Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 4.3
api veti pakṣo vyāvartate. utpattisaṃyoga evaiṣo 'sya barhiṣaḥ. yadi hy utpannam ātithyāyāṃ barhir viśiṣṭaṃ syāt, tasya dharmā aupasade barhiṣy atidiśyeran, na tu tad asti kenacid vākyena. evaṃ{*4/236*} prakṛtya, barhiṣo viśeṣo vakṣyate. āśvavālaḥ prastaraḥ, vidhṛtī caikṣavyāv iti. tena na paravihitaṃ barhir ucyate, na niriṣṭikam{*4/237*}, na kutaścid dharmā pratidiśyante. kiṃ tarhi? sādhāraṇam amīṣāṃ barhir ucyate, yad ātithyāyāṃ vidhīyate, tad evopasadām, agnīṣomīyasya ca vidhīyata iti, aviśiṣṭānāṃ barhiṣā saṃyoga ekena sarveṣām, yad ādau barhir lūyate, tal lavanaṃ sarveṣām arthena, sādhāraṇo barhiṣaḥ prayogaḥ. evaṃ śrutiḥ śabdasya, parigṛhītā bhaviṣyati, itarathā dharmalakṣaṇā bhavet, śrutilakṣaṇāviśaye ca śrutir nyāyyā na lakṣaṇā. tasmāt trayāṇāṃ sādhāraṇaṃ barhir iti, pakṣoktaṃ prayojanam.
[486]{*4/238*}
NOTES:
*{4/236: E2: vākyena. yadātithyāyām ity evaṃ}*
*{4/237: E2: niriṣṭakam}*
*{4/238: E2: 5,59; E6: 2,34}*
dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutir arthavādaḥ syāt
yasya khādiraḥ sruvo bhavati, sa chandasām eva rasenāvadyati, sarasā asyāhutayo bhavanti. yasya parṇamayī juhūr bhavati, na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇotīti. yasyāśvatthy upabhṛd bhavati, brahmaṇaivāsyānnam avarundhe, yasya vaikaṅkatī dhruvā bhavati, praty evāsyāhutayas tiṣṭhanti. atho praiva jāyate, yasyaivaṃrūpāḥ sruvā{*4/239*} bhavanti, sarvāṇy evainaṃ rūpāṇi paśūnām upatiṣṭhante, nāsyāparūpam ātman jāyata iti{*4/240*}. tathā jyotiṣṭomasaṃskāre{*4/241*} phalaśrutiḥ, yadāṅkte cakṣur eva bhrātṛvyasya vṛṅkte{*4/242*}, tathā, keśaśmaśrū vapate, dato dhāvate, nakhāni nikṛntati, snāti, mṛtā vā eṣā tvag amedhyaṃ vāsyaitad ātmani śamalaṃ tad evopahate medhya eva medham evam upaiti{*4/243*}. karmaṇi phalaṃ śrūyate, abhīṣū vā etau yajñasya yad ādhārau, cakṣuṣī vā etau yajñasya yad ājyabhāgau{*4/244*}, yat prayājānuyājā ijyante, varma vā etad yajñasya kriyate, varma yajamānasya bhārtṛvyasyābhibhūtyai, iti{*4/245*}.
atra saṃdehaḥ, kim ime phalavidhayaḥ, utārthavādā iti. kiṃ prāptam? phalavidhayaḥ, pravṛttiviśeṣakaratvāt phala[488]{*4/246*}vidheḥ, yathā khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ kūryāt, pālāśaṃ brahmavarcaskāmasya, bailvam annādyakāmasyeti{*4/247*}. yathaite phalavidhayaḥ, evam ihāpi draṣṭavyam. evaṃ prāpte brūmaḥ. phalārthavādā iti. kutaḥ? parārthatvāt, kratvarthāny etāni. juhūḥ pradāne guṇabhūtāḥ, upabhṛd upadhāraṇe, sruvā{*4/248*} ājyadhāraṇe, añjanavapanādi ca yajamāne, āghārāv ājyabhāgau prayājānuyājāś cāgneyādiṣu. yadi phale 'pi guṇabhāvaḥ syāt, anyatropadiṣṭānām anyatra punar guṇabhāva upadiṣṭa iti pratijñāyeta. na caitan nyāyyam, parārthatā hi guṇabhāvaḥ, kratvarthā caiṣāṃ śabdena, juhvā juhoti juhvā homam abhinirvartayatīti{*4/249*}, evaṃ sarvatra. tasmān naite puruṣārthāḥ.
NOTES:
*{4/239: E2: sruco}*
*{4/240: Tait. S. 3.5.7.3}*
*{4/241: E2: jyotiṣṭome saṃskāre}*
*{4/242: Tait.S. 6.1.1.2}*
*{4/243: Tait.S. 6.1.1.2}*
*{4/244: Tait. S. 2.6.2.1}*
*{4/245: Tait. S. 2.6.1.5}*
*{4/246: E2: 5,59; E6: 2,35}*
*{4/247: Ait.Br. 2.1}*
*{4/248: E2: dhruvā}*
*{4/249: E2 gibt juhvā homam abhinirvartayati in Klammern}*
utpatteś cātatpradhānatvāt
athocyeta - puruṣam api prati guṇabhāva upadiṣṭaḥ, yasya parṇamayī juhūr bhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇotītyevamādibhir vākyair iti. tac ca na. kasmāt? utpatter atatpradhānatvāt, tatra{*4/250*}, pālāśyā juhvāpāpaślokaśravaṇaṃ{*4/251*} kriyata iti na{*4/252*} kaścic chabda āha, etāvac chrūyate, yasyāsau bhavati, na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇotīti, etāvad atra śabdena gamyate, yasyaivaṃlakṣaṇā{*4/253*} juhūḥ, tasyāpāpaślokaśravaṇam iti. tatra juhvā tat kriyate, juhūr vā tadartheti, naitac chabda āha.
nanv anumānād etad gamyate, dhruvaṃ pālāśyā juhvā tat kriyate, yatas tasyāṃ satyāṃ tad bhavatīti. atrocyate, na, evaṃjātīyakaṃ kāryakāraṇatve 'numānaṃ bhavati, kāryakāraṇasaṃbandho nāma sa bhavati, yasmin sati yad bhavati, yasmiṃś cāsati yan na bhavati, tatraiva kāryakāraṇasaṃbandhaḥ. iha tu tadbhāve [489]{*4/254*} bhāvo jñātaḥ, nābhāve 'bhāvaḥ. yasya pālāśī na bhavati tasyāpāpaślokaśravaṇaṃ nāstīti, na, evaṃjātīyakaḥ śabdo 'sti, tena na, niyogato 'vagamyate, tenedaṃ kriyata iti, lakṣaṇam etat puruṣasya gamyate, tasmān nānumānam.
api ca, yasyāpi juhūḥ pālāśī bhavati, tasyāpi pāpaślokaśravaṇaṃ bhavati. katham avagamyate? pratyakṣataḥ. nanv evaṃ saty agnihotreṇāpi phalaṃ na sādhyeta. na{*4/255*} hutāmātreṇa phalaṃ dṛśyata iti. naiṣa doṣaḥ, na hi tatrocyate, tāvataiva phalaṃ bhavatīti. iha tu vartamānāyāṃ juhūsattāyāṃ vartamānasya pāpaślokaśravaṇasya pratiṣedhaḥ. tasmān na tatrānumānam, idaṃ kāryam, idaṃ kāraṇam iti. agnihotrādiṣu tu śabdenaiva kāryakāraṇasaṃbandha ucyate. tasmāt tatra tatkāle 'dṛśyamāne 'pi phale, kālāntare phalaṃ bhaviṣyatīti gamyate, na tv evaṃjātīyakeṣu, tasmān naivaṃjātīyakebhyaḥ phalam astīti.
nanu yasya pālāśī juhūr bhavati, na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇotīty evam ukte tat eva tat phalaṃ bhavatīti gamyate, tasmād ihāpi kālāntare phalaṃ bhaviṣyatīti. ucyate, satyaṃ gamyate, pramāṇaṃ tatra kim iti vicārayāmaḥ. na tāvat pratyakṣam, nānumānam, netarad dṛṣṭaviṣayam upamānādi, no khalv api śabda ity etad uktam, vākyārtho 'pi padārthopajanito bhavati, nānyathā, tad uktam - tadbhūtānām kriyārthena samāmnāya iti{*4/256*}{*4/257*}. tasmād apramāṇamūlatvān mithyāvijñānam etat. laukikeṣu tu vākyeṣv athaivaṃ{*4/258*} gamyate, tāni hi vijñāte 'rthe prayujyamānāny adhyāhāryapadāni gauṇāni vipariṇatavyavahitārthāni ca prayujyante. tasmāt tatsādṛśyād vacanāvagamyeṣv apy artheṣu bhavati tattvarūpo mithyāpratyayaḥ, yathā mṛgatṛṣṇādiṣu.
[490]{*4/259*} api ca, vartamānāpadeśo 'yam, na ca, ayam artho vartamānaḥ, tasmān na khādirasruvādisadbhāve tatphalaṃ bhavet. tad evam āpatati, khādirādau sati bhavati tatphalaṃ nāpi bhavati, asaty api bhavati vā na veti. naivaṃ vijñāyate, kutas tatphalam iti. tasmād evaṃjātīyakeṣūccariteṣu na kvacit pravṛttir na kutaścin nivṛttir ity ānarthakyam akriyārthatvāt. arthavāde tu sati bhavati prayojanaṃ khadirādeḥ, sruvādiṣu karmārtheṣu prayojanavatsu. yady eṣāṃ kratuṃ prati prayojanavattā na syāt, tata etad eva phalaṃ kasyācic chabdavṛttyā bhaved vā na veti vicāryeta. sati tu pārārthye naiva kācic chabdapravṛttir āśrayituṃ śakyate. kaimarthye hi sā kalpyeta. tasmād evaṃjātīyakā arthavādāḥ, arthavādatve cāvartamāne lakṣaṇayā vartamānaśabdaḥ praśaṃsārtha upapatsyate.
NOTES:
*{4/250: E2: na tatra}*
*{4/251: E2: parṇamayyā juhvāpāpaślokaśravaṇaṃ}*
*{4/252: E2 om. na}*
*{4/253: E2: tasyaivaṃlakṣaṇā}*
*{4/254: E2: 5,61; E6: 2,36}*
*{4/255: E2 om. na}*
*{4/256: E2: samāmnāyo 'rthasya tannimitatvād iti}*
*{4/257: MS 1.1.25}*
*{4/258: E2 om. atha}*
*{4/259: E2: 5,61; E6: 2,36}*
phalaṃ tu tatpradhānāyām
atha yad uktam, yathā, khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ kuryāt, bailvam annādyakāmasya pālāśaṃ brahmavarcasakāmasyeti, yuktaṃ teṣu, vidhivibhaktiḥ kuryād iti vīryakhādirasaṃbandhasya vidhātrī, na ca vartamānāpadeśinī. tasmāt tatrāvirodha iti. evaṃ hi padavākyārthanyāyavidaḥ ślokam āmananti -
kuryāt, kriyeta, kartavyam, bhavet, syād iti pañcamam/
etat syāt sarvavedeṣu niyataṃ vidhilakṣaṇam//iti.
vidhivibhaktiṃ hi vidhāyikāṃ liṅgaṃ manyamānāḥ ślokam imaṃ samāmananti{*4/260*}. asti cātra vidhivibhaktiḥ. tasmād anupavarṇanam etad iti.
[491]{*4/261*}
NOTES:
*{4/260: E2: manyamānās ta evaṃ samāmananti}*
*{4/261: E2: 5,63; E6: 2,37}*
naimittike vikāratvāt kratupradhānam anyat syāt
asti jyotiṣṭome naimittikam, bārhadgiraṃ brāhmaṇasya brahmasāma kuryāt, pārthur aśmāṃ{*4/262*} rājanyasya, rāyovājīyaṃ vaiśyasyeti, tathāgnau naimittikam, sāhasraṃ prathamaṃ cinvānaś cinvīta, dvisāhasraṃ dvitīyam, trisāhasraṃ tṛtīyam iti{*4/263*}, tathā darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate, godohanena paśukāmasya praṇayet, kāṃsyena brahmavarcasakāmasya, mārtikena pratiṣṭhākāmasyety etāni naimittikāni. teṣu saṃdehaḥ, kim etāny eva naimittikāni nityārthe, utānyat tatra tatra{*4/264*} nityārtha iti.
kiṃ prāptam etāny eveti. kutaḥ? atra brahmasāmādibhir avaśyaṃ bhavitavyam, coditāni hi tāni, saṃnihitāni sādhanāny ākāṅkṣanti. na ca, eṣāṃ santi vihitāni sādhanāni, samīpataś ca naimittikāny upanipatanti, taiḥ prakṛtaiḥ saṃnihitair etāni nirākāṅkṣīkriyanta ity etan nyāyyam. katham? naimittikaṃ hi saṃnihitam, vākyād avagamyate nānyac chrūyate, yāvāṃś ca śrutasyotsarge doṣaḥ, tāvān evāśrutakalpanāyām.
āha, nanu nimittārthāni tāni prakṛtāni. ucyate, naiṣa doṣaḥ, anyārtham api prakṛtam anyena saṃbadhyate, yathā, śālyarthaṃ kulyāḥ praṇīyante, tābhyaś ca pānīyaṃ pīyate, upaspṛśyate ca. evam ihāpi draṣṭavyam. athavā, asty evātrāvāntaravākyam, yathā, godohanena praṇayed iti, tad akāmasaṃbaddhaṃ godohanena praṇayanaṃ prāpayati. na ca śakyaṃ śrutam utsraṣṭum. yo 'py ayam, [492]{*4/265*} paśukāmasyeti śabdaḥ, sa paśukāmasaṃbandhaṃ śaknuyāt kartum, nāvāntaravākyasyārthaṃ nivārayitum, na ca gamyamānam, vinā kāraṇena, avivakṣitam iti śakyaṃ vaditum. bhavanti ca dviṣṭhāni{*4/266*} vākyāni, yathā, śveto dhāvati, alambusānāṃ yāteti. tasmān naimittikāny eva nityārthe bhavitum arhantīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ, naimittike śrūyamāṇe kratvartham anyat syād iti. kutaḥ? vikāratvād viśeṣe śrutatvād ity arthaḥ{*4/267*}. viśeṣe hi tatra naimittikaṃ śrūyate, tad asati tasmin viśeṣe na bhavitum arhati. yad uktam, avaśyakartavyānīti. naiṣa doṣaḥ, avaśyaṃ kartavyatvāt kariṣyante. yat tu nānyad eṣāṃ vihitaṃ sādhanam iti, sāmānyavihitaṃ bhaviṣyatīti na doṣaḥ. kiṃ tat? abhīvarto brahmasāma, aṣṭādaśamantragato 'gniḥ, vāraṇaṃ praṇayanapātram. atha yad uktam, saṃnihitaiḥ prakṛtair naimittikair brahmasāmādīni saṃbhatsyanta iti. neti brūmaḥ, na hi bārhadgirādīnāṃ prakaraṇam. athocyeta, prakṛtaiḥ stotrādibhiḥ saṃbadhyanta iti, etad api nopapadyate. yady api prakṛtāni nityāni stotrādīni, tathāpi vākyena nimittasaṃyoge śrūyante bārhadgirādīni, vākyaṃ ca prakaraṇād balīyaḥ.
yad uktam, saṃnidhānād vākyād avagato 'yam artha iti. na, evaṃjātīyako vākyārthaḥ sāmānyaṃ padārthaṃ{*4/268*} bādhitum arhati. nimittasaṃyoge hi bārhadgirādīnām arthavattā. tasmāt tatra tatrānyan naimittikād iti.
atha yad uktam, avāntaravākyena godohanam api prāpitaṃ na śakyam utsraṣṭum, ṛte kāraṇāt, avivakṣitaṃ kalpayitum{*4/269*}, [493]{*4/270*} dviṣṭhaṃ hi tad bhavatīti. ucyate, kāraṇād avivakṣitam. kiṃ kāraṇam? na hi, idaṃ yugapad bhavati, paripūrṇena cārthābhidhānam avāntaravākyena ceti. katham? praṇayatīti prapūrve nayatau vidhivibhaktiḥ svapadagatam arthaṃ śrutyā vidadhāti, praṇayanādisaṃbaddham api godohanādi śrutyā, vākyena ca. vastu phalasya godohanādeś ca saṃbandhaḥ. sa hitvā śrutyartham, kevalena vākyena. atha praṇayanasya godohanādisaṃbandham, godohanādeś ca phalena saṃbandhaṃ vadatīty ucyate. na{*4/271*}, dvyarthābhidhānād bhidyeta nitarāṃ vākyam, na caitan nyāyyam.
yat tu, śveto dhāvatītyevamādi, bhavet tatra viśeṣānavagamād ubhayārthāvagatiḥ. iha tu gamyate viśeṣaḥ kamipadoccāraṇam, sa iha śrauto 'rthaḥ. manyeta, yadi godohanādeḥ kriyāsaṃbandho vivakṣyate, kamipadaṃ pramādo bhavet. na cāyaṃ pramādaḥ, naivāvāntaravākyārthe vivakṣite kamipadasaṃbandho 'vakalpate. tasmān na dviṣṭhaṃ vākyam, godohanādikamisaṃbandha evātrābhidhīyate, na nityakārye bhavitum arhatīti, evaṃ sarvatra.
NOTES:
*{4/262: E2: aśmaṃ; E1 (Fn.): asyam}*
*{4/263: Tait.S. 5.6.8.2}*
*{4/264: E2 om. tatra}*
*{4/265: E2: 5,64; E6: 2,38}*
*{4/266: E1 (Fn.): dvividhāni}*
*{4/267: E1 gibt viśeṣe śrutatvād ity arthaḥ in Klammern}*
*{4/268: E2: sāmānyapadārthaṃ}*
*{4/269: E1 gibt avivakṣitaṃ kalpayitum in Klammern}*
*{4/270: E2: 5,64; E6: 2,38}*
*{4/271: E2: tan na}*
ekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvam
agnihotre śrūyate, dadhnā juhotīti, punaś ca, dadhnendriyakāmasya juhuyād iti. tathāgnīṣomīye paśāv āmnāyate, khādire badhnātīti, punaś ca, khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ kuryād iti. tatra saṃdehaḥ, kim atrāpy anyan nityārtham, [494]{*4/272*} uta naimittikam eveti. kiṃ prāptam? pūrveṇa nyāyenānyad iti. evaṃ prāpte brūmaḥ - ekasyobhayatve nityatve naimittikatve ca{*4/273*} saṃyogapṛthaktvaṃ kāraṇam. tad iha saṃyogapṛthaktvam asti, ekaḥ saṃyogo dadhnā juhotīti, eko dadhnendriyakāmasyeti, tathaikaḥ, khādire badhnātīti, aparaḥ, khādiraṃ vīryakāmasyeti. tasmān nityārthe kāmāya ca dadhikhādirādīti.
NOTES:
*{4/272: E2: 5,65; E6: 2,39}*
*{4/273: E1 gibt nityatve naimittikatve ca in Klammern}*
śeṣa iti cet
iti cet paśyasi, kasmān na pūrvasyāyam api śeṣo bhavati? yad etad uktam, dadhnā juhoti, khādire badhnātīti, tasyaiva tu dadhnaḥ phalam indriyam, tathā khādirasya vīryam. tac cedaṃ caikaṃ vākyam iti.
nārthapṛthaktvāt
naitad evam, pṛthag etāv arthau, yaś ca dadhihomasaṃyogaḥ, yaś ca dadhīndriyasaṃyogaḥ, tathā khādirasya badhnātinā saṃyogo vīryeṇa ca. dvāv etāv arthau, dvāv api ca vidhitsitau, arthaikatvāc caikaṃ vākyaṃ samadhigatam. ihārthadvayena bhidyeta vākyam. katham? juhotisamabhi[495]{*4/274*}vyāhṛtā vidhivibhaktiḥ, asaṃbhave śrautasya homavidhānasya{*4/275*}, guṇaṃ samabhivyāhṛtaṃ vidhātum arhati, tad asaṃbhave guṇaphalasaṃbandham. tatra hy atyantāya śrutir utsṛṣṭā vākyānurodhena syāt, na ca yugapat saṃbhavāsaṃbhavau saṃbhavataḥ. tasmād yad eva naimittikaṃ tad eva nityārtham iti.
NOTES:
*{4/274: E2: 5,66; E6: 2,39}*
*{4/275: E2: śrautahomavidhānasya}*
dravyāṇāṃ tu kriyārthānām saṃskāraḥ kratudharmaḥ syāt
jyotiṣṭome samāmananti - payovrataṃ brāhmaṇasya, yavāgū rājanyasya, āmikṣā vaiśyasyeti{*4/276*}. tatra saṃdehaḥ, kim ayaṃ puruṣadharmaḥ, uta krator iti. prakaraṇaṃ bādhitvā vākyena viniyuktaḥ puruṣasyeti. evaṃ prāpte brūmaḥ, puruṣāṇāṃ kriyārthānāṃ śarīradhāraṇārtho balakaraṇārthaś cāyaṃ saṃskāro vrataṃ nāma, sa kratudharmo bhavitum arhati, prakaraṇānugrahāya. nanu vākyāt puruṣadharma iti. neti brūmaḥ, tathā sati phalaṃ kalpyam, kḹptam itaratra. prayogavacanenopasaṃhṛtaṃ hi tatpradhānasya. tasmāt kratudharmaḥ.
NOTES:
*{4/276: Tait.S. 6.2.5.2-3}*
pṛthaktvād vyavatiṣṭheta{*4/277*}
atha puruṣasaṃyogaḥ kim arthaḥ? vyavasthāpanārtha iti brūmaḥ, payovrataṃ jyotiṣṭomasya bhavati, tat tu brāhmaṇakartṛkasyaiva, nānyakartṛkasyeti. evaṃ sarvatra.
[496]{*4/278*}
NOTES:
*{4/277: E2: vyavatiṣṭhet}*
*{4/278: E2: 5,67; E6: 2,40}*
codanāyāṃ phalāśruteḥ karmamātraṃ vidhīyeta na hy aśabdaṃ pratīyate
idam āmananti, tasmāt pitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ karotīti{*4/279*}, tathā, sarvebhyo vā eṣa devebhyaḥ sarvebhyaś chandobhyaḥ sarvebhyaḥ pṛṣṭhebhya ātmānam āgurate, yaḥ satrāyāgurate, sa viśvajitātirātreṇa sarvapṛṣṭhena sarvastomena sarvavedasadakṣiṇena yajetety{*4/280*} evaṃlakṣaṇake śrute, bhavati saṃdehaḥ, kiṃ niṣphalam etat karmamātram, uta saphalam iti. kiṃ prāptam? niṣphalam iti. kutaḥ? phalāśruteḥ, śabdapramāṇake karmaṇy evaṃjātīyake. na hy aśabdaṃ pratīyate.
nanu vaidikāni karmāṇi phalavanti bhavantīty evam uktam. ucyate, phaladarśanāt tāni phalavantīty uktam, na vaidikatvāt. evaṃ tarhi kartavyatāvagamāt phalavantīty adhyavasyāmaḥ, sukhaphalaṃ hi kartavyaṃ bhavatīti. ucyate, pratyakṣaviruddham evaṃjātiyakasya kartavyatvam, sākṣād dhi tad duḥkhaphalam agacchāmaḥ. na caivaṃjātīyakaṃ pratyakṣaviruddhaṃ vacanaṃ pramāṇaṃ bhavati, yathāmbuni majjanty alābūni, śilāḥ plavante, pāvakaḥ śīta iti. api ca, anumānād atra sukhaphalatā, yasmāt kartavyam ataḥ sukhaphalam iti, pratyakṣaṃ cānumānād balīyaḥ. tasmān niṣphalam evaṃjātīyakam iti.
evaṃ hy atra phalaṃ kalpyeta, yady etat phalavat, evam upadeśo 'rthavān bhavatīti. ucyate, kāmaṃ vākyam anarthakam iti nyāyyaṃ vacanaṃ bhavet, bhavanti hy anarthakāny api vacanāni, [497]{*4/281*} daśa dāḍimāni, ṣaḍapūyā{*4/282*} ity evaṃjātīyakāni. nanu viśvajidvyāpāraḥ sukhaphala iti. uttaram{*4/283*}, sukhaphalaṃ hi bhavaty apūrvam, na vyāpāraḥ, na cāyam apūrvasya kartavyatām āha, phalakartavyatāyāṃ hi satyāṃ tad avagamyate, vākyārthaś ca phalasya kartavyatām āha, na padārthaḥ. na cātra phalasaṃbaddhaṃ vākyam asti. tasmān nāyam apūrvasya vidhāyakaḥ śabdaḥ, vyāpāramātram eva{*4/284*} vidadhāti, sa ca vyāpāro na tadātve sukhaphalaḥ, nāpy āyatyām, bhaṅgitvāt. tatrāpūrvaṃ kalpayitvā phalam avagamyeta, phalaṃ ca kalpayitvāpūrvam. evam itaretarāśrayaṃ bhavati, itaretarāśrayāṇi ca na{*4/285*} prakalpante. tasmān niṣphalam evaṃjātīyakam iti.
āha, adhyāhariṣyāmahe phalavacanam{*4/286*}. ucyate, na śakyaṃ paripūrṇe vākye 'dhyāhartum, paripūrṇaṃ hīdaṃ vākyam, viśvajidyāgaḥ kartavya iti. na, kiṃcit padam asti sākāṅkṣam, yenādhyāhṛtya phalaṃ saṃbadhyeta, yathākṣeme 'pi pathi{*4/287*}, bhavati vipralambhakopadeśaḥ{*4/288*}, kṣemo 'yam, yathā gacchatu bhavān aneneti. paripūrṇam evedaṃ vākyam, nādhyāhāram arhati vipralambhakakartṛkam{*4/289*}, evam idam api paripūrṇaṃ vākyaṃ nādhyāhāram arhati. api ca, adhyāhriyamāṇenaivedaṃ vākyaṃ saṃbadhyeta, viśvajidyāgaḥ kartavyaḥ, idaṃ ca phalaṃ bhavatīti, dvāv imāv arthau, ekārthaṃ ca vākyaṃ samadhigatam. tasmād anarthakam evaṃjātīyakaṃ karmeti.
[498]{*4/290*}
NOTES:
*{4/279: Tait.S. 2.5.3.6}*
*{4/280: Tait.Br. 1.4.7.7}*
*{4/281: E2: 5,68; E6: 2,41}*
*{4/282: E2,6: ṣaḍapūpā}*
*{4/283: E2 om. uttaram}*
*{4/284: E1 (Fn.): yāgamātram eṣa}*
*{4/285: E2: ca kāryāṇi na}*
*{4/286: E1 (Fn.): phalam}*
*{4/287: E1 (Fn.): kṣemo 'yaṃ panthā}*
*{4/288: E2: vipralambhakāpadeśaḥ}*
*{4/289: E2: vipralambhakatve 'pi; E2 (Fn.): vipralambhakakartṛkam}*
*{4/290: E2: 5,69; E6: 2,41}*
api vāmnānasāmarthyāc codanārthena gamyetārthānāṃ hy arthavattvena vacanāni pratīyante 'rthato hy asamārthānām ānantarye 'py asaṃbandhas tasmāc chrutyekadeśaḥ saḥ
api veti pakṣavyāvṛttiḥ. na caitad asti, aphalam iti, phalacodanā, arthena gamyeta. katamenārthena? kartavyatāvacanena. āha, nanu vyāpārasya pratyakṣaviruddhā kartavyatā. na vyāpārasyocyate. kasya tarhi? vyāpāreṇānyasya kasyacid iti, bhavati tenedānīṃ vākyaṃ sākāṅkṣam. tatrādhyāhāro 'vakalpate, bhavati cādhyāhāreṇāpi kalpanā, yathā dvāraṃ dvāram ity ukte, saṃvriyatām apāvriyatām iti{*4/291*}. kathaṃ punar avagamyate, ihādhyāhāreṇa kalpayitavyam iti. āmnānasāmarthyāt, evam idam āmnānam arthavad bhaviṣyati, śaknoti cārtham avagamayitum. tasmān nānarthakam.
nanu yat padam adhyāhriyate, tat pauruṣeyam, tenāvagataṃ cāpramāṇam. ucyate, nāpūrvam adhyāhariṣyāmaḥ, vaidikenaivāsya, sahānyatra samāmnātena, ekavākyatām adhyavasāmaḥ. āha, naivaṃ śakyam, antikād upanipatitaṃ hi padam{*4/292*}, vākyārtham upajanayitum alaṃ bhavati, na dūrād avatiṣṭhamānam. atrocyate, vyavahitam api hi, parāṇudya vyavadhāyakam, ānantaryeṇa manasi viparivartamānam alam eva bhavati viśeṣam upajanayitum. yathā -
itaḥ paśyasi dhāvantaṃ dūre jātaṃ vanaspatim/
tvāṃ bravīmi viśālākṣi yā pinakṣi jarad gavam// [499]{*4/293*} iti, itaḥ{*4/294*} paśyasīti śabdo buddhau bhavati, saḥ dūre jātaṃ vanaspatim{*4/295*}, etaiḥ padair vyavahitena jarad gavam ity anena śabdena vyavadhāyakāny apodya saṃbadhyamānaḥ saṃbadhyate, arthānāṃ hy arthavattvena hetunā vyavahitāny api vacanāni saṃbadhyante. yāni punar arthato hy asamarthāni, tāny ānantarye 'pi sati na paraspareṇa saṃbandham arhanti, yathā yā pinakṣi jarad gavam ityevamādīni. tasmān na pauruṣeyatā bhaviṣyati. āha, nanv atrāpy apekṣā pauruṣeyī. ucyate, nāpekṣā vede, vedārthapratipattāv abhyupāya eṣa bhavati, ananatarāpekṣāyām asaṃbhavantyām āmnānasāmarthyād itarāpekṣāvṛttir āśrīyate. tasmāc chruty ekadeśaḥ saḥ, phalakāmapadaṃ dūre 'pi sat tasya vākyasyaikadeśabhūtam ity arthaḥ{*4/296*}.
NOTES:
*{4/291: E2: iti vā}*
*{4/292: E2 om. padam}*
*{4/293: E2: 5,70; E6: 2,42}*
*{4/294: E2: atra, itaḥ}*
*{4/295: E2: vanaspatim iti}*
*{4/296: E1 gibt phalakāmapadaṃ dūre 'pi sat tasya vākyasyaikadeśabhūtam ity arthaḥ in Klammern}*
vākyārthaś ca guṇārthavat
indrāya rājñe śūkara{*4/297*} iti{*4/298*} yathā vākyāntarasthena vidhiśabdena guṇavidhānaṃ bhavati, evaṃ phalavidhānam api bhavitum arhatīti, yathā varuṇo vaitam agre pratyagṛhṇād iti{*4/299*} vyavadhāraṇakalpanā. evam{*4/300*} idam api draṣṭavyam.
NOTES:
*{4/297: E2: sūkara}*
*{4/298: Tait.S. 5.5.11.1}*
*{4/299: E2: vaitaṃ gṛhṇātīti}*
*{4/300: E2: vyavadhāraṇakalpanāyām api prāmāṇyam. evam}*
tat sarvārtham anādeśāt
tasmāt pitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ karotīti{*4/301*}. viśvajitā yajeteti phalavad evaṃvidhaṃ karmety etat samadhigatam. idaṃ tu saṃdihyate, kiṃ sarvaphalam etat karma, utaikaphalam iti. kiṃ prāptam? tat sarvārtham iti. kutaḥ? anādeśāt, [500]{*4/302*} na kiṃcid ihātidiśyate, idaṃ nāma phalam iti. asti cet, vijñāyeta. tasmāt sarvārtham aviśeṣāt.
NOTES:
*{4/301: Tait.S. 2.5.3.6}*
*{4/302: E2: 5,71; E6: 2,43}*
ekaṃ vā codanaikatvāt
ekaṃ phalaṃ{*4/303*} syāt, na vā sarvārtham. kutaḥ? codanaikatvāt, sakāṅkṣatvād etad arthipadena saṃbadhyata ity uktam, yac cānekenāpi saṃbaddhuṃ śaknoti, tad ekena saṃbadhyate, ekena saṃbaddhaṃ san nirākāṅkṣaṃ bhavati, na tad apareṇāpi saṃbandham arhati. tasmād ekaiva kartavyatācodanā{*4/304*} nyāyyā, tasmād ekaphalateti.
NOTES:
*{4/303: E2,6: ekaphalaṃ}*
*{4/304: E2: kartavyacodanā}*
sa svargaḥ syāt, sarvān pratyaviśiṣṭatvāt
evaṃjātīyakeṣv evodāhāraṇeṣv{*4/305*} etat samadhigatam, ekaṃ phalam iti. idam idānīṃ saṃdihyate, kiṃ yatkiṃcit, uta svarga iti. yatkiṃcid iti prāptam, viśeṣānabhidhānāt, tata ucyate, sa svargaḥ syāt sarvān pratyaviśiṣṭatvāt, sarve hi puruṣāḥ svargakāmāḥ. kuta etat? prītir hi svargaḥ, sarvaś ca prītiṃ prārthayate. kim ataḥ? yady evam, aviśeṣavacanaḥ śabdo na viśeṣe vyavasthāpito bhaviṣyati, yajeta kuryād iti. tasmāt svargaphalam evaṃjātīyakam iti.
NOTES:
*{4/305: E2,6: evodāharaṇeṣv}*
pratyayāc ca
bhavati ca, anādiṣṭaphale karmaṇi svargaḥ phalam iti pratyayo loke, evam ucyate, ārāmakṛd devadattaḥ, niyato 'sya svargaḥ. [501]{*4/306*} taḍāgakṛd devadattaḥ, niyato 'sya svarga iti. kim ataḥ? yady evam, ittham anena nyāyena svarge saṃpratyayo bhavati, yasmāt svargaphaleṣu karmasu kartavyeṣu phalavacanaṃ naivoccārayanti, gamyata eveti. tasmād apy avagacchāmaḥ, evaṃjātīyakeṣu svargaḥ phalam iti.
NOTES:
*{4/306: E2: 5,72; E6: 2,43}*
kratau phalārthavādam aṅgavat kārṣṇājiniḥ
rātrīḥ prakṛtya śrūyate, pratitiṣṭhanti ha vaite, ya etā upayanti{*4/307*}. brahmavarcasvino 'nnādā bhavanti, ya etā upayantīti. tatra saṃdehaḥ, kiṃ te phalārthavādāḥ, uta phalavidhaya iti. kiṃ prāptam? phalārthavādā iti kārṣājinir mene. kutaḥ? phalārthavādasarūpā ete śabdā iti. kiṃ sārūpyam? vidhivibhakter abhāvaḥ, aṅgavat{*4/308*}, yathā yasya khādiraḥ sruvo bhavati, sa chandasām eva rasenāvadyatītyevamādiṣu{*4/309*}.
NOTES:
*{4/307: E2: vā ya etā rātrīr upayanti}*
*{4/308: E2: bhaṅgavat}*
*{4/309: Tait.S. 3.5.7.1}*
phalamātreyo nirdeśād aśrutau hy anumānaṃ syāt
ātreyaḥ punar ācārya evaṃjātīyakebhyaḥ, phalam astīti mene, na phalārthavāda iti. kutaḥ? aśrutaphalatve 'py amīṣām, phalacodanayā vākyaśeṣabhūtayā bhavitavyam. tasmād anyā vyavahitā satī, avyavahitā kalpanīyā, iyaṃ tv avyavahitā kḹptaiva, pratiṣṭhayā brahmavarcasasattayā ca samabhivyāhāra āsāṃ pratyakṣaḥ, vidhivibhaktimātram anyato 'pekṣyam.
[502]{*4/310*} āha, kathaṃ kevalaṃ vidhivibhaktimātram anyato bhaviṣyati? yad anena pratiṣṭhādinā dhātvarthena saṃbhantsyata iti. ucyate, saha dhātvarthena bhaviṣyati, na kevalam. tasmād adoṣaḥ. athavā rātrīṇāṃ yā vidhāyikā vibhaktiḥ, sā imam api pratiṣṭhādiviśeṣaṃ vidhāsyati prayogavacanena, stutir vā saha pratiṣṭhādibhir vidhātrī bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{4/310: E2: 5,73; E6: 2,44}*
aṅgeṣu stutiḥ parārthatvāt
atha yad uktam, yathā yasya khādiraḥ sruvo bhavatītyevamādiṣu{*4/311*} phalaśrutir arthavādo bhavati, evam ihāpi syād iti, yuktaṃ tatra phalārthavādaḥ, phalavidhyasaṃbhavāt, phalārthavādasaṃbavāc ca. tad uktam, dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutir arthavādaḥ syād iti{*4/312*}.
NOTES:
*{4/311: Tait.S. 3.5.7.1}*
*{4/312: MS 4.3.1}*
kāmye karmaṇi nityaḥ svargo yathā yajñāṅge kratvarthaḥ
kāmyāni karmāṇy udāharaṇam, sauryaṃ caruṃ nirvaped brahmavarcasakāma ityevamādīnīti{*4/313*}{*4/314*}. tatra saṃdehaḥ, kim eṣāṃ svargaḥ phalaṃ kāmaś ca, uta kāma eveti. kiṃ prāptam? kāmye karmaṇi nityaḥ svargaḥ syāt. katham? sarvapuruṣārthābhidhāyī sāmānyavacanaḥ śabdo na viśeṣe 'vasthāpito bhavati, śakyate hy asya dūrasthenāpi svargakāmaśabdena saṃbandhaḥ. āha, nanu viśeṣakaḥ śabdaḥ śrūyate, brahmavarcasakāma iti. naiṣa viśeṣakaḥ, upādhikara eṣaḥ, yathā kāṣṭhāny āhartuṃ prasthita ucyate, bhavatā śākam apy āhartavyam iti, kāṣṭhāharaṇe [503]{*4/315*} śākāharaṇam upādhiḥ kriyata iti. kim idam upādhiḥ kriyata iti. kāṣṭhāharaṇādhikārasamīpe dvitīyaṃ karmopadhīyate, sati kāṣṭhāharaṇe, idam aparaṃ kartavyam iti. evam ihāpi svargaphale phalam aparam upadhīyate, brahmavarcasakāmo yāgena svargam abhinirvartayed iti. na hi tatra brahmavarcasaphalavacanaṃ svargaphalasya pratiṣedhakam, yathā yajñāṅge kratvarthaḥ, godohanena paśukāmasya praṇayed iti. yaḥ paśukāmaḥ sa godohanena praṇayanam abhinirvartayed iti.
NOTES:
*{4/313: E2 om. iti}*
*{4/314: Tait.S. 2.3.2.3}*
*{4/315: E2: 5,74; E6: 2,45}*
vīte ca kāraṇe niyamāt
vīte ca kāraṇe, vītāyāṃ phalecchāyām avāpte vā phale samāptiniyamo dṛśyate, vṛṣṭikāmeṣṭyām, yadi varṣet tāvaty eva juhuyāt, yadi na varṣet, śvobhūte juhuyād iti{*4/316*}. yadi na svargaḥ, kim arthaḥ samāptiniyamo bhavet. tasmān nityaḥ svarga iti.
NOTES:
*{4/316: Tait.S. 2.4.10.1}*
kāmo vā tatsaṃyogena codyate
kāmo vā phalaṃ bhavet, na svargaḥ, tatsaṃyogenāsya codanā bhavati, na svargakāmasaṃyogena, ānumāniko 'sya svargakāmenaikavākyabhāvaḥ. pratyakṣas tu kāmavacanena, pratyakṣaṃ cānumānād balīyaḥ. tasmāt kāma eva phalam iti.
aṅge guṇatvāt
atha yad uktam, yathā yajñāṅga{*4/317*} iti, yuktam aṅge guṇatvāt. pratyakṣas tatra ṛtunā saṃyogaḥ, kāmena ca. yaḥ paśukāmaḥ syāt, sa godohanena praṇayanam abhinirvartayed iti. na tv atra pratyakṣaḥ śabdo 'sti, yo brahmavarcasakāmaḥ syāt, sa yāgena [504]{*4/318*} svargam abhinirvartayed iti. kathaṃ tarhi? yo brahmavarcasakāmaḥ syāt, sa tad yāgena nirvartayed iti. tasmān nāṅgavad bhavitum arhatīti.
NOTES:
*{4/317: MS 4.3.20}*
*{4/318: E2: 5,75; E6: 2,45}*
vīte ca niyamas tadartham
atha yad uktam, vītāyāṃ phalecchāyām, avāpte vā phale samāptiniyamo dṛśyata iti. tatra brūmaḥ, vīte niyamas tadartham, vīte niyamo bhavati, tasmai prayojanāya. kasmai? śiṣṭāvigarhaṇāya. upakramyāparisamāpayataḥ, tadanantaram evainaṃ śiṣṭā vigarhayeyaḥ, prākramiko 'yaṃ kāpuruṣa iti vadantaḥ. ye hi devebhyaḥ saṃkalpya haviḥ, na yāgam abhinirvartayanti, tān śiṣṭā vigarhante, tasmād avaśyaṃ samāpayitavyam. tatraitad darśanaṃ yuktaṃ bhaviṣyati, yadi varṣet tāvaty eva juhuyād iti{*4/319*}. tasmāt kāmyānāṃ kāma eva phalam iti.
NOTES:
*{4/319: Tait.S. 2.4.10.1}*
sārvakāmyam aṅgakāmaiḥ prakaraṇāt
idam āmnāyate, ekasmai vānyā iṣṭayaḥ kāmāyāhriyante, sarvebhyo darśapūrṇamāsau, ekasmai vānye kratavaḥ kāmāyāhriyante, sarvebhyo jyotiṣṭoma iti. tatra saṃdehaḥ, kim aṅgakāmair aṅgāṅgakāmaiś ca saha, asyānuvādaḥ, athavā vidhir iti. kiṃ prāptam? anuvāda iti, yad etat sārvakāmyam, tad anūdyate, aṅgakāmaiś cāṅgāṅgakāmaiś ca saha, santi hy aṅgakāmāś cāṅgāṅgakāmāś ca, yathā, āhāryapurīṣāṃ paśukāmasya [505]{*4/320*} vediṃ kuryāt, khananapurīṣāṃ pratiṣṭhākāmasyetyevamādayaḥ. tathā, yadi kāmayeta, varṣet parjanya iti nīcaiḥ sado minuyād iti, tad vihitam evedam abhidhīyata ity anuvādaṃ nyāyyaṃ manyāmahe.
NOTES:
*{4/320: E2: 5,36; E6: 2,46}*
phalopadeśo vā pradhānaśabdasaṃprayogāt
phalavidhir vā. kutaḥ? pradhānaśabdena phalasaṃyogo bhavati, sarvebhyo darśapūrṇamāsau, sarvebhyo jyotiṣṭoma iti ca, pradhānābhidhānena ca pradhānasya sarvaphalavattā vihitā. tasmān nānuvādaḥ. athāṅgakāmān aṅgāṅgakāmāṃś cāpekṣate, tathā lakṣaṇāśabdaḥ syāt, śrutiś ca lakṣaṇāyā garīyasī. tasmāt prayogavacanena vidhir iti.
tatra sarve 'viśeṣāt
evaṃjātīyakeṣv evodāharaṇeṣv etad uktam, pradhāne sarvakāmānāṃ vidhir iti. idam idānīṃ saṃdihyate, kiṃ sakṛt prayoge sarve kāmāḥ, uta paryāyeṇeti. kiṃ prāptam? sakṛt prayoge sarve kāmā iti. katham? sarveṣāṃ kāmānāṃ darśapūrṇamāsau nimittam, jyotiṣṭomaś ceti, nimittaṃ cet sarveṣāṃ kāmānām, ko 'tra khalu kāmo na bhaviṣyatīti. tasmād yaugapadyena sarve kāmā iti.
[506]{*4/321*}
NOTES:
*{4/321: E2: 5,77; E6: 2,47}*
yogasiddhir vārthasyotpattyasaṃyogitvāt
na caitad asti, sarve yugapat kāmā iti, paryāyo yogasiddhiḥ, paryāyeṇa bhaveyuḥ kāmā iti. kutaḥ? arthasyotpattyasaṃyogitvāt, arthā ime kāmā nāma, na sarva eva yugapad utpadyante, asaṃbhavo yugapad utpatteḥ sarveṣām, virodhāt. athavā, utpattyasaṃyogitvād iti, na, kāmānām etad utpattivacanam, utpannānāṃ lakṣaṇatvena vacanam, ye sarve kāmās tebhyo darśapūrṇamāsau jyotiṣṭomaś ceti. na sarve kāmāḥ karmaṇaḥ śrūvante, ye sarve kāmās tebhyo hi karma vidhīyate. tasmān na kāmānāṃ sāhityaṃ gamyata iti.
tatra sarve 'viśeṣāt
{*4/322*}
kāmyāni karmāṇy udāharaṇam, sauryaṃ caruṃ nirvaped brahmavarcasakāmaḥ{*4/323*}, aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nirvapet prajākāmaḥ{*4/324*}, citrayā yajeta pasūkāmaḥ{*4/325*}, vaiśvadevīṃ sāṃgrahāyaṇīṃ{*4/326*} nirvaped grāmakāma iti{*4/327*}. teṣu saṃdehaḥ, kim iha loke kāmāḥ, utāmuṣmil loka iti. kiṃ prāptam? tatrāmuṣmil loke{*4/328*} kāmāḥ, aviśeṣāt, yathā svargaḥ, evam ime 'pi, na hy anantaranirvṛtte{*4/329*} karmaṇi phalam upalabhyate paśvādi, yac cānantaram upalabhyate, tat tata iti vijñāyate, yathā yatkālaṃ mardanam, tatkālaṃ mardana[507]{*4/330*}sukham. yac ca kālāntara upalabhyate, tasyāpy anyad eva kāraṇam asti pratyakṣam{*4/331*}, śarīragrahaṇasya tu nādṛṣṭādṛte kiṃcit kāraṇam asti. tasmād viśiṣṭendriyaśarīrādi phalaṃ paśusaṃbandhasamarthaṃ paśuphalāt karmaṇo bhavatīty evaṃ boddhavyam. tad dhi darśayati, kaikayo yajñaṃ vivitsan dālbhyam uvāca, anayā mā rāṣṭrapratipādanīyayeṣṭyā{*4/332*} yājayeti. so 'bravīt, na vai saumya rāṣṭrapratipādanīyāṃ{*4/333*} vettha, amuṣmai kāmāya yajñā āhriyanta iti janmāntaraphalatāṃ darśayati. tasmāj janmāntaraphalāni kāmyānīti.
NOTES:
*{4/322: Alternativauslegung von MS 4.3.27/28 (E1,2,6)}*
*{4/323: Tait.S. 2.3.2.3}*
*{4/324: Tait.S. 2.2.1.1}*
*{4/325: Tait.S. 2.4.6.1}*
*{4/326: E1 (Fn.): sāgrahiṇīm; E2: sāṃgrahaṇīṃ}*
*{4/327: Tait.S. 2.3.9.2}*
*{4/328: E1 gibt amuṣmil loke in Klammern}*
*{4/329: E2: anantaraṃ nirvṛtte}*
*{4/330: E2: 5,78; E6: 2,47}*
*{4/331: E2: asti pratyakṣam}*
*{4/332: E2: svārāṣṭrapratipādanīyayeṣṭyā}*
*{4/333: E2: rāṣṭrapratipādanaṃ; E2 (Fn.): rāṣṭrapratipādanīyāṃ}*
yogasiddhir vārthasyotpattyasaṃyogitvāt
{*4/334*}
ihaivaiṣāṃ siddhir yogasya, utpattyā yogo na saṃbhavati, yaḥ paśubhyaḥ{*4/335*} kāmayate, sa etena yāgena kuryād iti, nātraitad gamyate, iha janmani na saṃbhavatīti. yac cānantaraṃ nopalabhyata iti. tan na, pratyakṣānumānābhyāṃ na gamyate, śabdena tv asti gatiḥ{*4/336*}. yat tu kālāntare 'nyat kāraṇam iti. naiṣa doṣaḥ, anyad api bhaviṣyati, etad api. yac cāmuṣmai kāmāya yajñā āhriyanta iti. atrocyate, evam asya ṛṣer matam, iha yasya phalaṃ tena tvāṃ na yājayāmi, yasyāmutra phalaṃ tena ca yājayiṣyāmīti. tasmād etat parihṛtam iti.
NOTES:
*{4/334: Sūtra fehlt in E2}*
*{4/335: E2: paśūn}*
*{4/336: E2: asty avagatiḥ}*
samavāye codanāsaṃyogasyārthavattvāt
agniṃ citvā sautrāmaṇyā yajeta{*4/337*}, vājapeyeneṣṭvā bṛhaspati[508]{*4/338*}savena yajeteti{*4/339*}. tatra saṃdehaḥ, kim aṅgaprayojanasaṃbandha eṣaḥ, uta kālārthaḥ saṃyoga iti. aṅgaprayojanasaṃbandha iti brūmaḥ, evaṃ hi śrutiviniyukto 'rthaḥ, itarathā kālo lakṣyeta, śrutilakṣaṇāviśaye ca śrutir nyāyyā na lakṣaṇā. tasmād agnyaṅgaṃ sautrāmaṇī, vājapeyāṅgaṃ bṛhaspatisava iti.
NOTES:
*{4/337: Tait.S. 5.6.3.4}*
*{4/338: E2: 5,79; E6: 2,48}*
*{4/339: Tait.S. 5.6.3.4}*
kālaśrutau kāla iti cet
evaṃ cet paśyasi, aṅgaprayojanasaṃbandha iti, atha kālavidhānaṃ kasmān na bhavati? kālavidhirūpo hi śabdaḥ, citvā cayane 'bhinirvṛtta{*4/340*} iti.
NOTES:
*{4/340: E1 gibt cayane 'bhinirvṛtta in Klammern}*
nāsamavāyāt prayojanena syāt
naitad evam, asamavāyāt. śabdaprayojanena śabdārthenety arthaḥ{*4/341*}
NOTES:
*{4/341: E1 gibt śabdārthenety arthaḥ in Klammern}*
. śabdārthaś cayanam, tenāsamavāyaḥ syāt saugrāmaṇyā vājapeyena ca bṛhaspatisavasya. prakaraṇaṃ ca bādhyeta, agniprakaraṇe śrūyamāṇo 'gner dharmo gamyate yāgaḥ, vājapeyaprakaraṇe ca vājapeyasya, itarathā tayoḥ prakaraṇe 'nyasya dharmaḥ kālo gamyeta. tasmād aṅgaprayojanasaṃbandha iti.
ubhayārtham iti cet/74.3.32//
darśapūrṇamāsayor āmananti, saṃsthāpya paurṇamāsīṃ vaimṛdham anunirvapatīti. tatra saṃdehaḥ, kim ubhayāṅgaṃ vaimṛdhaḥ, kālārthaḥ paurṇamāsīsaṃyogaḥ, utāṅgaprayojanasaṃbandha iti. kiṃ prāptam? evaṃ ced ubhayārtho vaimṛdhaḥ. kutaḥ? prakaraṇa [509]{*4/342*} ubhayor āmnānasāmarthyāt, kālavidhisārūpyāc ca saṃsthāpyeti.
NOTES:
*{4/342: E2: 5,80; E6: 2,48}*
na śabdaikatvāt
ekaḥ śabdaḥ, anunirvapatīti, ekasminn eva vākye na dvau saṃbandhau śaknoti vidhātum. vaimṛdhasya darśapūrṇamāsābhyām, pūrṇamāsīkālena ca. ekārthatvād dhy ekaṃ vākyaṃ samadhigatam.
prakaraṇād iti cet
prakaraṇād iti yad uktam, tat parihartavyam.
notpattisaṃyogāt
naitad evam, etad eva vaimṛdhasyotpattivākyam, tad darśapūrṇamāsābhyāṃ vā prakaraṇād ekavākyabhāvam iyāt. pratyakṣaṃ vā paurṇamāsyā, tatra pratyakṣasaṃyogaḥ prakaraṇād balavān, pratyakṣaś ca paurṇamāsyā saṃyogaḥ, parokṣaḥ kālena. tasmāt paurṇamāsyāṅgaṃ vaimṛdha iti.
anutpattau tu kālaḥ syāt prayojanena saṃbandhāt
jyotiṣṭome śrūyate - āgnimārutād ūrdhvam anuyājaiś caranti, prahṛtya paridhīñ juhoti hāriyojanam iti. tatra saṃdehaḥ, kim aṅgaṃ vidhīyate, uta kāla iti. aṅgavidhāne śrutiḥ, kālavidhāne lakṣaṇā. tasmād aṅgavidhānam iti prāpte [510]{*4/343*} brūmaḥ, anutpattivākye kālaḥ syāt, āgnimārutaṃ somāṅgam, anuyājāḥ paśvaṅgam. tatra na tayoḥ paraspareṇa saṃbandhaḥ. tathā paridhayaḥ paśvaṅgam, hāriyojanam anyad eva pradhānam. anuyājā āgnimārutaṃ ca prāptam. ānantaryam eva tayor na prāptam, tad vidhīyate. tathā hāriyojanasya paridhigrahaṇasya ca. evaṃ ca sati, na hāriyojanasya paridhipraharaṇena kaścid upakāraḥ kriyate, hāriyojanena vā paridhipraharaṇasya. nanu paridhipraharaṇasyopariṣṭād bhāvena tasyopakriyeteti. ucyate, na hy uparibhāvārthaṃ paridhipraharaṇam anuṣṭheyam. vidyata evaitat paśvartham. tasmiṃś ca sati tasyoparibhāvo vidyata eveti. tasmāt kālārthaḥ saṃbandha iti.
NOTES:
*{4/343: E2: 5,81; E6: 2,49}*
utpattikālaviṣaye kālaḥ syād vākyasya tatpradhānatvāt
idam āmnāyate, darśapūrṇamāsau{*4/344*} iṣṭvā somena yajeteti{*4/345*}. tatra saṃdehaḥ, kim etad aṅgasya vidhānam, uta kālasyeti. kiṃ prāptam? śruter aṅgasya, iti prāpte, ucyate, asmin kālāṅgavidhānasaṃśaye kālaḥ syāt, vākyasya tatpradhānatvāt. kālapradhānaṃ hy etad vākyam, na yāgavidhānaparam, atatparatāsya{*4/346*}, rūpāvacanāt. kathaṃ rūpāvacanam? devatābhāvāt. katham abhāvaḥ? aśrutatvāt. yā hi yasya śrūyate, sā tasya devatā bhavati. śrutyā hi devatā gamyate, na pratyakṣādibhiḥ. tasmān nāpūrvasya yāgasya vidhānam, kālārthe 'nuvāde nāyaṃ doṣaḥ, vihitadevatāko hy anūdyate. tasmād [511]{*4/347*} atra kālārthaḥ saṃbandha iti. tac ca darśayati - eṣa vai devaratho yad darśapūrṇamānsau, yad darśapūrṇamāsāv iṣṭvā somena yajate, rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānām avasyatīti. pradarśite mārge rathena yātuṃ{*4/348*} sukhaṃ bhavati. evaṃ darśapūrṇamāsāv iṣṭvā somena yaṣṭuṃ{*4/349*} sukhaṃ bhavati. darśapūrṇamāsaprakṛtīni tasya dīkṣaṇīyādīni svabhyas tāni bhavanti. evam arthavādo 'rthavān bhavati.
NOTES:
*{4/344: E2: darśapūrṇamāsābhyām}*
*{4/345: Tait.S. 2.5.6.1}*
*{4/346: E2: katham atatparatāsya; E2 (Fn.): kathaṃ vāgrūpāvacanād}*
*{4/347: E2: 5,82; E6: 2,50}*
*{4/348: E2: yātuḥ}*
*{4/349: E2: yaṣṭuḥ}*
phalasaṃyogas tv acodite na syād aśeṣabhūtatvāt
vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāta iti{*4/350*}. tatra{*4/351*} saṃdehaḥ, kim ātmaniḥśreyasāya, uta putraniḥśreyasāyeti. ātmaniḥśreyasāyeti brūmaḥ, nemāni phaladāni parasya bhavanti karmāṇi. kutaḥ? ādhāna ātmanepadanirdeśāt, yathā yady ekaṃ kapālaṃ naśyed eko māsaḥ saṃvatsarasyāpetaḥ syāt. atha yajamānaḥ pramīyeta dyāvāpṛthivīyam ekakapālaṃ nirvapet. yadi dve naśyeyātām, dvau māsau saṃvatsarasyāpetau syātām. atha yajamānaḥ pramīyeta, āśvinaṃ dvikapālaṃ nirvapet. saṃkhyāyodvāsayati yajamānasya gopīthāyeti{*4/352*}, kapālanāśe nimitta ātmaniḥśreyasaphalaṃ karma darśayati. evam ihāpi draṣṭavyam, tasmād ātmaniḥśreyasārtham iti.
[512]{*4/353*} evaṃ prāpte brūmaḥ, phalasaṃyogo na syāt pituḥ, phalavacanaṃ śeṣabhūtaṃ putrasya, na pituḥ. katham? evaṃ śrūyate, vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāte. yad aṣṭākapālo bhavati, gāyatryaivainaṃ brahmavarcasena punāti, yan navakapālo bhavati, trivṛtaivāsamiṃs tejo dadhāti. yad daśakapālo virājaivāsmin annādyaṃ dadhāti, yad ekādaśakapālas triṣṭubhaivāsminn indriyaṃ dadhāti. yad dvādaśakapālo jagatyaivāsmin paśūn dadhāti. yasmiñ jāta etām iṣṭiṃ nirvapati, pūta eva sa tejasvy annād indriyāvī paśumān bhavatīti{*4/354*}. yo jātaḥ, tatra phalaṃ śrūyate, nāsti vacanasyātibhāraḥ. tasmāt putrasya phalam iti. yad uktam, na parasya phaladāny etāni karmāṇīti. tad ucyate, yat putrasya phalam, ātmanaḥ sā prītiḥ, tasmād ātmanepadaṃ na virudhyate, etām evātmanaḥ prītim abhipretya bhavati vacanam, ātmā vai putra iti.
aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād abhijāyase/
ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam// iti.
NOTES:
*{4/350: Tait.S. 2.2.5.4}*
*{4/351: E2: iti vidhāyāmnāyate, yasmiñ jāta etām iṣṭaṃ nirvapati pūta eva sa tejasvy annād indriyāvī paśumān bhavatīti. tatra}*
*{4/352: Tait.S. 2.6.3.6}*
*{4/353: E2: 5,83; E6: 2,50}*
*{4/354: E2 om. iti}*
aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthaḥ
atha yad uktam, yady ekaṃ kapālaṃ naśyed ityevamādi. tatrocyate, aṅgānām upaghātasaṃyogo nimittārtha upapadyate, nānyathā. na hi kapāle naṣṭe tad anveṣaṇārthā iṣṭir yuktā. na hi kākinyāṃ naṣṭāyāṃ tad anveṣaṇaṃ kārṣāpaṇena kriyate.
evaṃ vā,
aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthaḥ
{*4/355*}
vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāta iti{*4/356*}. tatra saṃdehaḥ, kiṃ jātamātre, uta kṛte jātakarmaṇīti. jātamātra iti brūmaḥ, saṃprāpte hi nimitte naimittikena bhavitavyam. evaṃ prāpte brūmaḥ, kṛte jātakarmaṇīti. kutaḥ? sāmarthyāt. kṛte hi jātakarmaṇi prāśanaṃ tasya vidhīyate. yadi prāg jātakarmaṇaḥ, iṣṭiḥ kriyate, prāśanakālo viprakṛṣyeta. tatrāsya śarīradhāraṇaṃ na syāt.
atha yad uktam, saṃprāpte nimitte hi naimittikena bhavitavyam iti. ucyate, aṅgānām upaghātasaṃyogo nimittārthaḥ, upaghātaḥ putrajanma, tad bhūtaṃ nimittam. na tatkālo 'ṅgam, tac ca nimittam. kṛte 'pi jātakarmaṇi nāpaiti. itarasmin pakṣe kālo 'peyāt, lakṣaṇā cāsmin pakṣe syāt. tasmāt kṛte jātakarmaṇīti.
atha kim antardaśāhe yasmin kasmin vāhani, uta svakāla iti. kiṃ prāptam? yasmin kasmin vāhanīti, evam aniyamaḥ prāptaḥ. atrocyate, paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vā. kutaḥ? śruteḥ, evaṃ hi śrūyate, ya iṣṭvā{*4/357*} paśunā somena vā yajeta, sa paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vā yajeteti. nātibhāro vacanasya, itarasmin pakṣe kālo 'peyāt. lakṣaṇāpy asmin pakṣe syāt. anyasyāṃ tithāvantardaśāhe vā kurvan sarvāṇy aṅgāny upasaṃhartuṃ na śaknuyāt. kālaṃ śaucaṃ ca [514]{*4/358*} nopasaṃgṛhṇīyāt. tasmād atīte daśāhe paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ vā kuryād iti.
NOTES:
*{4/355: E2 wiederholt MS 4.3.39 nicht}*
*{4/356: Tait.S. 2.2.5.4}*
*{4/357: E2: iṣṭyā}*
*{4/358: E2: 5,85; E6: 2,52}*
pradhānenābhisaṃyogād aṅgānāṃ mukhyakālatvam
agniṃ citvā sautrāmaṇyā yajeta{*4/359*}, vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeteti, aṅgaprayojanasaṃbandha ity uktam. etad idānīṃ saṃdihyate, kiṃ citamātre, tantramadhya eva kartavyam, uta svakāle kartavyam iti. tathā vājapeye kiṃ bṛhaspatisave, uta svakāla iti. mukhyakālatvam anayoḥ syāt. kutaḥ? pradhānākālatvād aṅgānām. eko hi kālaḥ pradhānānām aṅgānāṃ ceti vakṣyate{*4/360*}. aṅgāni tu vidhānatvāt pradhānenopadiśyerann iti. agnicayanaṃ kṛtvā na tāvaty eva sthātavyam, sautrāmaṇīsaṃjñako 'paro yāgaḥ kartavya iti. tathā vājapeyam abhinirvartya naitāvatā kṛtī syāt, bṛhaspatisavasaṃjñakaṃ yāgam abhinirvartayed iti.
NOTES:
*{4/359: Tait.S. 5.6.3.4}*
*{4/360: Vgl. MS 11.2.7}*
apavṛtte tu codanā tatsāmānyāt svakāle syāt
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0