antaṃ yūpaṃ kuryād ity arthaḥ in Klammern}*
*{4/417: E2: 5,99; E6: 2,61}*
niṣkrayaś ca tadaṅgavat

yūpāṅgam iva svaruṃ niṣkrayavādo darśayati, apaśyan ha sma vai purā ṛṣayo ye yūpaṃ prāpayanti, saṃbhajya sruvante manyante, yajñavaiśasāya vā idaṃ karmeti, te prastaraṃ sruvaniṣkrayam apaśyan, yūpasya svarum ayajñavaiśasāyeti, niṣkrayaśravaṇāt tadaṅgatā vijñāyate. tasmād yūpāṅgam iti.
paśvaṅgaṃ vārthakarmatvāt

paśvaṅgaṃ vā, tasya hy añjanārthena svaruṇā prayojanam. tathā hi śrūyate, svaruṇā paśum anaktīti. tad añjanaṃ paśoḥ, svaror utpattiṃ prayojayati. yadi tadartha eṣaḥ svaruḥ, tato dṛṣṭaṃ prayojanam. atha yūpārthaḥ, adṛṣṭaṃ prayojanaṃ{*4/418*} tataḥ kalpyam. tasmāt paśvaṅgam iti.
NOTES:
*{4/418: E2 om. prayojanaṃ}*
bhaktyā niṣkrayavādaḥ syāt

kayā bhaktyā? evam āha, yūpaḥ kilāgnau pakṣetavyaḥ, yat svaruḥ prakṣipyate, tena{*4/419*} yūpaḥ prakṣipyata iti sa eṣa niṣkaya iva bhavati, anayā bhaktyā stutir iti.
kiṃ bhavati prayojanam? ekayūpa ekādaśa paśavo yadā niyujyante, tadaikasyaiva paśoḥ samañjanam, pūrvasmin pakṣe. sarveṣāṃ siddhānte. ślokaś ca bhavati -
svarur yūpāṅgam iti ced ekasmaiva samañjanam/
bahūnām ekayūpatve, sarveṣāṃ tu samañjanam// iti.
[530]{*4/420*}
NOTES:
*{4/419: E2: tena tena}*
*{4/420: E2: 5,100; E6: 2,62}*
darśapūrṇamāsayor ijyāḥ pradhānāny aviśeṣāt

sto darśapūrṇamāsau, tatra śrūyante, āgneyāgnīṣomīyopāṃśuyājaindrāgnasāṃnāyyayāgāḥ. tathā, āghārāv ājyabhāgau, prayājānuyājāḥ, patnīsaṃyājāḥ, samiṣṭayajuḥ, sviṣṭakṛd iti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ sarve yāgāḥ pradhānabhūtāḥ, uta kecid guṇabhūtā iti. kiṃ prāptam? darśapūrṇamāsayor yāvatya ijyās tāḥ sarvāḥ pradhānabhūtā iti. yajeta svargakāma ity aviśeṣeṇa yāgebhyaḥ phalaṃ śrūyate, phalavac ca pradhānam, sarve cāmī yāgāḥ. tasmāt sarve pradhānabhūtā iti.
api vāṅgāni kānicid yeṣv aṅgatvena saṃstutiḥ sāmānyo hy abhisaṃstavaḥ{*4/421*}

api vā kānicid aṅgāni bhaveyuḥ. kāni punas tāni? yeṣv aṅgatvena saṃstutiḥ, yathā, abhīṣū vā etau yajñasya yad āghārau, cakṣuṣī vaitau yajñasya yad ājyabhāgau{*4/422*}, yat prayājānuyājāś cejyante varma vā etad yajñasya kriyate, varma vā yajamānasya bhrātṛvyasyābhibhūtyai, iti{*4/423*}. abhīśū rathasyāṅgam, cakṣuṣī cakṣuṣmataḥ, varma varmavataḥ. sāmānyo hy abhisaṃstavo yuktaḥ. yadi cāṅgāni tāni saṃstutāni, tataḥ saṃstavo 'rthavān bhavati. tasmād aṅgasaṃstutāny aṅgānīti.
[531]{*4/424*}
NOTES:
*{4/421: E1 (Fn.): sāmānyeṣv abhisaṃstavaḥ}*
*{4/422: Tait.S. 2.6.2.1}*
*{4/423: Tait.S. 2.6.1.5}*
*{4/424: E2: 5,101; E6: 2,62}*
tathā cānyārthadarśanam

evaṃ ca kṛtvānyārthadarśanam upapannaṃ bhavati, prayāje prayāje kṛṣṇalaṃ juhotīti{*4/425*}. na ca prayājān yajati, na cānuyājān yajatīti ca.
NOTES:
*{4/425: Tait.S. 2.3.2.3}*
aviśiṣṭaṃ tu kāraṇaṃ pradhāneṣu guṇasya vidyamānatvāt

aviśiṣṭam etat kāraṇaṃ saṃstavo nāma, āgneyādīnām apy aṅgatvena saṃstutir asti, śiro vaitad yajñasya yad āgneyaḥ, hṛdayam upāṃśuyāgaḥ, pādāv agnīṣomīya iti, śiraḥ śirasvato 'ṅgam, hṛdayaṃ hṛdayavataḥ, pādau pādāvata iti sarvasyaivāṅgatvena saṃstutir iti sarvam evāṅgaṃ prāpnoti. tat{*4/426*} pradhānaṃ na syāt. asati pradhāne kasyāṅgam? tasmān naitad aṅgam iti.
NOTES:
*{4/426: E1 (Fn.): tatra}*
nānukte 'nyārthadarśanaṃ parārthatvāt

atha yad uktam, anyārthadarśanaṃ parārthatvāt, na tat sādhakaṃ bhavati. parārthaṃ hi tad vākyam, na dṛśyamānasya prayājādeḥ prāpaṇārtham. tasmād anyad asya pramāṇam anveṣṭavyaṃ śrutyantaraṃ nyāyo vā. tasminn asati, mṛgatṛṣṇādarśanam iva tad bhavati, saṃstutir apy asati nyāye, asādhikaiva.
[532]{*4/427*}
NOTES:
*{4/427: E2: 5,101; E6: 2,63}*
pṛthaktve tv abhidhānayor niveśaḥ, śrutito vyapadeśāc ca, tat punar mukhyalakṣaṇaṃ yat phalavattvam, tat saṃnidhāv asaṃyuktaṃ tadaṅgaṃ syāt, bhāgitvāt kāraṇasyāśrutaś cānyasaṃbandhaḥ

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. tad uktam, sarvāṇi samapradhānānīti. naitad evam, darśapūrṇamāsaśabdavācyāni pradhānāni karmāṇi. kutaḥ? phalasaṃyogāt, darśapūrṇamāsaśabdakebhyaḥ phalaṃ śrūyate, darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti{*4/428*}. kāni punar darśapūrṇamāsaśabdakāni? yeṣāṃ vacane paurṇamāsīśabdo 'māvāsyāśabdo vā, āgneyādīni tāni. nanv amāvāsyāśabdakānāṃ naiva phalaṃ śrūyate. ucyate, pṛthaktve samudāyayor niveśa etayor abhidhānayoḥ, paurṇamāsīti cāmāvāsyā iti ca, triṣv āgneyādiṣu yaḥ samudāyaḥ, tatra paurṇamāsīśabdaḥ, itareṣv amāvāsyāśabdaḥ.
kathaṃ paurṇamāsy amāvāsyeti ca dviśabdaḥ śrūyate? dvyarthavad vyapadeśāc ca. kathaṃ tad vyapadeśaḥ? dvivacannirdeśāt, darśapūrṇamāsābhyām iti, ekārthau ca darśāmāvāsyāśabdau. katham? darśo vā etayoḥ pūrvaḥ, pūrṇamāsa uttaras tayor atha yat pūrṇamāsaṃ pūrvam ārabhate tad ayathāpūrvaṃ prakriyate, darśapūrṇamāsam ārabhamāṇaḥ sarasvatyai caruṃ nirvapet, sarasvate dvādaśakapālam amāvāsyā vai sarasvatī, pūrṇamāsaḥ sarasvān. ubhāv etau yathāpūrvaṃ kalpayitvārabhata ṛddhyai ṛdhnoty evārtho mithunatvāyeti{*4/429*}. tatra darśaśabdena prakṛtyāmāvāsyāśabdena bruvann ekārthatāṃ darśayati. śakyate ca candrasyādarśanenāmāvāsyā darśa iti lakṣayitum, yathā cakṣuṣor abhāve sati cakṣuṣmān iti cakṣurbhyāṃ lakṣyate. [533]{*4/430*} etasmād vyapadeśāc ca śrutitaś ca loke śravaṇād{*4/431*} ekārthatām evādhyavasyāmaḥ. tat punar mukhyalakṣaṇam, yat phalavattvam, yad anyat tat saṃnidhau śrūyate, tat tad aṅgam. katham? itikartavyatākāṅkṣasya saṃnidhau śrūyamāṇam, itikartavyatāviśeṣaṇatvena paripūraṇasamarthaṃ tadaṅgaṃ bhavitum arhati. akalpyamāne vākyaśeṣe phalaṃ kalpayitavyaṃ syād iti.
āha, nanu darśapūrṇamāsaphalam evātrānuṣajyate. ucyate, śakyam anuṣaktum, kiṃ tu darśapūrṇamāsavākyaṃ sākāṅkṣam eva syāt. anyāsyetikartavyatāśrutā kalpyeta. eṣām api prayājādīnām anyā kalpyeta. etad itikartavyatāvagamyamānotsṛjyeta, tenāṅgatvam, kāraṇaṃ bhāgīti. eṣāṃ anyena phalena saṃbandho 'śrutaḥ. tasmān na sarvāṇi samapradhānāni, āghārādīni guṇakarmāṇīti.
NOTES:
*{4/428: Tait.S. 3.5.1.4}*
*{4/429: Tait.S. 3.5.1.4}*
*{4/430: E2: 5,102; E6: 2,64}*
*{4/431: E1 gibt loke śravaṇād in Klammern}*
guṇāś ca nāmasaṃyuktā vidhīyante nāṅgeṣūpapadyante

nāmaviśeṣasaṃyuktāś ca guṇaviśeṣā vidhīyante, yathā - caturhotrā pūrṇamāsīm{*4/432*} abhimṛśet, pañcahotrāmāvāsyām iti, sarveṣu pradhāneṣu, asmin samudāye caturhotrā, asmin pañcahotreti vibhāgāvijñānāc cedaṃ nopapadyeta. bhavati caivaṃlakṣaṇakaṃ guṇavidhānam. tasmād asmatpakṣa eveti. api cāṅgatvenādhārādīnāṃ saṃstutir upapannā bhaviṣyati.
[534]{*4/433*}
NOTES:
*{4/432: E2: paurṇamāsīm}*
*{4/433: E2: 5,103; E6: 2,64}*
tulyā ca kāraṇaśrutir anyair aṅgāṅgisaṃbandhaḥ

atha yad uktam, āgneyādīnām apy aṅgatvena saṃstutir aṅgatvaṃ khyāpayed iti. tat parihartavyam.
utpattāv abhisaṃbandhas tasmād aṅgopadeśaḥ syāt

naiṣa doṣaḥ, pradhānānām{*4/434*} apy eṣāṃ satām utpattyapekṣā{*4/435*} śirādistutir abhiviṣyatīti{*4/436*}. jāyamānasya{*4/437*} hi puruṣasyāgre śiro jāyate, madhye madhyam, paścāt pādau, evam āgneyo 'grataḥ, upāṃśuyājo madhye, agnīṣomīyaḥ paścād iti. etasmāt sāmānyādoṣā stutir iti.
NOTES:
*{4/434: E2: pradhānām}*
*{4/435: E2: utpattyapekṣayā}*
*{4/436: E2 om. iti}*
*{4/437: E2: yathā jāyamānasya}*
tathā cānyārthadarśanam

caturdaśa pūrṇamāsyām āhutayo hūyante, trayodaśāmāvāsyāyām iti, itarathā na caturdaśa paurṇamāsyām āhutayo bhaveyuḥ, na vāmāvāsyāyāṃ trayodaśeti. tasmād āgneyādīni pradhānāni, āghārādīny aṅgānīti siddham.
jyotiṣṭome tulyāny aviśiṣṭaṃ hi kāraṇam

asti jyotiṣṭomaḥ, jyotiṣṭomena svargakāmo yajeteti. [535]{*4/438*} tatra dīkṣaṇīyādayaś ca yāgā vidyante, sautye cāhani somayāgaḥ. tatra saṃdehaḥ, kim atra yāgamātra pradhānam, uta somayāga iti. kiṃ prāptam? jyotiṣṭome tulyāni sarvāṇi bhaveyuḥ. kutaḥ? aviśiṣṭaṃ hi kāraṇam, yāgāt phalaṃ śrūyate, sarve cāmī yāgāḥ, phalavac ca pradhānam. tasmāj jyotiṣṭome sarve yāgāḥ pradhānam iti.
NOTES:
*{4/438: E2: 5,103; E6: 2,65}*
guṇānāṃ tūtpattivākyena saṃbandhāt kāraṇaśrutis tasmāt somaḥ pradhānaṃ syāt

guṇānāṃ tūtpattivākyena saṃbandho bhavati. keṣāṃ guṇānām? jyotiṣāṃ stomānām. katamenotpattivākyena saṃbandho bhavati? jyotiṣṭomena svargakāmo yajeteti{*4/439*}, jyotiṣṭomād yāgāt svargaḥ śrūyate, na yāgamātrāt. yatra ca jyotīṃṣi stomāḥ, sa jyotiṣṭomaḥ. kasya jyotīṃṣi stomāḥ? stomayāgasyeti brūmaḥ. evaṃ hy āmnāyate, katamāni vaitāni jyotīṃṣi, ya ete tasya stomāḥ, trivṛt pañcadaśasaptadaśaikaviṃśā etāni vā jyotīṃṣi. tāny etasya stomā iti{*4/440*}, somayāgasya stomā aṅgam, samabhivyāhārāt, grahaṃ vā gṛhītvā camasaṃ vonnīya stotram upākarotīti, te ca stomās trivṛdādayaḥ. katham? trivṛd bahiṣpavamānam, pañcadaśāny ājyānītyevamādibhiḥ śravaṇaiḥ.
tasmāt trivṛdādistomakaḥ somayāgaḥ, sa jyotiṣṭoma iti. yaś ca jyotiṣṭomas tataḥ phalam, yataś ca phalaṃ tad eva pradhānam iti. kathaṃ punas trivṛdādayo jyotīṃṣi? ucyate, bhavantu vā jyotīṃṣi, mā vā bhūvan, jyotiḥśabdena tāvad uktāni. [536]{*4/441*} vacanamātreṇāpi śabdo bhavati, viśeṣato lakṣaṇāyām. api ca dyotater vā dīptikarmaṇo jyotayater vā{*4/442*} jyotiḥśabdaṃ labhante. dyotyate{*4/443*} hi taiḥ śabdaiḥ, dyotayantīti vā stutyām{*4/444*}. tasmāt somayāgo jyotiṣṭomaḥ. sa ca pradhānam, guṇabhūtā dīkṣaṇīyādaya iti.
NOTES:
*{4/439: Tait.Br. 1.5.11.2}*
*{4/440: Tait.Br. 1.5.11.3}*
*{4/441: E2: 5,105; E6: 2,65}*
*{4/442: E6 om. jyotayater vā}*
*{4/443: E2: dyotyante}*
*{4/444: E2: stutyam}*
tathā cānyārthadarśanam