મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.4

સન્ત્ય્ અનુમત્યાદીન્ય્ ઐષ્ટિકાનિ કર્માણિ, મલ્હાદયઃ પશવઃ, પવિત્રાદયઃ સોમાઃ, વલ્મીકવપાયાં હોમ ઇત્યેવમાદીનિ દાર્વિહોમિકાનિ. તથા યષ્ટૌહીં દીવ્યતિ, રાજન્યં જિનાતિ, શૌનઃશેફમ્{*4।365*} આખ્યાપયતિ, અભિષિચ્યત ઇતિ, એતેષાં સન્નિધૌ શ્રૂયતે, રાજસૂયેન સ્વારાજ્યકામો યજેતેતિ, સ એષ રૂપવતાં યાગાનાં સંનિધાવ્{*4।366*} અરૂપઃ શબ્દઃ શ્રૂયમાણઃ સમુદાયવાચકઃ સમધિગતઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિં સર્વેષામ્ અનુમત્યાદીનાં સમુદાયસ્ય રાજસૂયશબ્દો વાચકઃ, ઉત કેષાંચિદ્ વાચકઃ કેષાંચિન્ નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વેષાં વાચક ઇતિ. કુતઃ? પ્રકરણશબ્દસામાન્યાત્, પ્રકરણશબ્દઃ સર્વેષાં સમાનો રાજસૂયેનેતિ. રાજા તત્ર સૂયતે, તસ્માદ્ રાજસૂયઃ. રાજ્ઞો વા યજ્ઞો રાજસૂયઃ. તત્ પ્રકરણસંનિધાને સતિ, વિશેષાભાવે ચ સર્વેષાં વાચકો ભવિતુમ્ અર્હતિ. યશ્ ચ રાજસૂયશબ્દિતસ્ તતઃ ફલં ભવતિ. તસ્માત્ સર્વાણિ પ્રધાનાનીતિ.
[517]{*4।367*}
નોતેસ્:
*{4।365: એ2: શૌનઃશેપમ્}*
*{4।366: એ2,6: રૂપવતાં સંનિધાવ્}*
*{4।367: એ2: 5,88; એ6: 2,53}*
અપિ વાઙ્ગમ્ અનિજ્યાઃ સ્યુસ્ તતો વિશિષ્ટત્વાત્

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. યા અનિજ્યાસ્ તા અઙ્ગમ્, યથા વિદેવનાદયઃ. રાજસૂયસંજ્ઞકેન યાગેન સ્વારાજ્યં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને યાગેનૈવ સ્વારાજ્યં સાધ્યતે, નાયાગેન. અયાગાશ્ ચ વિદેવનાદયઃ. તસ્માદ્ અઙ્ગં ભવેયુઃ, ઇજ્યાનાં ફલવતીનાં શ્રૂયમાના ઇતિ.
મધ્યસ્થં યસ્ય તન્મધ્યે

રાજસૂયે ઽભિષેચનીયમધ્યે, યષ્ટૌહીં દીવ્યતીતિ વિદેવનાદયઃ સમામ્નાતાઃ. તે કિમ્ અભિષેચનીયસ્યાઙ્ગમ્, ઉત કૃત્સ્નસ્ય રાજસૂયસ્યેતિ સંશયઃ. ઉચ્યતે, મધ્યામ્નાનાદ્ અભિષેચનીયસ્યેતિ, તથાનન્તર્યમ્ અનુગ્રહીષ્યત ઇતિ.
સર્વાસાં વા સમત્વાચ્ ચોદનાતઃ સ્યાન્ ન હિ તસ્ય પ્રકરણં દેશાર્થમ્ ઉચ્યતે મધ્યે

સર્વાસાં ચાનુમત્યાદીનાં ચોદનાનામ્ અઙ્ગં વિદેવનાદિ સ્યાત્. કુતઃ? ચોદનાતઃ સમત્વાત્, સમાના એતા અનુમત્યાદ્યાશ્ ચોદનાઃ, તાઃ સર્વાઃ ફલવત્યશ્ ચ પ્રધાનભૂતાઃ. સર્વાસામ્ આસાં પ્રકરણમ્, ન હ્ય્ અભિષેચનીયસ્ય કેવલસ્ય. ક્રમાદ્{*4।368*} અભિષેચનીયસ્ય પ્રાપ્નુવન્તિ, પ્રકરણાત્ સર્વાસામ્, પ્રકરણં ચ ક્રમાદ્ બલીયઃ. તસ્માન્ નાભિષેચનીયસ્ય કેવલસ્યેતિ. અભિષેચનીયસ્ય તુ મધ્યે સ્થાનં વિદેવનાદીનામ્, તત્ર ક્રિયમાણાઃ સર્વાસામ્ ઉપકુર્વન્તીતિ.
[518]{*4।369*}
નોતેસ્:
*{4।368: એ2: કેવલસ્ય. કામાદ્ અભિષેચનીયસ્ય કેવલસ્ય. કામાદ્; એ6: કેવલસ્ય. કામાદ્}*
*{4।369: એ2: 5,89; એ6: 2,54}*
પ્રકરણાવિભાગે ચ વિપ્રતિષિદ્ધં હ્ય્ ઉભયમ્

રાજસૂય ઉપસદઃ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે, પુરસ્તાદ્ ઉપસદાં સૌમ્યેન પ્રચરન્તિ, અન્તરા ત્વાષ્ટ્રેણ, ઉપરિષ્ટાદ્ વૈષ્ણવેનેતિ{*4।370*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ ઉપસદઙ્ગં સૌમ્યાદયઃ, ઉતોપસત્કાલા ઇતિ. ઉપસદઙ્ગમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ? ઉપસત્સંયોગસ્ય શ્રુતત્વાત્, કાલવિધૌ સતિ લક્ષણા સ્યાત્. તસ્માદ્ ઉપસદઙ્ગમ્ ઇતિ.
નનુ કાલવદ્ અઙ્ગં ભવિષ્યતિ, તથા સત્ય્ ઉભયમ્ અનુગૃહ્યેત, ઉપસત્સંયોગશ્ ચ, પુરસ્તાદ્ ઇતિ ચ કાલાભિધાનમ્, ઉપસચ્છબ્દસંયોગાદ્ ઉપસદઙ્ગતા ભવિષ્યતિ. પુરસ્તાચ્છબ્દસામર્થ્યાચ્ ચ પૂર્વાદિષુ પ્રયોગ ઇતિ. ઉચ્યતે, વિપ્રતિષિદ્ધં હ્ય્ ઉભયમ્, ન શક્નોત્ય્ ઉપસદામ્ ઇત્ય્ એષ શબ્દઃ, સૌમ્યાદીંશ્ ચ વિશેષ્ટુમ્, એકસ્મિન્ વાક્યે, પૂર્વાદીંશ્ ચ. ભિદ્યતે હિ તથા વાક્યમ્. તસ્માન્ ન કાલવદ્ અઙ્ગમ્.
નોતેસ્:
*{4।370: તૈત્.બ્ર્. 1.8.1.2}*
અપિ વા કાલમાત્રં સ્યાદ્ અદર્શનાદ્ વિશેષસ્ય

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. કાલમાત્રં સ્યાત્, નાઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધઃ. કુતઃ? અદર્શનાદ્ વિશેષસ્ય, નાન્યૈઃ કાલાભિધાનૈર્ અસ્ય કશ્ચિદ્ વિશેષો લક્ષ્યતે, આગ્નિમારુતાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અનુયાજૈશ્ ચરન્તીત્યેવમાદિભિઃ. અત્રાપિ હિ સૌમ્યાદયો વિહિતા ઉપસદો ઽપિ. ઇદમ્ આનુપૂર્વ્યમ્ અવિહિતમ્, તદ્ વિધીયતે. તસ્માત્ કાલમાત્રમ્ ઇતિ.
[519]{*4।371*}
નોતેસ્:
*{4।371: એ2: 5,90; એ6: 2,55}*
ફલવદ્ વોક્તહેતુત્વાદ્ ઇતરસ્ય પ્રધાનં સ્યાત્

વૈશ્વદેવીં સાંગ્રહાયણીં નિર્વપેદ્ ગ્રામકામ ઇતિ. તત્રામનહોમાઃ શ્રૂયન્તે, આમનસ્યેતિ{*4।372*} તિસ્ર આહુતીર્ જુહોતીતિ. અત્ર સંદેહઃ, કિં સમપ્રધાનભૂતા આમનહોમાઃ સાંગ્રહાયણીષ્ટ્યા, ઉતાઙ્ગં તસ્યા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સમપ્રધાનભૂતા ઇતિ. કુતઃ? તુલ્યહેતુત્વાદ્ ઇતરસ્ય. તુલ્યં હિ યજિમત્ત્વમ્. નન્વ્ અફલા હોમાઃ. ઉચ્યતે, ગ્રામકામ ઇત્ય્ અત્રાનુપજ્યતે{*4।373*}. તસ્માત્ સમપ્રધાનભૂતા ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ફલવદ્ વોક્તહેતુત્વાદ્ ઇતરસ્ય પ્રધાનં સ્યાત્. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, સમપ્રધાનભૂતા હોમા ઇષ્ટ્યા ઇતિ. ફલવદ્ ધ્ય્ અફલસ્ય પ્રધાનમ્, ફલવતી ચેષ્ટિઃ, અફલા હોમાઃ. નનૂક્તમ્, અનુષઙ્ગો ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, નાનુષઙ્ગઃ પ્રાપ્નોતિ. કુતઃ? વ્યવાયાત્. તદ્ ઉક્તમ્, વ્યવાયાન્ નાનુષજ્યેતેતિ. કેન વ્યવાયઃ, પરિધિમન્ત્રૈઃ, ઉગ્રો ઽસ્ય્ ઉગ્રસ્ત્વં દેવેષ્વ્ અધ્યુગ્રો ઽહં સજાતેષુ ભૂયાસં પ્રિયઃ, સજાતાનામ્ ઉગ્રશ્ ચેત્ તા વસુવિદ્ ઇત્યેવમાદિભિઃ, એતાન્ અનુક્રમ્ય, આમનસ્યેતિ{*4।374*} તિસ્ર આહુતીર્ જુહોતીત્ય્ આમનન્તિ. તસ્માત્ સાંગ્રહાયણ્યા અઙ્ગમ્ આમનહોમા ઇતિ.
[520]{*4।375*}
નોતેસ્:
*{4।372: એ2, એ1 (fન્.): આમનસ્યામનસ્ય દેવા ઇતિ}*
*{4।373: એ2: ઇત્ય્ એવાનુપજ્યતે}*
*{4।374: એ2: આમનસ્યામનસ્ય દેવા ઇતિ}*
*{4।375: એ2: 5,91; એ6: 2,55}*
દધિગ્રહો નૈમિત્તિકઃ શ્રુતિસંયોગાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, યાં વૈ કાંચિદ્ અધ્વર્યુશ્ ચ યજમાનશ્ ચ દેવતામ્ અન્તરિતઃ, તસ્યા આવૃશ્ચેત, યત્ પ્રાજાપત્યં દધિગ્રહં ગૃહ્ણાતિ, શમયત્ય્ એવૈનામ્ ઇતિ{*4।376*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં નિત્યો દધિગ્રહઃ, ઉત નૈમિત્તિક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? દધિગ્રહો નૈમિત્તિકઃ સ્યાત્ શ્રુતિસંયોગાત્, દેવતાન્તરાયે નિમિત્તે શ્રૂયતે, ન ચ નિત્યો ઽન્તરાયઃ. તસ્માન્ નૈમિત્તિક ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।376: તૈત્.સ્. 3.5.9.1}*
નિત્યશ્ ચ જ્યેષ્ઠશબ્દાત્

યદ્ ઉક્તમ્, નૈમિત્તિક ઇતિ, તદ્ ગૃહ્યતે, કિં તુ નિત્યશ્ ચ. કુતઃ? જ્યેષ્ઠશબ્દાત્, જ્યેષ્ઠશબ્દો ભવતિ, જ્યેષ્ઠો વા એષ ગ્રહાણાં યસ્યૈષ ગૃહ્યતે, જ્યૈષ્ઠ્યમ્ એવ ગચ્છતીતિ{*4।377*}. જ્યેષ્ઠશબ્દશ્ ચ પ્રાધાન્યે પ્રાથમ્યે વા સ્યાત્. એષ{*4।378*} પ્રથમઃ, ન પ્રધાનમ્. યદિ નિત્યઃ, એવં પ્રશસ્યત્વાદ્ ઉપપદ્યતે, ન જાતુ ચલાચલં હિ{*4।379*} પ્રશંસન્તિ. તસ્માન્ નિત્યશ્ ચ નૈમિત્તિકશ્ ચેતિ, વિનાપિ નિમિત્તેન ગ્રહીતવ્યઃ, નિમિત્તેનાપિ પુનર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।377: તૈત્.સ્. 3.5.9.1}*
*{4।378: એ2: નૈષ}*
*{4।379: એ2 ઓમ્. હિ}*
સાર્વરૂપ્યાચ્ ચ

સર્વરૂપતા ચ શ્રૂયતે, સર્વેષાં વૈતદ્ દેવાનાં રૂપં યદ્ એષ ગ્રહો યસ્યૈષ ગૃહ્યતે સર્વાણ્ય્ એવૈનં રૂપાણિ પશૂનામ્ ઉપતિષ્ઠન્ત ઇતિ{*4।380*}. ન હિ દેવતારૂપમ્ અસ્માકં કિંચિદ્ અન્યત્ પ્રત્યક્ષમ્, અન્યદ્ અતો નિત્યત્વાત્. તસ્માદ્ અપિ નિત્યશ્ ચ નૈમિત્તિકશ્ ચેતિ.
નોતેસ્:
*{4।380: તૈત્.સ્. 3.5.9.1}*
નિત્યો વા સ્યાદ્ અર્થવાદસ્ તયોઃ કર્મણ્ય્ અસંબન્ધાદ્ ભઙ્ગિત્વાચ્ ચાન્તરાયસ્ય

યદ્ ઉક્તમ્, નિત્યો નૈમિત્તિકશ્ ચેતિ, તત્ર નિત્ય એવ સ્યાત્, જ્યેષ્ઠશબ્દાત્ સાર્વરૂપ્યાચ્ ચ. યદ્ ઉક્તમ્, દેવતાન્તરાયે નિમિત્તે શ્રૂયત ઇતિ. ન દેવતાન્તરાયો નિમિત્તત્વેન ગમ્યતે. તયોર્ અધ્વર્યુયજમાનયોઃ{*4।381*} કર્મણ્ય્ અન્તરાયેણ સંબન્ધાત્. ન હ્ય્ એતચ્ છ્રૂયતે, અધ્વર્યુણા દેવતાન્તરિતવ્યા યજમાનેન વેતિ, અનિત્યો હિ અન્તરાયઃ. ન ચૈવંશબ્દો ઽસ્તિ, અન્તરાયે સતિ દધિગ્રહો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ. વિનૈવ સંયોગેન, દધિગ્રહસ્ય ગ્રહણમ્, અન્તરાયસમાધાનં ત્વ્ અસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇતિ. તદ્ એતન્ નિત્યવદ્ ગ્રહણમ્, અનિત્યં પ્રયોજનમ્. નિત્યં ગૃહ્ણીયાત્, અનિત્યમ્ અન્તરાયં સમાધાતુમ્ ઇતિ નાવકલ્પતે. તત્ર પ્રયોજને ઽનિત્યત્વાદ્ ગ્રહણે નિત્યવચ્ છ્રુતિર્ બાધ્યેત, અર્થવાદત્વે તુ ન બાધ્યતે. ન હિ તદ્ અન્તરાયં સમાધાતું ગૃહ્યતે. અન્યદ્ એવ પ્રયોજનમ્ અસ્યાસ્તીતિ પ્રશંસિતુમ્ અભિધીયતે. દધિગ્રહસ્ય તુ સોમાઙ્ગતૈવ પ્રયોજનમ્ ઇતિ.
ભઙ્ગિત્વાચ્ ચાન્તરાયસ્ય, ભઙ્ગી ચાન્તરાયો ઽનિત્યો નિત્યપ્રશંસાર્થં સંકીર્ત્યતે. તસ્માન્ નૈષ દોષઃ, નિત્ય એવ દધિગ્રહ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।381: એ1 ગિબ્ત્ અધ્વર્યુયજમાનયોઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
વૈશ્વાનરશ્ ચ નિત્યઃ સ્યાન્ નિત્યૈઃ સમાનસંખ્યત્વાત્

અસ્ત્ય્ અગ્નિઃ, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઇતિ{*4।382*}. તત્ર શ્રૂયતે, યો વૈ સંવત્સરમુખ્યમ્ અભૃત્વાગ્નિં{*4।383*} ચિનુતે, યથા સામિગર્ભો વિપદ્યતે, તાદૃગ્ એવ તદાર્તિમ્ આર્ચ્છેત્, વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં પુરસ્તાન્ નિર્વપેત્. સંવત્સરો વાગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ, યથા સંવત્સરમ્ આપ્ત્વા કાલ આગતે વિજાયતે, એવમ્ એવ સંવત્સરમ્ આપ્ત્વા કાલ આગતે ઽગ્નિં ચિનુતે, નાર્તિમ્ આર્ચ્છેદ્ ઇતિ, એષા વાગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્ યદ્ વૈશ્વાનરઃ, પ્રિયામ્ એવાસ્ય તનૂમ્ અવરુન્ધ ઇતિ{*4।384*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં નિત્યો વૈશ્વાનરઃ, અથ નૈમિત્તિક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અત્રાપિ નિત્ય એવ. અર્થવાદઃ, ઉખ્યસ્ય સંવત્સરાભરણેન કૃતો દોષઃ, વૈશ્વાનરેણ વિહન્યત ઇતિ. નિત્યૈશ્ ચાસ્ય સમાનસંખ્યત્વં ભવતિ, ત્રીણ્ય્ એતાનિ હવીંષિ ભવન્તિ, ત્રય ઇમે લોકા એષાં લોકાનામ્ આરોહાયેતિ, લોકાનાં હવિષાં સામાન્યં નાસ્તિ. યદિ યથા લોકા નિત્યાસ્ ત્રયઃ, એવમ્ ઇમાનિ હવીંષિ નિત્યાનિ ત્રીણિ, એવં લોકૈઃ સંસ્તવો ઘટતે. તસ્માન્ નિત્યો વૈશ્વાનર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।382: તૈત્.સ્. 5.5.2.1}*
*{4।383: એ2: અભૂત્વાગ્નિં}*
*{4।384: તૈત્.સ્. 5.5.1.7}*
પક્ષે વોત્પન્નસંયોગાત્

ઉત્પન્નસ્ય નિમિત્ત ઉખ્યાભરણે નિર્ઘાતેન સંયોગઃ. નાસંયુક્તસ્યોત્પન્નસ્ય દોષનિર્ઘાતપ્રયોજનતા. તસ્માદ્ ઇહ ન દધિગ્રહવદ્ વિરોધો ઽસ્તિ. તેન નાર્થવાદઃ, નૈમિત્તિક ઇતિ. અથ યદ્ ઉક્તમ્, લોકૈઃ સમાનસંખ્યત્વં નિત્યત્વાદ્ ઉપપદ્યતે, નાન્યથેતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, ત્રિત્વાલ્ લોકાનાં હવિષાં ચ સામાન્યાદ્ અર્થવાદો ભવિષ્યતીતિ.
ષટ્ચિતિઃ પૂર્વવત્ત્વાત્

અસ્ત્ય્ અગ્નિઃ, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિં ચિનુત ઇતિ{*4।385*}. તત્ર [523]{*4।386*} શ્રૂયતે, સંવત્સરો વૈનં પ્રતિષ્ઠાયૈ નુદતિ યો ઽગ્નિં ચિત્વા ન પ્રતિતિષ્ઠતિ, પઞ્ચ પૂર્વાશ્ ચિતયો ભવન્તિ. અથ ષષ્ઠીં ચિતિં ચિનુત ઇતિ{*4।387*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં યો ઽયં નિત્ય એવાગ્નિઃ સ એવાયં ષટ્ચિતિક ઉચ્યતે, ઉતૈકચિતિકો નૈમિત્તિક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? તસ્મિન્ન્ એવ નિત્યે ઽગ્નૌ ષષ્ઠી ચિતિર્ એષા વિધીયતે, નિત્યાયામ્ એવ ષષ્ઠ્યામ્ એષો ઽર્થવાદઃ. યો ઽપિ ન પ્રતિષ્ઠાર્હઃ, સો ઽપ્ય્ અનયા ષષ્ઠ્યા ચિત્યા પ્રતિષ્ઠાતુમ્ અર્હતીતિ ચિતિપ્રશંસા. કિમ્ અર્થમ્ એવં વર્ણ્યતે? ષષ્ઠીશબ્દશ્રવણાત્. ષણ્ણાં હિ પૂરણી ષષ્ઠી, એકસ્યાં હિ ચિતૌ ષષ્ઠીશબ્દો ન સામઞ્જસ્યેન સ્યાત્. તસ્માત્ ષટ્ચિતિકો ઽગ્નિર્ નિત્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।385: તૈત્.સ્. 5.5.2.1}*
*{4।386: એ2: 5,94; એ6: 2,57}*
*{4।387: તૈત્.સ્. 5.4.2.2}*
તાભિશ્ ચ તુલ્યસંખ્યાનાત્

તાભિશ્ ચ પૂર્વાભિર્ અસ્યાસ્ તુલ્યવત્ પ્રસંખ્યાનં ભવતિ. કથમ્? ઇયં વાવ પ્રથમા ચિતિઃ, ઓષધયઃ પુરીષમ્. અન્તરીક્ષં વાવ દ્વિતીયા ચિતિઃ, વયાંસિ પુરીષમ્. અસૌ વાવ તૃતીયા ચિતિઃ, નક્ષત્રાણિ પુરીષમ્. યજ્ઞો વાવ ચતુર્થા{*4।388*} ચિતિઃ, દક્ષિણા પુરીષમ્. યજમાનો વાવ પઞ્ચમી ચિતિઃ, પ્રજાઃ પુરીષમ્. સંવત્સરો વાવ ષષ્ઠી ચિતિઃ, ઋતવઃ પુરીષમ્ ઇતિ{*4।389*}, તુલ્યાનાં ચ તુલ્યવદ્ અનુક્રમણં ભવતિ, યથા - દેવા ઋષયો ગન્ધર્વાસ્ તે ઽન્યત આસન્. અસુરા રક્ષાંસિ પિશાચાઃ તે ઽન્યત આસન્ન્ ઇતિ{*4।390*}, તુલ્યવચ્ ચામૂષાં ચિતીનામ્ અનુક્રમણમ્ અનયા ષષ્ઠ્યા. તસ્માદ્ એતયા તત્તુલ્યયા ભવિતવ્યમ્. યદિ ચ યસ્મિન્ન્ એવ ક્રતૌ [524]{*4।391*} તાઃ, તસ્મિન્ન્ એવૈષા, તત એતાભિસ્ તુલ્યા. તસ્માદ્ અપિ સ એવ નિત્યો ઽગ્નિઃ ષટ્ચિતિક ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।388: એ2,6: ચતુર્થી}*
*{4।389: તૈત્.સ્. 5.6.10.3}*
*{4।390: તૈત્.સ્. 2.4.1.1}*
*{4।391: એ2: 5,94; એ6: 2,58}*
અર્થવાદોપપત્તેશ્ ચ

અર્થવાદશ્ ચ ભવતિ, ષટ્ ચિતયો ભવન્તિ, ષટ્ પુરીષાણિ, તાનિ દ્વાદશ સંપદ્યન્તે, દ્વાદશા માસાઃ સંવત્સરઃ, સંવત્સર એવ પ્રતિતિષ્ઠતીતિ{*4।392*}, તદ્ એકચિતિકે ઽગ્નૌ ન સામઞ્જસ્યેન વચનં ભવતિ. તસ્માન્ નિત્ય એવ ષટ્ચિતિકઃ.
નોતેસ્:
*{4।392: તૈત્.સ્. 5.6.10.3}*
એકચિતિર્ વા સ્યાદ્ અપવૃક્તે હિ ચોદ્યતે નિમિત્તેન

એકચિતિર્ વા નૈમિત્તિકઃ{*4।393*} સ્યાત્. કુતઃ? અપવૃક્તે હિ યાગે ચોદ્યતે, અપ્રતિષ્ઠયા નિમિત્તેન. યો ન પ્રતિતિષ્ઠતિ, તસ્યૈષા ચિતિર્ ઉચ્યતે નૈમિત્તિકી, સા ન નિત્યા ભવિતુમ્ અર્હતિ.
અપિ ચાપવૃક્તે યાગે ચોદ્યતે સા, ન વર્તમાને ભવિતુમ્ અર્હતિ. નનુ ચિત્વેતિ ચયને નિર્વૃત્તે, ન યાગે. ઉચ્યતે, નૈતત્ પદાર્થે નિર્વૃત્તે ચિત્વેતિ. કિં તર્હિ? વાક્યાર્થે. અગ્નિં ચિત્વેતિ, અગ્નેશ્ ચયનેનાર્થમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતિ. કૃતે ચ યાગે ચયનેનાગ્નેર્ અર્થો નિર્વર્તિતો ભવતિ, નાન્યથા. ષષ્ઠીશબ્દશ્ ચ, પઞ્ચ પૂર્વાશ્ ચિતય ઉક્તાઃ, તા અપેક્ષ્યાવકલ્પિષ્યતે, તસ્માન્ નિર્વૃત્તે યાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ વચનાદ્ એકચિતિર્ અગ્નિઃ.
નોતેસ્:
*{4।393: એ1 ગિબ્ત્ નૈમિત્તિકઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
વિપ્રતિષેધાત્ તાભિઃ સમાનસંખ્યત્વમ્

દ્વયોઃ સૂત્રયોર્ ઇદમ્ ઉત્તરમ્, તાભિશ્ ચ તુલ્યસંખ્યાનાત્, [525]{*4।394*} અર્થવાદોપપત્તેશ્ ચેતિ{*4।395*}. તાભિર્ નિત્યાભિઃ{*4।396*} સમાનસંખ્યત્વં ભવિષ્યતિ, અર્થવાદશ્ ચોપપત્સ્યતે. પઞ્ચ પૂર્વાશ્ ચિતયો ભવન્તિ, યાભિર્ અસૌ ચિતિભિર્ ન પ્રતિતિષ્ઠતે, અથેયં ષષ્ઠી પ્રતિષ્ઠાર્થમ્ ઇતિ. તાશ્ ચ સપુરીષા અપેક્ષ્ય દ્વાદશત્વેન સંસ્તવો ભવિષ્યતિ. વિપ્રતિષેધાદ્ એકસ્ય, ષટ્સંખ્યાયા દ્વાદશસંખ્યાયાશ્ ચેતિ. અતુલ્યાનામ્ અપિ તુલ્યવદ્ અનુક્રમણં ભવતિ, યથા - દેવા મનુષ્યાઃ પિતરસ્ તે ઽન્યત આસન્ન્ ઇતિ{*4।397*}.
નોતેસ્:
*{4।394: એ2: 5,95; એ6: 2,58}*
*{4।395: એ1 ગિબ્ત્ દ્વયોઃ સૂત્રયોર્ ઇદમ્ ઉત્તરમ્, તાભિશ્ ચ તુલ્યસંખ્યાનાત્, અર્થવાદોપપત્તેશ્ ચેતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।396: એ1 ગિબ્ત્ નિત્યાભિઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।397: તૈત્.સ્. 2.4.1.1}*
પિતૃયજ્ઞઃ સ્વકાલત્વાદ્ અનઙ્ગં સ્યાત્

અસ્ત્ય્ આમાવાસ્યે કર્મણિ પિતૃયજ્ઞઃ, અમાવાસ્યાયામ્ અપરાહ્ણે પિણ્ડપિતૃયજ્ઞેન ચરન્તીતિ{*4।398*}. તત્ર સંશયઃ, કિમ્ આમાવાસ્યસ્ય કર્મણઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞો ઽઙ્ગમ્, ઉતાનઙ્ગમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અઙ્ગમ્, ફલવત્ સંનિધાનાન્ નિષ્ક્રયવચનાચ્ ચ.
આહ, નનુ ફલવત્ સંનિધાવ્ અફલં તદઙ્ગં ભવતિ, ફલવચ્ ચેદં કલ્પ્યેત સ્વર્ગેણેતિ. ઉચ્યતે, સત્યમ્, અમાનાસ્યયૈકવાક્યત્વાન્ ન શક્યઃ સ્વર્ગઃ કલ્પયિતુમ્ ઇતિ. આહ, કાલવચનત્વાન્ ન કર્મણૈકવાક્યત્વં સંભવતીતિ. ઉચ્યતે, લક્ષણયાપિ તાવત્ કર્મૈકવાક્યત્વં સંભવતિ. સ્વર્ગે કલ્પ્યે ન લક્ષણા, ન શ્રુતિઃ. એવં ચામનન્તિ, યત્ પિતૃભ્યઃ પુર્વેદ્યુઃ કરોતિ, પિતૃભ્ય એતદ્ યજ્ઞં નિષ્ક્રીય યજમાનો દેવેભ્યઃ પ્રતનુત ઇતિ{*4।399*}, અમાવાસ્યાં પ્રતિ નિષ્ક્રેતુમ્{*4।400*} ચ શ્રૂયતે, તસ્માત્ તદઙ્ગભૂતમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પિતૃયજ્ઞઃ સ્વકાલત્વાદ્ અનઙ્ગં{*4।401*} સ્યાત્, [526]{*4।402*} અનઙ્ગભૂતઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ. કસ્માત્? સ્વકાલત્વાત્, સ્વશબ્દાભિહિતેન કાલેનાસ્ય સંબન્ધઃ, ન કર્મણા લક્ષિતેનેતિ, યથા - દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજેતેતિ{*4।403*}, યથા તદ્ એતત્{*4।404*} પુરસ્તાદ્ ઉપસદાં સૌમ્યેન ચરન્તીતિ{*4।405*} ચ, કાલ{*4।406*} એવાયં મુખ્યઃ શબ્દો ન કર્મણિ, કર્મણિ{*4।407*} લક્ષણા, શ્રુતિશ્ ચ લક્ષણાયા બલીયસી. યચ્ ચોક્તમ્, લક્સણયા કર્મૈકવાક્યતા ભવિષ્યતીતિ, તચ્ ચ ન. કસ્માત્? અનુવાદે હિ લક્ષણા ન્યાય્યા, ન વિધૌ. વિધિશ્ ચાયમ્. તસ્માન્ નામાવાસ્યાકર્મણા સંબન્ધઃ, એકસ્મિન્ કાલે દ્વે કર્મણી પરસ્પરેણાસંબદ્ધ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।398: તૈત્.બ્ર્. 1.3.10.2}*
*{4।399: તૈત્.સ્. 1.3.10.2}*
*{4।400: એ2: પ્રતનિતું}*
*{4।401: એ2: અઙ્ગં}*
*{4।402: એ2: 5,96; એ6: 2,59}*
*{4।403: તૈત્.સ્. 2.5.6.1; દzઉ મ્સ્ 4.3.37}*
*{4।404: એ2 ઓમ્. તદ્ એતત્}*
*{4।405: તૈત્.બ્ર્. 1.8.1.2; દzઉ મ્સ્ 4.4.5-6}*
*{4।406: એ2,6: અત્ર કાલ}*
*{4।407: એ2 ઓમ્. કર્મણિ}*
તુલ્યવચ્ ચ પ્રસંખ્યાનાત્

તુલ્યવચ્ ચાન્યૈઃ પ્રધાનૈઃ પ્રસંખ્યાયતે, ચત્વારો વૈ મહાયજ્ઞાઃ, અગ્નિહોત્રમ્, દર્શપૂર્ણમાસૌ, જ્યોતિષ્ટોમઃ, પિણ્ડપિતૃયજ્ઞ ઇતિ, મહાયજ્ઞૈસ્ તુલ્યવત્ પ્રસંખ્યાયતે. કાસ્ય મહાયજ્ઞતા સ્યાત્, અન્યતઃ ફલવત્તાયાઃ. તસ્માદ્ અનઙ્ગમ્.
પ્રતિષિદ્ધે ચ દર્શનાત્

ઇતશ્ ચાનઙ્ગમ્, પ્રતિષિદ્ધે{*4।408*} આમાવાસ્યે પિણ્ડપિતૃયજ્ઞં દર્શયતિ, પૌર્ણમાસીમ્ એવ યજેત ભ્રાતૃવ્યવાન્, નામાવાસ્યામ્, હત્વા ભ્રાતૃવ્યમ્ અમાવાસ્યયા યજેત, પિણ્ડપિતૃયજ્ઞેનૈવામાવાસ્યાયાં પ્રીણાતીતિ{*4।409*}. અસત્યામ્ અમાવાસ્યાયાં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞં દર્શયતિ, તદનઙ્ગત્વ ઉપપદ્યતે. તસ્માદ્ અપિ નાઙ્ગં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞ ઇતિ.
કિં પ્રયોજનં ચિન્તાયાઃ? યદિ પૌર્ણમાસ્યામ્ આધાનમ્, તતો ઽનન્તરાયામ્ અમાવાસ્યાયાં ન ક્રિયતે, યથા પૂર્વપક્ષઃ. યથા તર્હિ સિદ્ધાન્તઃ, તથા કર્તવ્યઃ. ઇદમ્ અપરં પ્રયોજનમ્, કુણ્ડપાયિનામયને માસમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ, માસં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં [527]{*4।410*} યજેતેતિ, યથા પૂર્વઃ પક્ષઃ, તથા કર્તવ્યઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ. યથા સિદ્ધાન્તઃ, તથા ન કર્તવ્ય ઇતિ. શ્લોકમ્ અપ્ય્ ઉદાહરન્તિ -
આધાનં પૌર્ણમાસ્યાં ચેદ્ વૃત્તે દર્શે કરિષ્યતે।
અનઙ્ગં પિતૃયજ્ઞશ્ ચેત્ તત્રૈવ{*4।411*} ન કરિષ્યતે॥ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।408: એ2: પ્રતિષિદ્ધે હ્ય્}*
*{4।409: તૈત્.સ્. 2.5.4.3}*
*{4।410: એ2: 5,97; એ6: 2,60}*
*{4।411: એ2: સત્રે ચ}*
પશ્વઙ્ગં રશના સ્યાત્ તદાગમે વિધાનાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે, આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયાગ્નેયં સવનીયં પશુમ્ ઉપાકરોતીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં પશ્વઙ્ગં રશના, ઉત યૂપાઙ્ગમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પશ્વઙ્ગમ્. કુતઃ? તદાગમે વિધાનાત્, પશ્વાગમે હિ વિધીયતે. પશુનાસ્યાઃ સંબન્ધ ઉત્પત્તિવાક્યે શ્રૂયતે, પરિવ્યાણં કૃત્વોપાકરોતિ પશું નાન્યથેતિ. એવં શ્રુતિર્ ભવતિ, કાલવચને લક્ષણા સ્યાત્, પરિવ્યાણેન કાલો લક્ષ્યેતેતિ.
યૂપાઙ્ગં વા તત્સંસ્કારાત્

જ્યોતિષ્ટોમે પ્રત્યક્ષો હિ યૂપસ્ય સંસ્કારઃ, રશના હિ યા ચ યાવતીં ચ દ્રઢિમ્નો માત્રાં યૂપસ્ય સંજનયતિ, દ્રઢિમ્ના ચ પ્રયોજનં યૂપસ્ય. તસ્માદ્ યૂપસ્યૈવ દ્રઢિમ્ને રશના સ્યાત્. દ્વિતીયા ચ વિભક્તિસ્ તત્પ્રાધાન્ય એવ ભવતિ, રશનાયાં ચ તૃતીયા. તૃતીયા ચ ગુણત્વે તસ્યાઃ, તસ્માદ્ યૂપાઙ્ગમ્. યત્ તુ, તદાગમે વિધાનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તત્પરિહર્તવ્યમ્. ઉચ્યતે, તદાગમે વિધાનં [528]{*4।412*} વાક્યમ્{*4।413*}, દ્વિતીયા ચ વિભક્તિઃ શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષં ચ, વાક્યં બાધેયાતામ્ ઇતિ. યત્ તુ લક્ષણેતિ, શ્રુત્યસંભવે લક્ષણાપિ ન્યાય્યૈવ.
નોતેસ્:
*{4।412: એ2: 5,98; એ6: 2,60}*
*{4।413: એ2: વાક્યાત્}*
અર્થવાદશ્ ચ તદર્થવત્

એવં ચ મન્ત્રાર્થવાદો ઽર્થવાન્ ભવિષ્યતિ, યુવા સુવાસાઃ પરિવીત આગાત્ સ ઉ શ્રેયાન્ ભવતિ જાયમાનઃ. તં ધીરાસઃ કવય ઉન્નયન્તિ સ્વાધ્યો મનસા દેવયન્ત ઇતિ{*4।414*}. તસ્માદ્ યૂપાઙ્ગં રશનેતિ.
કિં પ્રયોજનં ચિન્તાયાઃ? અગ્નૌ શ્રૂયતે, એકયૂપ એકાદશ પશવો નિયોજ્યા ઇતિ. પ્રતિપશુ રશના કાર્યા, યદિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. સિદ્ધાન્તે દ્વૈરશન્યમ્ એવ. શ્લોકમ્ અપ્ય્ ઉદાહરન્તિ -
પશ્વઙ્ગં રશના ચેત્, યદ્ય્ એકસ્મિન્ બહૂન્ નિયુઞ્જીત।
પ્રતિપશુ રશના કાર્યા, યૂપે ચેદ્ દ્વૈરશન્યં સ્યાત્॥ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।414: ઋવ્ 3.8.4}*
સ્વરુશ્ ચાપ્ય્ એકદેશત્વાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ સોમાઙ્ગભૂતઃ, યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*4।415*}. તત્ર શ્રૂયતે, સ્વરુણા સ્વધિતિના વા પશુમ્ અનક્તીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં યૂપાઙ્ગં સ્વરુઃ, ઉત પશ્વઙ્ગમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? યૂપાઙ્ગમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ? એકદેશત્વાત્. એકદેશઃ સ્વરુર્ યૂપસ્યેતિ શ્રૂયતે, યૂપસ્ય સ્વરું કરોતીતિ સ્વરુમ્ અન્તં યૂપં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*4।416*}. એવં સ યૂપો ભવતીતિ, યથા ચષાલમ્.
[529]{*4।417*}
નોતેસ્:
*{4।415: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{4।416: એ1 ગિબ્ત્ સ્વરું કરોતીતિ સ્વરુમ્ અન્તં યૂપં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।417: એ2: 5,99; એ6: 2,61}*
નિષ્ક્રયશ્ ચ તદઙ્ગવત્

યૂપાઙ્ગમ્ ઇવ સ્વરું નિષ્ક્રયવાદો દર્શયતિ, અપશ્યન્ હ સ્મ વૈ પુરા ઋષયો યે યૂપં પ્રાપયન્તિ, સંભજ્ય સ્રુવન્તે મન્યન્તે, યજ્ઞવૈશસાય વા ઇદં કર્મેતિ, તે પ્રસ્તરં સ્રુવનિષ્ક્રયમ્ અપશ્યન્, યૂપસ્ય સ્વરુમ્ અયજ્ઞવૈશસાયેતિ, નિષ્ક્રયશ્રવણાત્ તદઙ્ગતા વિજ્ઞાયતે. તસ્માદ્ યૂપાઙ્ગમ્ ઇતિ.
પશ્વઙ્ગં વાર્થકર્મત્વાત્

પશ્વઙ્ગં વા, તસ્ય હ્ય્ અઞ્જનાર્થેન સ્વરુણા પ્રયોજનમ્. તથા હિ શ્રૂયતે, સ્વરુણા પશુમ્ અનક્તીતિ. તદ્ અઞ્જનં પશોઃ, સ્વરોર્ ઉત્પત્તિં પ્રયોજયતિ. યદિ તદર્થ એષઃ સ્વરુઃ, તતો દૃષ્ટં પ્રયોજનમ્. અથ યૂપાર્થઃ, અદૃષ્ટં પ્રયોજનં{*4।418*} તતઃ કલ્પ્યમ્. તસ્માત્ પશ્વઙ્ગમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।418: એ2 ઓમ્. પ્રયોજનં}*
ભક્ત્યા નિષ્ક્રયવાદઃ સ્યાત્

કયા ભક્ત્યા? એવમ્ આહ, યૂપઃ કિલાગ્નૌ પક્ષેતવ્યઃ, યત્ સ્વરુઃ પ્રક્ષિપ્યતે, તેન{*4।419*} યૂપઃ પ્રક્ષિપ્યત ઇતિ સ એષ નિષ્કય ઇવ ભવતિ, અનયા ભક્ત્યા સ્તુતિર્ ઇતિ.
કિં ભવતિ પ્રયોજનમ્? એકયૂપ એકાદશ પશવો યદા નિયુજ્યન્તે, તદૈકસ્યૈવ પશોઃ સમઞ્જનમ્, પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે. સર્વેષાં સિદ્ધાન્તે. શ્લોકશ્ ચ ભવતિ -
સ્વરુર્ યૂપાઙ્ગમ્ ઇતિ ચેદ્ એકસ્મૈવ સમઞ્જનમ્।
બહૂનામ્ એકયૂપત્વે, સર્વેષાં તુ સમઞ્જનમ્॥ ઇતિ.
[530]{*4।420*}
નોતેસ્:
*{4।419: એ2: તેન તેન}*
*{4।420: એ2: 5,100; એ6: 2,62}*
દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઇજ્યાઃ પ્રધાનાન્ય્ અવિશેષાત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર શ્રૂયન્તે, આગ્નેયાગ્નીષોમીયોપાંશુયાજૈન્દ્રાગ્નસાંનાય્યયાગાઃ. તથા, આઘારાવ્ આજ્યભાગૌ, પ્રયાજાનુયાજાઃ, પત્નીસંયાજાઃ, સમિષ્ટયજુઃ, સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં સર્વે યાગાઃ પ્રધાનભૂતાઃ, ઉત કેચિદ્ ગુણભૂતા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? દર્શપૂર્ણમાસયોર્ યાવત્ય ઇજ્યાસ્ તાઃ સર્વાઃ પ્રધાનભૂતા ઇતિ. યજેત સ્વર્ગકામ ઇત્ય્ અવિશેષેણ યાગેભ્યઃ ફલં શ્રૂયતે, ફલવચ્ ચ પ્રધાનમ્, સર્વે ચામી યાગાઃ. તસ્માત્ સર્વે પ્રધાનભૂતા ઇતિ.
અપિ વાઙ્ગાનિ કાનિચિદ્ યેષ્વ્ અઙ્ગત્વેન સંસ્તુતિઃ સામાન્યો હ્ય્ અભિસંસ્તવઃ{*4।421*}

અપિ વા કાનિચિદ્ અઙ્ગાનિ ભવેયુઃ. કાનિ પુનસ્ તાનિ? યેષ્વ્ અઙ્ગત્વેન સંસ્તુતિઃ, યથા, અભીષૂ વા એતૌ યજ્ઞસ્ય યદ્ આઘારૌ, ચક્ષુષી વૈતૌ યજ્ઞસ્ય યદ્ આજ્યભાગૌ{*4।422*}, યત્ પ્રયાજાનુયાજાશ્ ચેજ્યન્તે વર્મ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે, વર્મ વા યજમાનસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્યાભિભૂત્યૈ, ઇતિ{*4।423*}. અભીશૂ રથસ્યાઙ્ગમ્, ચક્ષુષી ચક્ષુષ્મતઃ, વર્મ વર્મવતઃ. સામાન્યો હ્ય્ અભિસંસ્તવો યુક્તઃ. યદિ ચાઙ્ગાનિ તાનિ સંસ્તુતાનિ, તતઃ સંસ્તવો ઽર્થવાન્ ભવતિ. તસ્માદ્ અઙ્ગસંસ્તુતાન્ય્ અઙ્ગાનીતિ.
[531]{*4।424*}
નોતેસ્:
*{4।421: એ1 (fન્.): સામાન્યેષ્વ્ અભિસંસ્તવઃ}*
*{4।422: તૈત્.સ્. 2.6.2.1}*
*{4।423: તૈત્.સ્. 2.6.1.5}*
*{4।424: એ2: 5,101; એ6: 2,62}*
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્

એવં ચ કૃત્વાન્યાર્થદર્શનમ્ ઉપપન્નં ભવતિ, પ્રયાજે પ્રયાજે કૃષ્ણલં જુહોતીતિ{*4।425*}. ન ચ પ્રયાજાન્ યજતિ, ન ચાનુયાજાન્ યજતીતિ ચ.
નોતેસ્:
*{4।425: તૈત્.સ્. 2.3.2.3}*
અવિશિષ્ટં તુ કારણં પ્રધાનેષુ ગુણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્

અવિશિષ્ટમ્ એતત્ કારણં સંસ્તવો નામ, આગ્નેયાદીનામ્ અપ્ય્ અઙ્ગત્વેન સંસ્તુતિર્ અસ્તિ, શિરો વૈતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ આગ્નેયઃ, હૃદયમ્ ઉપાંશુયાગઃ, પાદાવ્ અગ્નીષોમીય ઇતિ, શિરઃ શિરસ્વતો ઽઙ્ગમ્, હૃદયં હૃદયવતઃ, પાદૌ પાદાવત ઇતિ સર્વસ્યૈવાઙ્ગત્વેન સંસ્તુતિર્ ઇતિ સર્વમ્ એવાઙ્ગં પ્રાપ્નોતિ. તત્{*4।426*} પ્રધાનં ન સ્યાત્. અસતિ પ્રધાને કસ્યાઙ્ગમ્? તસ્માન્ નૈતદ્ અઙ્ગમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।426: એ1 (fન્.): તત્ર}*
નાનુક્તે ઽન્યાર્થદર્શનં પરાર્થત્વાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, અન્યાર્થદર્શનં પરાર્થત્વાત્, ન તત્ સાધકં ભવતિ. પરાર્થં હિ તદ્ વાક્યમ્, ન દૃશ્યમાનસ્ય પ્રયાજાદેઃ પ્રાપણાર્થમ્. તસ્માદ્ અન્યદ્ અસ્ય પ્રમાણમ્ અન્વેષ્ટવ્યં શ્રુત્યન્તરં ન્યાયો વા. તસ્મિન્ન્ અસતિ, મૃગતૃષ્ણાદર્શનમ્ ઇવ તદ્ ભવતિ, સંસ્તુતિર્ અપ્ય્ અસતિ ન્યાયે, અસાધિકૈવ.
[532]{*4।427*}
નોતેસ્:
*{4।427: એ2: 5,101; એ6: 2,63}*
પૃથક્ત્વે ત્વ્ અભિધાનયોર્ નિવેશઃ, શ્રુતિતો વ્યપદેશાચ્ ચ, તત્ પુનર્ મુખ્યલક્ષણં યત્ ફલવત્ત્વમ્, તત્ સંનિધાવ્ અસંયુક્તં તદઙ્ગં સ્યાત્, ભાગિત્વાત્ કારણસ્યાશ્રુતશ્ ચાન્યસંબન્ધઃ

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. તદ્ ઉક્તમ્, સર્વાણિ સમપ્રધાનાનીતિ. નૈતદ્ એવમ્, દર્શપૂર્ણમાસશબ્દવાચ્યાનિ પ્રધાનાનિ કર્માણિ. કુતઃ? ફલસંયોગાત્, દર્શપૂર્ણમાસશબ્દકેભ્યઃ ફલં શ્રૂયતે, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ{*4।428*}. કાનિ પુનર્ દર્શપૂર્ણમાસશબ્દકાનિ? યેષાં વચને પૌર્ણમાસીશબ્દો ઽમાવાસ્યાશબ્દો વા, આગ્નેયાદીનિ તાનિ. નન્વ્ અમાવાસ્યાશબ્દકાનાં નૈવ ફલં શ્રૂયતે. ઉચ્યતે, પૃથક્ત્વે સમુદાયયોર્ નિવેશ એતયોર્ અભિધાનયોઃ, પૌર્ણમાસીતિ ચામાવાસ્યા ઇતિ ચ, ત્રિષ્વ્ આગ્નેયાદિષુ યઃ સમુદાયઃ, તત્ર પૌર્ણમાસીશબ્દઃ, ઇતરેષ્વ્ અમાવાસ્યાશબ્દઃ.
કથં પૌર્ણમાસ્ય્ અમાવાસ્યેતિ ચ દ્વિશબ્દઃ શ્રૂયતે? દ્વ્યર્થવદ્ વ્યપદેશાચ્ ચ. કથં તદ્ વ્યપદેશઃ? દ્વિવચન્નિર્દેશાત્, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઇતિ, એકાર્થૌ ચ દર્શામાવાસ્યાશબ્દૌ. કથમ્? દર્શો વા એતયોઃ પૂર્વઃ, પૂર્ણમાસ ઉત્તરસ્ તયોર્ અથ યત્ પૂર્ણમાસં પૂર્વમ્ આરભતે તદ્ અયથાપૂર્વં પ્રક્રિયતે, દર્શપૂર્ણમાસમ્ આરભમાણઃ સરસ્વત્યૈ ચરું નિર્વપેત્, સરસ્વતે દ્વાદશકપાલમ્ અમાવાસ્યા વૈ સરસ્વતી, પૂર્ણમાસઃ સરસ્વાન્. ઉભાવ્ એતૌ યથાપૂર્વં કલ્પયિત્વારભત ઋદ્ધ્યૈ ઋધ્નોત્ય્ એવાર્થો મિથુનત્વાયેતિ{*4।429*}. તત્ર દર્શશબ્દેન પ્રકૃત્યામાવાસ્યાશબ્દેન બ્રુવન્ન્ એકાર્થતાં દર્શયતિ. શક્યતે ચ ચન્દ્રસ્યાદર્શનેનામાવાસ્યા દર્શ ઇતિ લક્ષયિતુમ્, યથા ચક્ષુષોર્ અભાવે સતિ ચક્ષુષ્માન્ ઇતિ ચક્ષુર્ભ્યાં લક્ષ્યતે. [533]{*4।430*} એતસ્માદ્ વ્યપદેશાચ્ ચ શ્રુતિતશ્ ચ લોકે શ્રવણાદ્{*4।431*} એકાર્થતામ્ એવાધ્યવસ્યામઃ. તત્ પુનર્ મુખ્યલક્ષણમ્, યત્ ફલવત્ત્વમ્, યદ્ અન્યત્ તત્ સંનિધૌ શ્રૂયતે, તત્ તદ્ અઙ્ગમ્. કથમ્? ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષસ્ય સંનિધૌ શ્રૂયમાણમ્, ઇતિકર્તવ્યતાવિશેષણત્વેન પરિપૂરણસમર્થં તદઙ્ગં ભવિતુમ્ અર્હતિ. અકલ્પ્યમાને વાક્યશેષે ફલં કલ્પયિતવ્યં સ્યાદ્ ઇતિ.
આહ, નનુ દર્શપૂર્ણમાસફલમ્ એવાત્રાનુષજ્યતે. ઉચ્યતે, શક્યમ્ અનુષક્તુમ્, કિં તુ દર્શપૂર્ણમાસવાક્યં સાકાઙ્ક્ષમ્ એવ સ્યાત્. અન્યાસ્યેતિકર્તવ્યતાશ્રુતા કલ્પ્યેત. એષામ્ અપિ પ્રયાજાદીનામ્ અન્યા કલ્પ્યેત. એતદ્ ઇતિકર્તવ્યતાવગમ્યમાનોત્સૃજ્યેત, તેનાઙ્ગત્વમ્, કારણં ભાગીતિ. એષાં અન્યેન ફલેન સંબન્ધો ઽશ્રુતઃ. તસ્માન્ ન સર્વાણિ સમપ્રધાનાનિ, આઘારાદીનિ ગુણકર્માણીતિ.
નોતેસ્:
*{4।428: તૈત્.સ્. 3.5.1.4}*
*{4।429: તૈત્.સ્. 3.5.1.4}*
*{4।430: એ2: 5,102; એ6: 2,64}*
*{4।431: એ1 ગિબ્ત્ લોકે શ્રવણાદ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
ગુણાશ્ ચ નામસંયુક્તા વિધીયન્તે નાઙ્ગેષૂપપદ્યન્તે

નામવિશેષસંયુક્તાશ્ ચ ગુણવિશેષા વિધીયન્તે, યથા - ચતુર્હોત્રા પૂર્ણમાસીમ્{*4।432*} અભિમૃશેત્, પઞ્ચહોત્રામાવાસ્યામ્ ઇતિ, સર્વેષુ પ્રધાનેષુ, અસ્મિન્ સમુદાયે ચતુર્હોત્રા, અસ્મિન્ પઞ્ચહોત્રેતિ વિભાગાવિજ્ઞાનાચ્ ચેદં નોપપદ્યેત. ભવતિ ચૈવંલક્ષણકં ગુણવિધાનમ્. તસ્માદ્ અસ્મત્પક્ષ એવેતિ. અપિ ચાઙ્ગત્વેનાધારાદીનાં સંસ્તુતિર્ ઉપપન્ના ભવિષ્યતિ.
[534]{*4।433*}
નોતેસ્:
*{4।432: એ2: પૌર્ણમાસીમ્}*
*{4।433: એ2: 5,103; એ6: 2,64}*
તુલ્યા ચ કારણશ્રુતિર્ અન્યૈર્ અઙ્ગાઙ્ગિસંબન્ધઃ

અથ યદ્ ઉક્તમ્, આગ્નેયાદીનામ્ અપ્ય્ અઙ્ગત્વેન સંસ્તુતિર્ અઙ્ગત્વં ખ્યાપયેદ્ ઇતિ. તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
ઉત્પત્તાવ્ અભિસંબન્ધસ્ તસ્માદ્ અઙ્ગોપદેશઃ સ્યાત્

નૈષ દોષઃ, પ્રધાનાનામ્{*4।434*} અપ્ય્ એષાં સતામ્ ઉત્પત્ત્યપેક્ષા{*4।435*} શિરાદિસ્તુતિર્ અભિવિષ્યતીતિ{*4।436*}. જાયમાનસ્ય{*4।437*} હિ પુરુષસ્યાગ્રે શિરો જાયતે, મધ્યે મધ્યમ્, પશ્ચાત્ પાદૌ, એવમ્ આગ્નેયો ઽગ્રતઃ, ઉપાંશુયાજો મધ્યે, અગ્નીષોમીયઃ પશ્ચાદ્ ઇતિ. એતસ્માત્ સામાન્યાદોષા સ્તુતિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।434: એ2: પ્રધાનામ્}*
*{4।435: એ2: ઉત્પત્ત્યપેક્ષયા}*
*{4।436: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{4।437: એ2: યથા જાયમાનસ્ય}*
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્

ચતુર્દશ પૂર્ણમાસ્યામ્ આહુતયો હૂયન્તે, ત્રયોદશામાવાસ્યાયામ્ ઇતિ, ઇતરથા ન ચતુર્દશ પૌર્ણમાસ્યામ્ આહુતયો ભવેયુઃ, ન વામાવાસ્યાયાં ત્રયોદશેતિ. તસ્માદ્ આગ્નેયાદીનિ પ્રધાનાનિ, આઘારાદીન્ય્ અઙ્ગાનીતિ સિદ્ધમ્.
જ્યોતિષ્ટોમે તુલ્યાન્ય્ અવિશિષ્ટં હિ કારણમ્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેતિ. [535]{*4।438*} તત્ર દીક્ષણીયાદયશ્ ચ યાગા વિદ્યન્તે, સૌત્યે ચાહનિ સોમયાગઃ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અત્ર યાગમાત્ર પ્રધાનમ્, ઉત સોમયાગ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? જ્યોતિષ્ટોમે તુલ્યાનિ સર્વાણિ ભવેયુઃ. કુતઃ? અવિશિષ્ટં હિ કારણમ્, યાગાત્ ફલં શ્રૂયતે, સર્વે ચામી યાગાઃ, ફલવચ્ ચ પ્રધાનમ્. તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમે સર્વે યાગાઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।438: એ2: 5,103; એ6: 2,65}*
ગુણાનાં તૂત્પત્તિવાક્યેન સંબન્ધાત્ કારણશ્રુતિસ્ તસ્માત્ સોમઃ પ્રધાનં સ્યાત્

ગુણાનાં તૂત્પત્તિવાક્યેન સંબન્ધો ભવતિ. કેષાં ગુણાનામ્? જ્યોતિષાં સ્તોમાનામ્. કતમેનોત્પત્તિવાક્યેન સંબન્ધો ભવતિ? જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેતિ{*4।439*}, જ્યોતિષ્ટોમાદ્ યાગાત્ સ્વર્ગઃ શ્રૂયતે, ન યાગમાત્રાત્. યત્ર ચ જ્યોતીંષિ સ્તોમાઃ, સ જ્યોતિષ્ટોમઃ. કસ્ય જ્યોતીંષિ સ્તોમાઃ? સ્તોમયાગસ્યેતિ બ્રૂમઃ. એવં હ્ય્ આમ્નાયતે, કતમાનિ વૈતાનિ જ્યોતીંષિ, ય એતે તસ્ય સ્તોમાઃ, ત્રિવૃત્ પઞ્ચદશસપ્તદશૈકવિંશા એતાનિ વા જ્યોતીંષિ. તાન્ય્ એતસ્ય સ્તોમા ઇતિ{*4।440*}, સોમયાગસ્ય સ્તોમા અઙ્ગમ્, સમભિવ્યાહારાત્, ગ્રહં વા ગૃહીત્વા ચમસં વોન્નીય સ્તોત્રમ્ ઉપાકરોતીતિ, તે ચ સ્તોમાસ્ ત્રિવૃદાદયઃ. કથમ્? ત્રિવૃદ્ બહિષ્પવમાનમ્, પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનીત્યેવમાદિભિઃ શ્રવણૈઃ.
તસ્માત્ ત્રિવૃદાદિસ્તોમકઃ સોમયાગઃ, સ જ્યોતિષ્ટોમ ઇતિ. યશ્ ચ જ્યોતિષ્ટોમસ્ તતઃ ફલમ્, યતશ્ ચ ફલં તદ્ એવ પ્રધાનમ્ ઇતિ. કથં પુનસ્ ત્રિવૃદાદયો જ્યોતીંષિ? ઉચ્યતે, ભવન્તુ વા જ્યોતીંષિ, મા વા ભૂવન્, જ્યોતિઃશબ્દેન તાવદ્ ઉક્તાનિ. [536]{*4।441*} વચનમાત્રેણાપિ શબ્દો ભવતિ, વિશેષતો લક્ષણાયામ્. અપિ ચ દ્યોતતેર્ વા દીપ્તિકર્મણો જ્યોતયતેર્ વા{*4।442*} જ્યોતિઃશબ્દં લભન્તે. દ્યોત્યતે{*4।443*} હિ તૈઃ શબ્દૈઃ, દ્યોતયન્તીતિ વા સ્તુત્યામ્{*4।444*}. તસ્માત્ સોમયાગો જ્યોતિષ્ટોમઃ. સ ચ પ્રધાનમ્, ગુણભૂતા દીક્ષણીયાદય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।439: તૈત્.બ્ર્. 1.5.11.2}*
*{4।440: તૈત્.બ્ર્. 1.5.11.3}*
*{4।441: એ2: 5,105; એ6: 2,65}*
*{4।442: એ6 ઓમ્. જ્યોતયતેર્ વા}*
*{4।443: એ2: દ્યોત્યન્તે}*
*{4।444: એ2: સ્તુત્યમ્}*
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્