મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.3

અપિ વેતિ પક્ષો વ્યાવર્તતે. ઉત્પત્તિસંયોગ એવૈષો ઽસ્ય બર્હિષઃ. યદિ હ્ય્ ઉત્પન્નમ્ આતિથ્યાયાં બર્હિર્ વિશિષ્ટં સ્યાત્, તસ્ય ધર્મા ઔપસદે બર્હિષ્ય્ અતિદિશ્યેરન્, ન તુ તદ્ અસ્તિ કેનચિદ્ વાક્યેન. એવં{*4।236*} પ્રકૃત્ય, બર્હિષો વિશેષો વક્ષ્યતે. આશ્વવાલઃ પ્રસ્તરઃ, વિધૃતી ચૈક્ષવ્યાવ્ ઇતિ. તેન ન પરવિહિતં બર્હિર્ ઉચ્યતે, ન નિરિષ્ટિકમ્{*4।237*}, ન કુતશ્ચિદ્ ધર્મા પ્રતિદિશ્યન્તે. કિં તર્હિ? સાધારણમ્ અમીષાં બર્હિર્ ઉચ્યતે, યદ્ આતિથ્યાયાં વિધીયતે, તદ્ એવોપસદામ્, અગ્નીષોમીયસ્ય ચ વિધીયત ઇતિ, અવિશિષ્ટાનાં બર્હિષા સંયોગ એકેન સર્વેષામ્, યદ્ આદૌ બર્હિર્ લૂયતે, તલ્ લવનં સર્વેષામ્ અર્થેન, સાધારણો બર્હિષઃ પ્રયોગઃ. એવં શ્રુતિઃ શબ્દસ્ય, પરિગૃહીતા ભવિષ્યતિ, ઇતરથા ધર્મલક્ષણા ભવેત્, શ્રુતિલક્ષણાવિશયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા ન લક્ષણા. તસ્માત્ ત્રયાણાં સાધારણં બર્હિર્ ઇતિ, પક્ષોક્તં પ્રયોજનમ્.
[486]{*4।238*}
નોતેસ્:
*{4।236: એ2: વાક્યેન. યદાતિથ્યાયામ્ ઇત્ય્ એવં}*
*{4।237: એ2: નિરિષ્ટકમ્}*
*{4।238: એ2: 5,59; એ6: 2,34}*
દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ ફલશ્રુતિર્ અર્થવાદઃ સ્યાત્

યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતિ, સ છન્દસામ્ એવ રસેનાવદ્યતિ, સરસા અસ્યાહુતયો ભવન્તિ. યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવતિ, ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતીતિ. યસ્યાશ્વત્થ્ય્ ઉપભૃદ્ ભવતિ, બ્રહ્મણૈવાસ્યાન્નમ્ અવરુન્ધે, યસ્ય વૈકઙ્કતી ધ્રુવા ભવતિ, પ્રત્ય્ એવાસ્યાહુતયસ્ તિષ્ઠન્તિ. અથો પ્રૈવ જાયતે, યસ્યૈવંરૂપાઃ સ્રુવા{*4।239*} ભવન્તિ, સર્વાણ્ય્ એવૈનં રૂપાણિ પશૂનામ્ ઉપતિષ્ઠન્તે, નાસ્યાપરૂપમ્ આત્મન્ જાયત ઇતિ{*4।240*}. તથા જ્યોતિષ્ટોમસંસ્કારે{*4।241*} ફલશ્રુતિઃ, યદાઙ્ક્તે ચક્ષુર્ એવ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે{*4।242*}, તથા, કેશશ્મશ્રૂ વપતે, દતો ધાવતે, નખાનિ નિકૃન્તતિ, સ્નાતિ, મૃતા વા એષા ત્વગ્ અમેધ્યં વાસ્યૈતદ્ આત્મનિ શમલં તદ્ એવોપહતે મેધ્ય એવ મેધમ્ એવમ્ ઉપૈતિ{*4।243*}. કર્મણિ ફલં શ્રૂયતે, અભીષૂ વા એતૌ યજ્ઞસ્ય યદ્ આધારૌ, ચક્ષુષી વા એતૌ યજ્ઞસ્ય યદ્ આજ્યભાગૌ{*4।244*}, યત્ પ્રયાજાનુયાજા ઇજ્યન્તે, વર્મ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે, વર્મ યજમાનસ્ય ભાર્તૃવ્યસ્યાભિભૂત્યૈ, ઇતિ{*4।245*}.
અત્ર સંદેહઃ, કિમ્ ઇમે ફલવિધયઃ, ઉતાર્થવાદા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ફલવિધયઃ, પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વાત્ ફલ[488]{*4।246*}વિધેઃ, યથા ખાદિરં વીર્યકામસ્ય યૂપં કૂર્યાત્, પાલાશં બ્રહ્મવર્ચસ્કામસ્ય, બૈલ્વમ્ અન્નાદ્યકામસ્યેતિ{*4।247*}. યથૈતે ફલવિધયઃ, એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ. ફલાર્થવાદા ઇતિ. કુતઃ? પરાર્થત્વાત્, ક્રત્વર્થાન્ય્ એતાનિ. જુહૂઃ પ્રદાને ગુણભૂતાઃ, ઉપભૃદ્ ઉપધારણે, સ્રુવા{*4।248*} આજ્યધારણે, અઞ્જનવપનાદિ ચ યજમાને, આઘારાવ્ આજ્યભાગૌ પ્રયાજાનુયાજાશ્ ચાગ્નેયાદિષુ. યદિ ફલે ઽપિ ગુણભાવઃ સ્યાત્, અન્યત્રોપદિષ્ટાનામ્ અન્યત્ર પુનર્ ગુણભાવ ઉપદિષ્ટ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયેત. ન ચૈતન્ ન્યાય્યમ્, પરાર્થતા હિ ગુણભાવઃ, ક્રત્વર્થા ચૈષાં શબ્દેન, જુહ્વા જુહોતિ જુહ્વા હોમમ્ અભિનિર્વર્તયતીતિ{*4।249*}, એવં સર્વત્ર. તસ્માન્ નૈતે પુરુષાર્થાઃ.
નોતેસ્:
*{4।239: એ2: સ્રુચો}*
*{4।240: તૈત્. સ્. 3.5.7.3}*
*{4।241: એ2: જ્યોતિષ્ટોમે સંસ્કારે}*
*{4।242: તૈત્.સ્. 6.1.1.2}*
*{4।243: તૈત્.સ્. 6.1.1.2}*
*{4।244: તૈત્. સ્. 2.6.2.1}*
*{4।245: તૈત્. સ્. 2.6.1.5}*
*{4।246: એ2: 5,59; એ6: 2,35}*
*{4।247: ઐત્.બ્ર્. 2.1}*
*{4।248: એ2: ધ્રુવા}*
*{4।249: એ2 ગિબ્ત્ જુહ્વા હોમમ્ અભિનિર્વર્તયતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
ઉત્પત્તેશ્ ચાતત્પ્રધાનત્વાત્

અથોચ્યેત - પુરુષમ્ અપિ પ્રતિ ગુણભાવ ઉપદિષ્ટઃ, યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતીત્યેવમાદિભિર્ વાક્યૈર્ ઇતિ. તચ્ ચ ન. કસ્માત્? ઉત્પત્તેર્ અતત્પ્રધાનત્વાત્, તત્ર{*4।250*}, પાલાશ્યા જુહ્વાપાપશ્લોકશ્રવણં{*4।251*} ક્રિયત ઇતિ ન{*4।252*} કશ્ચિચ્ છબ્દ આહ, એતાવચ્ છ્રૂયતે, યસ્યાસૌ ભવતિ, ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતીતિ, એતાવદ્ અત્ર શબ્દેન ગમ્યતે, યસ્યૈવંલક્ષણા{*4।253*} જુહૂઃ, તસ્યાપાપશ્લોકશ્રવણમ્ ઇતિ. તત્ર જુહ્વા તત્ ક્રિયતે, જુહૂર્ વા તદર્થેતિ, નૈતચ્ છબ્દ આહ.
નન્વ્ અનુમાનાદ્ એતદ્ ગમ્યતે, ધ્રુવં પાલાશ્યા જુહ્વા તત્ ક્રિયતે, યતસ્ તસ્યાં સત્યાં તદ્ ભવતીતિ. અત્રોચ્યતે, ન, એવંજાતીયકં કાર્યકારણત્વે ઽનુમાનં ભવતિ, કાર્યકારણસંબન્ધો નામ સ ભવતિ, યસ્મિન્ સતિ યદ્ ભવતિ, યસ્મિંશ્ ચાસતિ યન્ ન ભવતિ, તત્રૈવ કાર્યકારણસંબન્ધઃ. ઇહ તુ તદ્ભાવે [489]{*4।254*} ભાવો જ્ઞાતઃ, નાભાવે ઽભાવઃ. યસ્ય પાલાશી ન ભવતિ તસ્યાપાપશ્લોકશ્રવણં નાસ્તીતિ, ન, એવંજાતીયકઃ શબ્દો ઽસ્તિ, તેન ન, નિયોગતો ઽવગમ્યતે, તેનેદં ક્રિયત ઇતિ, લક્ષણમ્ એતત્ પુરુષસ્ય ગમ્યતે, તસ્માન્ નાનુમાનમ્.
અપિ ચ, યસ્યાપિ જુહૂઃ પાલાશી ભવતિ, તસ્યાપિ પાપશ્લોકશ્રવણં ભવતિ. કથમ્ અવગમ્યતે? પ્રત્યક્ષતઃ. નન્વ્ એવં સત્ય્ અગ્નિહોત્રેણાપિ ફલં ન સાધ્યેત. ન{*4।255*} હુતામાત્રેણ ફલં દૃશ્યત ઇતિ. નૈષ દોષઃ, ન હિ તત્રોચ્યતે, તાવતૈવ ફલં ભવતીતિ. ઇહ તુ વર્તમાનાયાં જુહૂસત્તાયાં વર્તમાનસ્ય પાપશ્લોકશ્રવણસ્ય પ્રતિષેધઃ. તસ્માન્ ન તત્રાનુમાનમ્, ઇદં કાર્યમ્, ઇદં કારણમ્ ઇતિ. અગ્નિહોત્રાદિષુ તુ શબ્દેનૈવ કાર્યકારણસંબન્ધ ઉચ્યતે. તસ્માત્ તત્ર તત્કાલે ઽદૃશ્યમાને ઽપિ ફલે, કાલાન્તરે ફલં ભવિષ્યતીતિ ગમ્યતે, ન ત્વ્ એવંજાતીયકેષુ, તસ્માન્ નૈવંજાતીયકેભ્યઃ ફલમ્ અસ્તીતિ.
નનુ યસ્ય પાલાશી જુહૂર્ ભવતિ, ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતીત્ય્ એવમ્ ઉક્તે તત્ એવ તત્ ફલં ભવતીતિ ગમ્યતે, તસ્માદ્ ઇહાપિ કાલાન્તરે ફલં ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, સત્યં ગમ્યતે, પ્રમાણં તત્ર કિમ્ ઇતિ વિચારયામઃ. ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્, નાનુમાનમ્, નેતરદ્ દૃષ્ટવિષયમ્ ઉપમાનાદિ, નો ખલ્વ્ અપિ શબ્દ ઇત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્, વાક્યાર્થો ઽપિ પદાર્થોપજનિતો ભવતિ, નાન્યથા, તદ્ ઉક્તમ્ - તદ્ભૂતાનામ્ ક્રિયાર્થેન સમામ્નાય ઇતિ{*4।256*}{*4।257*}. તસ્માદ્ અપ્રમાણમૂલત્વાન્ મિથ્યાવિજ્ઞાનમ્ એતત્. લૌકિકેષુ તુ વાક્યેષ્વ્ અથૈવં{*4।258*} ગમ્યતે, તાનિ હિ વિજ્ઞાતે ઽર્થે પ્રયુજ્યમાનાન્ય્ અધ્યાહાર્યપદાનિ ગૌણાનિ વિપરિણતવ્યવહિતાર્થાનિ ચ પ્રયુજ્યન્તે. તસ્માત્ તત્સાદૃશ્યાદ્ વચનાવગમ્યેષ્વ્ અપ્ય્ અર્થેષુ ભવતિ તત્ત્વરૂપો મિથ્યાપ્રત્યયઃ, યથા મૃગતૃષ્ણાદિષુ.
[490]{*4।259*} અપિ ચ, વર્તમાનાપદેશો ઽયમ્, ન ચ, અયમ્ અર્થો વર્તમાનઃ, તસ્માન્ ન ખાદિરસ્રુવાદિસદ્ભાવે તત્ફલં ભવેત્. તદ્ એવમ્ આપતતિ, ખાદિરાદૌ સતિ ભવતિ તત્ફલં નાપિ ભવતિ, અસત્ય્ અપિ ભવતિ વા ન વેતિ. નૈવં વિજ્ઞાયતે, કુતસ્ તત્ફલમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ એવંજાતીયકેષૂચ્ચરિતેષુ ન ક્વચિત્ પ્રવૃત્તિર્ ન કુતશ્ચિન્ નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આનર્થક્યમ્ અક્રિયાર્થત્વાત્. અર્થવાદે તુ સતિ ભવતિ પ્રયોજનં ખદિરાદેઃ, સ્રુવાદિષુ કર્માર્થેષુ પ્રયોજનવત્સુ. યદ્ય્ એષાં ક્રતું પ્રતિ પ્રયોજનવત્તા ન સ્યાત્, તત એતદ્ એવ ફલં કસ્યાચિચ્ છબ્દવૃત્ત્યા ભવેદ્ વા ન વેતિ વિચાર્યેત. સતિ તુ પારાર્થ્યે નૈવ કાચિચ્ છબ્દપ્રવૃત્તિર્ આશ્રયિતું શક્યતે. કૈમર્થ્યે હિ સા કલ્પ્યેત. તસ્માદ્ એવંજાતીયકા અર્થવાદાઃ, અર્થવાદત્વે ચાવર્તમાને લક્ષણયા વર્તમાનશબ્દઃ પ્રશંસાર્થ ઉપપત્સ્યતે.
નોતેસ્:
*{4।250: એ2: ન તત્ર}*
*{4।251: એ2: પર્ણમય્યા જુહ્વાપાપશ્લોકશ્રવણં}*
*{4।252: એ2 ઓમ્. ન}*
*{4।253: એ2: તસ્યૈવંલક્ષણા}*
*{4।254: એ2: 5,61; એ6: 2,36}*
*{4।255: એ2 ઓમ્. ન}*
*{4।256: એ2: સમામ્નાયો ઽર્થસ્ય તન્નિમિતત્વાદ્ ઇતિ}*
*{4।257: મ્સ્ 1.1.25}*
*{4।258: એ2 ઓમ્. અથ}*
*{4।259: એ2: 5,61; એ6: 2,36}*
ફલં તુ તત્પ્રધાનાયામ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, યથા, ખાદિરં વીર્યકામસ્ય યૂપં કુર્યાત્, બૈલ્વમ્ અન્નાદ્યકામસ્ય પાલાશં બ્રહ્મવર્ચસકામસ્યેતિ, યુક્તં તેષુ, વિધિવિભક્તિઃ કુર્યાદ્ ઇતિ વીર્યખાદિરસંબન્ધસ્ય વિધાત્રી, ન ચ વર્તમાનાપદેશિની. તસ્માત્ તત્રાવિરોધ ઇતિ. એવં હિ પદવાક્યાર્થન્યાયવિદઃ શ્લોકમ્ આમનન્તિ -
કુર્યાત્, ક્રિયેત, કર્તવ્યમ્, ભવેત્, સ્યાદ્ ઇતિ પઞ્ચમમ્।
એતત્ સ્યાત્ સર્વવેદેષુ નિયતં વિધિલક્ષણમ્॥ઇતિ.
વિધિવિભક્તિં હિ વિધાયિકાં લિઙ્ગં મન્યમાનાઃ શ્લોકમ્ ઇમં સમામનન્તિ{*4।260*}. અસ્તિ ચાત્ર વિધિવિભક્તિઃ. તસ્માદ્ અનુપવર્ણનમ્ એતદ્ ઇતિ.
[491]{*4।261*}
નોતેસ્:
*{4।260: એ2: મન્યમાનાસ્ ત એવં સમામનન્તિ}*
*{4।261: એ2: 5,63; એ6: 2,37}*
નૈમિત્તિકે વિકારત્વાત્ ક્રતુપ્રધાનમ્ અન્યત્ સ્યાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે નૈમિત્તિકમ્, બાર્હદ્ગિરં બ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મસામ કુર્યાત્, પાર્થુર્ અશ્માં{*4।262*} રાજન્યસ્ય, રાયોવાજીયં વૈશ્યસ્યેતિ, તથાગ્નૌ નૈમિત્તિકમ્, સાહસ્રં પ્રથમં ચિન્વાનશ્ ચિન્વીત, દ્વિસાહસ્રં દ્વિતીયમ્, ત્રિસાહસ્રં તૃતીયમ્ ઇતિ{*4।263*}, તથા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે, ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેત્, કાંસ્યેન બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય, માર્તિકેન પ્રતિષ્ઠાકામસ્યેત્ય્ એતાનિ નૈમિત્તિકાનિ. તેષુ સંદેહઃ, કિમ્ એતાન્ય્ એવ નૈમિત્તિકાનિ નિત્યાર્થે, ઉતાન્યત્ તત્ર તત્ર{*4।264*} નિત્યાર્થ ઇતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્ એતાન્ય્ એવેતિ. કુતઃ? અત્ર બ્રહ્મસામાદિભિર્ અવશ્યં ભવિતવ્યમ્, ચોદિતાનિ હિ તાનિ, સંનિહિતાનિ સાધનાન્ય્ આકાઙ્ક્ષન્તિ. ન ચ, એષાં સન્તિ વિહિતાનિ સાધનાનિ, સમીપતશ્ ચ નૈમિત્તિકાન્ય્ ઉપનિપતન્તિ, તૈઃ પ્રકૃતૈઃ સંનિહિતૈર્ એતાનિ નિરાકાઙ્ક્ષીક્રિયન્ત ઇત્ય્ એતન્ ન્યાય્યમ્. કથમ્? નૈમિત્તિકં હિ સંનિહિતમ્, વાક્યાદ્ અવગમ્યતે નાન્યચ્ છ્રૂયતે, યાવાંશ્ ચ શ્રુતસ્યોત્સર્ગે દોષઃ, તાવાન્ એવાશ્રુતકલ્પનાયામ્.
આહ, નનુ નિમિત્તાર્થાનિ તાનિ પ્રકૃતાનિ. ઉચ્યતે, નૈષ દોષઃ, અન્યાર્થમ્ અપિ પ્રકૃતમ્ અન્યેન સંબધ્યતે, યથા, શાલ્યર્થં કુલ્યાઃ પ્રણીયન્તે, તાભ્યશ્ ચ પાનીયં પીયતે, ઉપસ્પૃશ્યતે ચ. એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. અથવા, અસ્ત્ય્ એવાત્રાવાન્તરવાક્યમ્, યથા, ગોદોહનેન પ્રણયેદ્ ઇતિ, તદ્ અકામસંબદ્ધં ગોદોહનેન પ્રણયનં પ્રાપયતિ. ન ચ શક્યં શ્રુતમ્ ઉત્સ્રષ્ટુમ્. યો ઽપ્ય્ અયમ્, [492]{*4।265*} પશુકામસ્યેતિ શબ્દઃ, સ પશુકામસંબન્ધં શક્નુયાત્ કર્તુમ્, નાવાન્તરવાક્યસ્યાર્થં નિવારયિતુમ્, ન ચ ગમ્યમાનમ્, વિના કારણેન, અવિવક્ષિતમ્ ઇતિ શક્યં વદિતુમ્. ભવન્તિ ચ દ્વિષ્ઠાનિ{*4।266*} વાક્યાનિ, યથા, શ્વેતો ધાવતિ, અલમ્બુસાનાં યાતેતિ. તસ્માન્ નૈમિત્તિકાન્ય્ એવ નિત્યાર્થે ભવિતુમ્ અર્હન્તીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, નૈમિત્તિકે શ્રૂયમાણે ક્રત્વર્થમ્ અન્યત્ સ્યાદ્ ઇતિ. કુતઃ? વિકારત્વાદ્ વિશેષે શ્રુતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*4।267*}. વિશેષે હિ તત્ર નૈમિત્તિકં શ્રૂયતે, તદ્ અસતિ તસ્મિન્ વિશેષે ન ભવિતુમ્ અર્હતિ. યદ્ ઉક્તમ્, અવશ્યકર્તવ્યાનીતિ. નૈષ દોષઃ, અવશ્યં કર્તવ્યત્વાત્ કરિષ્યન્તે. યત્ તુ નાન્યદ્ એષાં વિહિતં સાધનમ્ ઇતિ, સામાન્યવિહિતં ભવિષ્યતીતિ ન દોષઃ. કિં તત્? અભીવર્તો બ્રહ્મસામ, અષ્ટાદશમન્ત્રગતો ઽગ્નિઃ, વારણં પ્રણયનપાત્રમ્. અથ યદ્ ઉક્તમ્, સંનિહિતૈઃ પ્રકૃતૈર્ નૈમિત્તિકૈર્ બ્રહ્મસામાદીનિ સંભત્સ્યન્ત ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, ન હિ બાર્હદ્ગિરાદીનાં પ્રકરણમ્. અથોચ્યેત, પ્રકૃતૈઃ સ્તોત્રાદિભિઃ સંબધ્યન્ત ઇતિ, એતદ્ અપિ નોપપદ્યતે. યદ્ય્ અપિ પ્રકૃતાનિ નિત્યાનિ સ્તોત્રાદીનિ, તથાપિ વાક્યેન નિમિત્તસંયોગે શ્રૂયન્તે બાર્હદ્ગિરાદીનિ, વાક્યં ચ પ્રકરણાદ્ બલીયઃ.
યદ્ ઉક્તમ્, સંનિધાનાદ્ વાક્યાદ્ અવગતો ઽયમ્ અર્થ ઇતિ. ન, એવંજાતીયકો વાક્યાર્થઃ સામાન્યં પદાર્થં{*4।268*} બાધિતુમ્ અર્હતિ. નિમિત્તસંયોગે હિ બાર્હદ્ગિરાદીનામ્ અર્થવત્તા. તસ્માત્ તત્ર તત્રાન્યન્ નૈમિત્તિકાદ્ ઇતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, અવાન્તરવાક્યેન ગોદોહનમ્ અપિ પ્રાપિતં ન શક્યમ્ ઉત્સ્રષ્ટુમ્, ઋતે કારણાત્, અવિવક્ષિતં કલ્પયિતુમ્{*4।269*}, [493]{*4।270*} દ્વિષ્ઠં હિ તદ્ ભવતીતિ. ઉચ્યતે, કારણાદ્ અવિવક્ષિતમ્. કિં કારણમ્? ન હિ, ઇદં યુગપદ્ ભવતિ, પરિપૂર્ણેન ચાર્થાભિધાનમ્ અવાન્તરવાક્યેન ચેતિ. કથમ્? પ્રણયતીતિ પ્રપૂર્વે નયતૌ વિધિવિભક્તિઃ સ્વપદગતમ્ અર્થં શ્રુત્યા વિદધાતિ, પ્રણયનાદિસંબદ્ધમ્ અપિ ગોદોહનાદિ શ્રુત્યા, વાક્યેન ચ. વસ્તુ ફલસ્ય ગોદોહનાદેશ્ ચ સંબન્ધઃ. સ હિત્વા શ્રુત્યર્થમ્, કેવલેન વાક્યેન. અથ પ્રણયનસ્ય ગોદોહનાદિસંબન્ધમ્, ગોદોહનાદેશ્ ચ ફલેન સંબન્ધં વદતીત્ય્ ઉચ્યતે. ન{*4।271*}, દ્વ્યર્થાભિધાનાદ્ ભિદ્યેત નિતરાં વાક્યમ્, ન ચૈતન્ ન્યાય્યમ્.
યત્ તુ, શ્વેતો ધાવતીત્યેવમાદિ, ભવેત્ તત્ર વિશેષાનવગમાદ્ ઉભયાર્થાવગતિઃ. ઇહ તુ ગમ્યતે વિશેષઃ કમિપદોચ્ચારણમ્, સ ઇહ શ્રૌતો ઽર્થઃ. મન્યેત, યદિ ગોદોહનાદેઃ ક્રિયાસંબન્ધો વિવક્ષ્યતે, કમિપદં પ્રમાદો ભવેત્. ન ચાયં પ્રમાદઃ, નૈવાવાન્તરવાક્યાર્થે વિવક્ષિતે કમિપદસંબન્ધો ઽવકલ્પતે. તસ્માન્ ન દ્વિષ્ઠં વાક્યમ્, ગોદોહનાદિકમિસંબન્ધ એવાત્રાભિધીયતે, ન નિત્યકાર્યે ભવિતુમ્ અર્હતીતિ, એવં સર્વત્ર.
નોતેસ્:
*{4।262: એ2: અશ્મં; એ1 (fન્.): અસ્યમ્}*
*{4।263: તૈત્.સ્. 5.6.8.2}*
*{4।264: એ2 ઓમ્. તત્ર}*
*{4।265: એ2: 5,64; એ6: 2,38}*
*{4।266: એ1 (fન્.): દ્વિવિધાનિ}*
*{4।267: એ1 ગિબ્ત્ વિશેષે શ્રુતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।268: એ2: સામાન્યપદાર્થં}*
*{4।269: એ1 ગિબ્ત્ અવિવક્ષિતં કલ્પયિતુમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।270: એ2: 5,64; એ6: 2,38}*
*{4।271: એ2: તન્ ન}*
એકસ્ય તૂભયત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્

અગ્નિહોત્રે શ્રૂયતે, દધ્ના જુહોતીતિ, પુનશ્ ચ, દધ્નેન્દ્રિયકામસ્ય જુહુયાદ્ ઇતિ. તથાગ્નીષોમીયે પશાવ્ આમ્નાયતે, ખાદિરે બધ્નાતીતિ, પુનશ્ ચ, ખાદિરં વીર્યકામસ્ય યૂપં કુર્યાદ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અત્રાપ્ય્ અન્યન્ નિત્યાર્થમ્, [494]{*4।272*} ઉત નૈમિત્તિકમ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પૂર્વેણ ન્યાયેનાન્યદ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - એકસ્યોભયત્વે નિત્યત્વે નૈમિત્તિકત્વે ચ{*4।273*} સંયોગપૃથક્ત્વં કારણમ્. તદ્ ઇહ સંયોગપૃથક્ત્વમ્ અસ્તિ, એકઃ સંયોગો દધ્ના જુહોતીતિ, એકો દધ્નેન્દ્રિયકામસ્યેતિ, તથૈકઃ, ખાદિરે બધ્નાતીતિ, અપરઃ, ખાદિરં વીર્યકામસ્યેતિ. તસ્માન્ નિત્યાર્થે કામાય ચ દધિખાદિરાદીતિ.
નોતેસ્:
*{4।272: એ2: 5,65; એ6: 2,39}*
*{4।273: એ1 ગિબ્ત્ નિત્યત્વે નૈમિત્તિકત્વે ચ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
શેષ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, કસ્માન્ ન પૂર્વસ્યાયમ્ અપિ શેષો ભવતિ? યદ્ એતદ્ ઉક્તમ્, દધ્ના જુહોતિ, ખાદિરે બધ્નાતીતિ, તસ્યૈવ તુ દધ્નઃ ફલમ્ ઇન્દ્રિયમ્, તથા ખાદિરસ્ય વીર્યમ્. તચ્ ચેદં ચૈકં વાક્યમ્ ઇતિ.
નાર્થપૃથક્ત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્, પૃથગ્ એતાવ્ અર્થૌ, યશ્ ચ દધિહોમસંયોગઃ, યશ્ ચ દધીન્દ્રિયસંયોગઃ, તથા ખાદિરસ્ય બધ્નાતિના સંયોગો વીર્યેણ ચ. દ્વાવ્ એતાવ્ અર્થૌ, દ્વાવ્ અપિ ચ વિધિત્સિતૌ, અર્થૈકત્વાચ્ ચૈકં વાક્યં સમધિગતમ્. ઇહાર્થદ્વયેન ભિદ્યેત વાક્યમ્. કથમ્? જુહોતિસમભિ[495]{*4।274*}વ્યાહૃતા વિધિવિભક્તિઃ, અસંભવે શ્રૌતસ્ય હોમવિધાનસ્ય{*4।275*}, ગુણં સમભિવ્યાહૃતં વિધાતુમ્ અર્હતિ, તદ્ અસંભવે ગુણફલસંબન્ધમ્. તત્ર હ્ય્ અત્યન્તાય શ્રુતિર્ ઉત્સૃષ્ટા વાક્યાનુરોધેન સ્યાત્, ન ચ યુગપત્ સંભવાસંભવૌ સંભવતઃ. તસ્માદ્ યદ્ એવ નૈમિત્તિકં તદ્ એવ નિત્યાર્થમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।274: એ2: 5,66; એ6: 2,39}*
*{4।275: એ2: શ્રૌતહોમવિધાનસ્ય}*
દ્રવ્યાણાં તુ ક્રિયાર્થાનામ્ સંસ્કારઃ ક્રતુધર્મઃ સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે સમામનન્તિ - પયોવ્રતં બ્રાહ્મણસ્ય, યવાગૂ રાજન્યસ્ય, આમિક્ષા વૈશ્યસ્યેતિ{*4।276*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અયં પુરુષધર્મઃ, ઉત ક્રતોર્ ઇતિ. પ્રકરણં બાધિત્વા વાક્યેન વિનિયુક્તઃ પુરુષસ્યેતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પુરુષાણાં ક્રિયાર્થાનાં શરીરધારણાર્થો બલકરણાર્થશ્ ચાયં સંસ્કારો વ્રતં નામ, સ ક્રતુધર્મો ભવિતુમ્ અર્હતિ, પ્રકરણાનુગ્રહાય. નનુ વાક્યાત્ પુરુષધર્મ ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, તથા સતિ ફલં કલ્પ્યમ્, કૣપ્તમ્ ઇતરત્ર. પ્રયોગવચનેનોપસંહૃતં હિ તત્પ્રધાનસ્ય. તસ્માત્ ક્રતુધર્મઃ.
નોતેસ્:
*{4।276: તૈત્.સ્. 6.2.5.2-3}*
પૃથક્ત્વાદ્ વ્યવતિષ્ઠેત{*4।277*}

અથ પુરુષસંયોગઃ કિમ્ અર્થઃ? વ્યવસ્થાપનાર્થ ઇતિ બ્રૂમઃ, પયોવ્રતં જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ભવતિ, તત્ તુ બ્રાહ્મણકર્તૃકસ્યૈવ, નાન્યકર્તૃકસ્યેતિ. એવં સર્વત્ર.
[496]{*4।278*}
નોતેસ્:
*{4।277: એ2: વ્યવતિષ્ઠેત્}*
*{4।278: એ2: 5,67; એ6: 2,40}*
ચોદનાયાં ફલાશ્રુતેઃ કર્મમાત્રં વિધીયેત ન હ્ય્ અશબ્દં પ્રતીયતે

ઇદમ્ આમનન્તિ, તસ્માત્ પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ કરોતીતિ{*4।279*}, તથા, સર્વેભ્યો વા એષ દેવેભ્યઃ સર્વેભ્યશ્ છન્દોભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પૃષ્ઠેભ્ય આત્માનમ્ આગુરતે, યઃ સત્રાયાગુરતે, સ વિશ્વજિતાતિરાત્રેણ સર્વપૃષ્ઠેન સર્વસ્તોમેન સર્વવેદસદક્ષિણેન યજેતેત્ય્{*4।280*} એવંલક્ષણકે શ્રુતે, ભવતિ સંદેહઃ, કિં નિષ્ફલમ્ એતત્ કર્મમાત્રમ્, ઉત સફલમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? નિષ્ફલમ્ ઇતિ. કુતઃ? ફલાશ્રુતેઃ, શબ્દપ્રમાણકે કર્મણ્ય્ એવંજાતીયકે. ન હ્ય્ અશબ્દં પ્રતીયતે.
નનુ વૈદિકાનિ કર્માણિ ફલવન્તિ ભવન્તીત્ય્ એવમ્ ઉક્તમ્. ઉચ્યતે, ફલદર્શનાત્ તાનિ ફલવન્તીત્ય્ ઉક્તમ્, ન વૈદિકત્વાત્. એવં તર્હિ કર્તવ્યતાવગમાત્ ફલવન્તીત્ય્ અધ્યવસ્યામઃ, સુખફલં હિ કર્તવ્યં ભવતીતિ. ઉચ્યતે, પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમ્ એવંજાતિયકસ્ય કર્તવ્યત્વમ્, સાક્ષાદ્ ધિ તદ્ દુઃખફલમ્ અગચ્છામઃ. ન ચૈવંજાતીયકં પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં વચનં પ્રમાણં ભવતિ, યથામ્બુનિ મજ્જન્ત્ય્ અલાબૂનિ, શિલાઃ પ્લવન્તે, પાવકઃ શીત ઇતિ. અપિ ચ, અનુમાનાદ્ અત્ર સુખફલતા, યસ્માત્ કર્તવ્યમ્ અતઃ સુખફલમ્ ઇતિ, પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનાદ્ બલીયઃ. તસ્માન્ નિષ્ફલમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ.
એવં હ્ય્ અત્ર ફલં કલ્પ્યેત, યદ્ય્ એતત્ ફલવત્, એવમ્ ઉપદેશો ઽર્થવાન્ ભવતીતિ. ઉચ્યતે, કામં વાક્યમ્ અનર્થકમ્ ઇતિ ન્યાય્યં વચનં ભવેત્, ભવન્તિ હ્ય્ અનર્થકાન્ય્ અપિ વચનાનિ, [497]{*4।281*} દશ દાડિમાનિ, ષડપૂયા{*4।282*} ઇત્ય્ એવંજાતીયકાનિ. નનુ વિશ્વજિદ્વ્યાપારઃ સુખફલ ઇતિ. ઉત્તરમ્{*4।283*}, સુખફલં હિ ભવત્ય્ અપૂર્વમ્, ન વ્યાપારઃ, ન ચાયમ્ અપૂર્વસ્ય કર્તવ્યતામ્ આહ, ફલકર્તવ્યતાયાં હિ સત્યાં તદ્ અવગમ્યતે, વાક્યાર્થશ્ ચ ફલસ્ય કર્તવ્યતામ્ આહ, ન પદાર્થઃ. ન ચાત્ર ફલસંબદ્ધં વાક્યમ્ અસ્તિ. તસ્માન્ નાયમ્ અપૂર્વસ્ય વિધાયકઃ શબ્દઃ, વ્યાપારમાત્રમ્ એવ{*4।284*} વિદધાતિ, સ ચ વ્યાપારો ન તદાત્વે સુખફલઃ, નાપ્ય્ આયત્યામ્, ભઙ્ગિત્વાત્. તત્રાપૂર્વં કલ્પયિત્વા ફલમ્ અવગમ્યેત, ફલં ચ કલ્પયિત્વાપૂર્વમ્. એવમ્ ઇતરેતરાશ્રયં ભવતિ, ઇતરેતરાશ્રયાણિ ચ ન{*4।285*} પ્રકલ્પન્તે. તસ્માન્ નિષ્ફલમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ.
આહ, અધ્યાહરિષ્યામહે ફલવચનમ્{*4।286*}. ઉચ્યતે, ન શક્યં પરિપૂર્ણે વાક્યે ઽધ્યાહર્તુમ્, પરિપૂર્ણં હીદં વાક્યમ્, વિશ્વજિદ્યાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ. ન, કિંચિત્ પદમ્ અસ્તિ સાકાઙ્ક્ષમ્, યેનાધ્યાહૃત્ય ફલં સંબધ્યેત, યથાક્ષેમે ઽપિ પથિ{*4।287*}, ભવતિ વિપ્રલમ્ભકોપદેશઃ{*4।288*}, ક્ષેમો ઽયમ્, યથા ગચ્છતુ ભવાન્ અનેનેતિ. પરિપૂર્ણમ્ એવેદં વાક્યમ્, નાધ્યાહારમ્ અર્હતિ વિપ્રલમ્ભકકર્તૃકમ્{*4।289*}, એવમ્ ઇદમ્ અપિ પરિપૂર્ણં વાક્યં નાધ્યાહારમ્ અર્હતિ. અપિ ચ, અધ્યાહ્રિયમાણેનૈવેદં વાક્યં સંબધ્યેત, વિશ્વજિદ્યાગઃ કર્તવ્યઃ, ઇદં ચ ફલં ભવતીતિ, દ્વાવ્ ઇમાવ્ અર્થૌ, એકાર્થં ચ વાક્યં સમધિગતમ્. તસ્માદ્ અનર્થકમ્ એવંજાતીયકં કર્મેતિ.
[498]{*4।290*}
નોતેસ્:
*{4।279: તૈત્.સ્. 2.5.3.6}*
*{4।280: તૈત્.બ્ર્. 1.4.7.7}*
*{4।281: એ2: 5,68; એ6: 2,41}*
*{4।282: એ2,6: ષડપૂપા}*
*{4।283: એ2 ઓમ્. ઉત્તરમ્}*
*{4।284: એ1 (fન્.): યાગમાત્રમ્ એષ}*
*{4।285: એ2: ચ કાર્યાણિ ન}*
*{4।286: એ1 (fન્.): ફલમ્}*
*{4।287: એ1 (fન્.): ક્ષેમો ઽયં પન્થા}*
*{4।288: એ2: વિપ્રલમ્ભકાપદેશઃ}*
*{4।289: એ2: વિપ્રલમ્ભકત્વે ઽપિ; એ2 (fન્.): વિપ્રલમ્ભકકર્તૃકમ્}*
*{4।290: એ2: 5,69; એ6: 2,41}*
અપિ વામ્નાનસામર્થ્યાચ્ ચોદનાર્થેન ગમ્યેતાર્થાનાં હ્ય્ અર્થવત્ત્વેન વચનાનિ પ્રતીયન્તે ઽર્થતો હ્ય્ અસમાર્થાનામ્ આનન્તર્યે ઽપ્ય્ અસંબન્ધસ્ તસ્માચ્ છ્રુત્યેકદેશઃ સઃ

અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. ન ચૈતદ્ અસ્તિ, અફલમ્ ઇતિ, ફલચોદના, અર્થેન ગમ્યેત. કતમેનાર્થેન? કર્તવ્યતાવચનેન. આહ, નનુ વ્યાપારસ્ય પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધા કર્તવ્યતા. ન વ્યાપારસ્યોચ્યતે. કસ્ય તર્હિ? વ્યાપારેણાન્યસ્ય કસ્યચિદ્ ઇતિ, ભવતિ તેનેદાનીં વાક્યં સાકાઙ્ક્ષમ્. તત્રાધ્યાહારો ઽવકલ્પતે, ભવતિ ચાધ્યાહારેણાપિ કલ્પના, યથા દ્વારં દ્વારમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે, સંવ્રિયતામ્ અપાવ્રિયતામ્ ઇતિ{*4।291*}. કથં પુનર્ અવગમ્યતે, ઇહાધ્યાહારેણ કલ્પયિતવ્યમ્ ઇતિ. આમ્નાનસામર્થ્યાત્, એવમ્ ઇદમ્ આમ્નાનમ્ અર્થવદ્ ભવિષ્યતિ, શક્નોતિ ચાર્થમ્ અવગમયિતુમ્. તસ્માન્ નાનર્થકમ્.
નનુ યત્ પદમ્ અધ્યાહ્રિયતે, તત્ પૌરુષેયમ્, તેનાવગતં ચાપ્રમાણમ્. ઉચ્યતે, નાપૂર્વમ્ અધ્યાહરિષ્યામઃ, વૈદિકેનૈવાસ્ય, સહાન્યત્ર સમામ્નાતેન, એકવાક્યતામ્ અધ્યવસામઃ. આહ, નૈવં શક્યમ્, અન્તિકાદ્ ઉપનિપતિતં હિ પદમ્{*4।292*}, વાક્યાર્થમ્ ઉપજનયિતુમ્ અલં ભવતિ, ન દૂરાદ્ અવતિષ્ઠમાનમ્. અત્રોચ્યતે, વ્યવહિતમ્ અપિ હિ, પરાણુદ્ય વ્યવધાયકમ્, આનન્તર્યેણ મનસિ વિપરિવર્તમાનમ્ અલમ્ એવ ભવતિ વિશેષમ્ ઉપજનયિતુમ્. યથા -
ઇતઃ પશ્યસિ ધાવન્તં દૂરે જાતં વનસ્પતિમ્।
ત્વાં બ્રવીમિ વિશાલાક્ષિ યા પિનક્ષિ જરદ્ ગવમ્॥ [499]{*4।293*} ઇતિ, ઇતઃ{*4।294*} પશ્યસીતિ શબ્દો બુદ્ધૌ ભવતિ, સઃ દૂરે જાતં વનસ્પતિમ્{*4।295*}, એતૈઃ પદૈર્ વ્યવહિતેન જરદ્ ગવમ્ ઇત્ય્ અનેન શબ્દેન વ્યવધાયકાન્ય્ અપોદ્ય સંબધ્યમાનઃ સંબધ્યતે, અર્થાનાં હ્ય્ અર્થવત્ત્વેન હેતુના વ્યવહિતાન્ય્ અપિ વચનાનિ સંબધ્યન્તે. યાનિ પુનર્ અર્થતો હ્ય્ અસમર્થાનિ, તાન્ય્ આનન્તર્યે ઽપિ સતિ ન પરસ્પરેણ સંબન્ધમ્ અર્હન્તિ, યથા યા પિનક્ષિ જરદ્ ગવમ્ ઇત્યેવમાદીનિ. તસ્માન્ ન પૌરુષેયતા ભવિષ્યતિ. આહ, નન્વ્ અત્રાપ્ય્ અપેક્ષા પૌરુષેયી. ઉચ્યતે, નાપેક્ષા વેદે, વેદાર્થપ્રતિપત્તાવ્ અભ્યુપાય એષ ભવતિ, અનનતરાપેક્ષાયામ્ અસંભવન્ત્યામ્ આમ્નાનસામર્થ્યાદ્ ઇતરાપેક્ષાવૃત્તિર્ આશ્રીયતે. તસ્માચ્ છ્રુત્ય્ એકદેશઃ સઃ, ફલકામપદં દૂરે ઽપિ સત્ તસ્ય વાક્યસ્યૈકદેશભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*4।296*}.
નોતેસ્:
*{4।291: એ2: ઇતિ વા}*
*{4।292: એ2 ઓમ્. પદમ્}*
*{4।293: એ2: 5,70; એ6: 2,42}*
*{4।294: એ2: અત્ર, ઇતઃ}*
*{4।295: એ2: વનસ્પતિમ્ ઇતિ}*
*{4।296: એ1 ગિબ્ત્ ફલકામપદં દૂરે ઽપિ સત્ તસ્ય વાક્યસ્યૈકદેશભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
વાક્યાર્થશ્ ચ ગુણાર્થવત્

ઇન્દ્રાય રાજ્ઞે શૂકર{*4।297*} ઇતિ{*4।298*} યથા વાક્યાન્તરસ્થેન વિધિશબ્દેન ગુણવિધાનં ભવતિ, એવં ફલવિધાનમ્ અપિ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ, યથા વરુણો વૈતમ્ અગ્રે પ્રત્યગૃહ્ણાદ્ ઇતિ{*4।299*} વ્યવધારણકલ્પના. એવમ્{*4।300*} ઇદમ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.
નોતેસ્:
*{4।297: એ2: સૂકર}*
*{4।298: તૈત્.સ્. 5.5.11.1}*
*{4।299: એ2: વૈતં ગૃહ્ણાતીતિ}*
*{4।300: એ2: વ્યવધારણકલ્પનાયામ્ અપિ પ્રામાણ્યમ્. એવમ્}*
તત્ સર્વાર્થમ્ અનાદેશાત્

તસ્માત્ પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ કરોતીતિ{*4।301*}. વિશ્વજિતા યજેતેતિ ફલવદ્ એવંવિધં કર્મેત્ય્ એતત્ સમધિગતમ્. ઇદં તુ સંદિહ્યતે, કિં સર્વફલમ્ એતત્ કર્મ, ઉતૈકફલમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? તત્ સર્વાર્થમ્ ઇતિ. કુતઃ? અનાદેશાત્, [500]{*4।302*} ન કિંચિદ્ ઇહાતિદિશ્યતે, ઇદં નામ ફલમ્ ઇતિ. અસ્તિ ચેત્, વિજ્ઞાયેત. તસ્માત્ સર્વાર્થમ્ અવિશેષાત્.
નોતેસ્:
*{4।301: તૈત્.સ્. 2.5.3.6}*
*{4।302: એ2: 5,71; એ6: 2,43}*
એકં વા ચોદનૈકત્વાત્

એકં ફલં{*4।303*} સ્યાત્, ન વા સર્વાર્થમ્. કુતઃ? ચોદનૈકત્વાત્, સકાઙ્ક્ષત્વાદ્ એતદ્ અર્થિપદેન સંબધ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, યચ્ ચાનેકેનાપિ સંબદ્ધું શક્નોતિ, તદ્ એકેન સંબધ્યતે, એકેન સંબદ્ધં સન્ નિરાકાઙ્ક્ષં ભવતિ, ન તદ્ અપરેણાપિ સંબન્ધમ્ અર્હતિ. તસ્માદ્ એકૈવ કર્તવ્યતાચોદના{*4।304*} ન્યાય્યા, તસ્માદ્ એકફલતેતિ.
નોતેસ્:
*{4।303: એ2,6: એકફલં}*
*{4।304: એ2: કર્તવ્યચોદના}*
સ સ્વર્ગઃ સ્યાત્, સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાત્

એવંજાતીયકેષ્વ્ એવોદાહારણેષ્વ્{*4।305*} એતત્ સમધિગતમ્, એકં ફલમ્ ઇતિ. ઇદમ્ ઇદાનીં સંદિહ્યતે, કિં યત્કિંચિત્, ઉત સ્વર્ગ ઇતિ. યત્કિંચિદ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્, વિશેષાનભિધાનાત્, તત ઉચ્યતે, સ સ્વર્ગઃ સ્યાત્ સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાત્, સર્વે હિ પુરુષાઃ સ્વર્ગકામાઃ. કુત એતત્? પ્રીતિર્ હિ સ્વર્ગઃ, સર્વશ્ ચ પ્રીતિં પ્રાર્થયતે. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, અવિશેષવચનઃ શબ્દો ન વિશેષે વ્યવસ્થાપિતો ભવિષ્યતિ, યજેત કુર્યાદ્ ઇતિ. તસ્માત્ સ્વર્ગફલમ્ એવંજાતીયકમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।305: એ2,6: એવોદાહરણેષ્વ્}*
પ્રત્યયાચ્ ચ

ભવતિ ચ, અનાદિષ્ટફલે કર્મણિ સ્વર્ગઃ ફલમ્ ઇતિ પ્રત્યયો લોકે, એવમ્ ઉચ્યતે, આરામકૃદ્ દેવદત્તઃ, નિયતો ઽસ્ય સ્વર્ગઃ. [501]{*4।306*} તડાગકૃદ્ દેવદત્તઃ, નિયતો ઽસ્ય સ્વર્ગ ઇતિ. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, ઇત્થમ્ અનેન ન્યાયેન સ્વર્ગે સંપ્રત્યયો ભવતિ, યસ્માત્ સ્વર્ગફલેષુ કર્મસુ કર્તવ્યેષુ ફલવચનં નૈવોચ્ચારયન્તિ, ગમ્યત એવેતિ. તસ્માદ્ અપ્ય્ અવગચ્છામઃ, એવંજાતીયકેષુ સ્વર્ગઃ ફલમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।306: એ2: 5,72; એ6: 2,43}*
ક્રતૌ ફલાર્થવાદમ્ અઙ્ગવત્ કાર્ષ્ણાજિનિઃ

રાત્રીઃ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે, પ્રતિતિષ્ઠન્તિ હ વૈતે, ય એતા ઉપયન્તિ{*4।307*}. બ્રહ્મવર્ચસ્વિનો ઽન્નાદા ભવન્તિ, ય એતા ઉપયન્તીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં તે ફલાર્થવાદાઃ, ઉત ફલવિધય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ફલાર્થવાદા ઇતિ કાર્ષાજિનિર્ મેને. કુતઃ? ફલાર્થવાદસરૂપા એતે શબ્દા ઇતિ. કિં સારૂપ્યમ્? વિધિવિભક્તેર્ અભાવઃ, અઙ્ગવત્{*4।308*}, યથા યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતિ, સ છન્દસામ્ એવ રસેનાવદ્યતીત્યેવમાદિષુ{*4।309*}.
નોતેસ્:
*{4।307: એ2: વા ય એતા રાત્રીર્ ઉપયન્તિ}*
*{4।308: એ2: ભઙ્ગવત્}*
*{4।309: તૈત્.સ્. 3.5.7.1}*
ફલમાત્રેયો નિર્દેશાદ્ અશ્રુતૌ હ્ય્ અનુમાનં સ્યાત્

આત્રેયઃ પુનર્ આચાર્ય એવંજાતીયકેભ્યઃ, ફલમ્ અસ્તીતિ મેને, ન ફલાર્થવાદ ઇતિ. કુતઃ? અશ્રુતફલત્વે ઽપ્ય્ અમીષામ્, ફલચોદનયા વાક્યશેષભૂતયા ભવિતવ્યમ્. તસ્માદ્ અન્યા વ્યવહિતા સતી, અવ્યવહિતા કલ્પનીયા, ઇયં ત્વ્ અવ્યવહિતા કૣપ્તૈવ, પ્રતિષ્ઠયા બ્રહ્મવર્ચસસત્તયા ચ સમભિવ્યાહાર આસાં પ્રત્યક્ષઃ, વિધિવિભક્તિમાત્રમ્ અન્યતો ઽપેક્ષ્યમ્.
[502]{*4।310*} આહ, કથં કેવલં વિધિવિભક્તિમાત્રમ્ અન્યતો ભવિષ્યતિ? યદ્ અનેન પ્રતિષ્ઠાદિના ધાત્વર્થેન સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, સહ ધાત્વર્થેન ભવિષ્યતિ, ન કેવલમ્. તસ્માદ્ અદોષઃ. અથવા રાત્રીણાં યા વિધાયિકા વિભક્તિઃ, સા ઇમમ્ અપિ પ્રતિષ્ઠાદિવિશેષં વિધાસ્યતિ પ્રયોગવચનેન, સ્તુતિર્ વા સહ પ્રતિષ્ઠાદિભિર્ વિધાત્રી ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{4।310: એ2: 5,73; એ6: 2,44}*
અઙ્ગેષુ સ્તુતિઃ પરાર્થત્વાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, યથા યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતીત્યેવમાદિષુ{*4।311*} ફલશ્રુતિર્ અર્થવાદો ભવતિ, એવમ્ ઇહાપિ સ્યાદ્ ઇતિ, યુક્તં તત્ર ફલાર્થવાદઃ, ફલવિધ્યસંભવાત્, ફલાર્થવાદસંબવાચ્ ચ. તદ્ ઉક્તમ્, દ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ ફલશ્રુતિર્ અર્થવાદઃ સ્યાદ્ ઇતિ{*4।312*}.
નોતેસ્:
*{4।311: તૈત્.સ્. 3.5.7.1}*
*{4।312: મ્સ્ 4.3.1}*
કામ્યે કર્મણિ નિત્યઃ સ્વર્ગો યથા યજ્ઞાઙ્ગે ક્રત્વર્થઃ

કામ્યાનિ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્, સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામ ઇત્યેવમાદીનીતિ{*4।313*}{*4।314*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ એષાં સ્વર્ગઃ ફલં કામશ્ ચ, ઉત કામ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? કામ્યે કર્મણિ નિત્યઃ સ્વર્ગઃ સ્યાત્. કથમ્? સર્વપુરુષાર્થાભિધાયી સામાન્યવચનઃ શબ્દો ન વિશેષે ઽવસ્થાપિતો ભવતિ, શક્યતે હ્ય્ અસ્ય દૂરસ્થેનાપિ સ્વર્ગકામશબ્દેન સંબન્ધઃ. આહ, નનુ વિશેષકઃ શબ્દઃ શ્રૂયતે, બ્રહ્મવર્ચસકામ ઇતિ. નૈષ વિશેષકઃ, ઉપાધિકર એષઃ, યથા કાષ્ઠાન્ય્ આહર્તું પ્રસ્થિત ઉચ્યતે, ભવતા શાકમ્ અપ્ય્ આહર્તવ્યમ્ ઇતિ, કાષ્ઠાહરણે [503]{*4।315*} શાકાહરણમ્ ઉપાધિઃ ક્રિયત ઇતિ. કિમ્ ઇદમ્ ઉપાધિઃ ક્રિયત ઇતિ. કાષ્ઠાહરણાધિકારસમીપે દ્વિતીયં કર્મોપધીયતે, સતિ કાષ્ઠાહરણે, ઇદમ્ અપરં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. એવમ્ ઇહાપિ સ્વર્ગફલે ફલમ્ અપરમ્ ઉપધીયતે, બ્રહ્મવર્ચસકામો યાગેન સ્વર્ગમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ. ન હિ તત્ર બ્રહ્મવર્ચસફલવચનં સ્વર્ગફલસ્ય પ્રતિષેધકમ્, યથા યજ્ઞાઙ્ગે ક્રત્વર્થઃ, ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેદ્ ઇતિ. યઃ પશુકામઃ સ ગોદોહનેન પ્રણયનમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।313: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
*{4।314: તૈત્.સ્. 2.3.2.3}*
*{4।315: એ2: 5,74; એ6: 2,45}*
વીતે ચ કારણે નિયમાત્

વીતે ચ કારણે, વીતાયાં ફલેચ્છાયામ્ અવાપ્તે વા ફલે સમાપ્તિનિયમો દૃશ્યતે, વૃષ્ટિકામેષ્ટ્યામ્, યદિ વર્ષેત્ તાવત્ય્ એવ જુહુયાત્, યદિ ન વર્ષેત્, શ્વોભૂતે જુહુયાદ્ ઇતિ{*4।316*}. યદિ ન સ્વર્ગઃ, કિમ્ અર્થઃ સમાપ્તિનિયમો ભવેત્. તસ્માન્ નિત્યઃ સ્વર્ગ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।316: તૈત્.સ્. 2.4.10.1}*
કામો વા તત્સંયોગેન ચોદ્યતે

કામો વા ફલં ભવેત્, ન સ્વર્ગઃ, તત્સંયોગેનાસ્ય ચોદના ભવતિ, ન સ્વર્ગકામસંયોગેન, આનુમાનિકો ઽસ્ય સ્વર્ગકામેનૈકવાક્યભાવઃ. પ્રત્યક્ષસ્ તુ કામવચનેન, પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનાદ્ બલીયઃ. તસ્માત્ કામ એવ ફલમ્ ઇતિ.
અઙ્ગે ગુણત્વાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, યથા યજ્ઞાઙ્ગ{*4।317*} ઇતિ, યુક્તમ્ અઙ્ગે ગુણત્વાત્. પ્રત્યક્ષસ્ તત્ર ઋતુના સંયોગઃ, કામેન ચ. યઃ પશુકામઃ સ્યાત્, સ ગોદોહનેન પ્રણયનમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ. ન ત્વ્ અત્ર પ્રત્યક્ષઃ શબ્દો ઽસ્તિ, યો બ્રહ્મવર્ચસકામઃ સ્યાત્, સ યાગેન [504]{*4।318*} સ્વર્ગમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ. કથં તર્હિ? યો બ્રહ્મવર્ચસકામઃ સ્યાત્, સ તદ્ યાગેન નિર્વર્તયેદ્ ઇતિ. તસ્માન્ નાઙ્ગવદ્ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ.
નોતેસ્:
*{4।317: મ્સ્ 4.3.20}*
*{4।318: એ2: 5,75; એ6: 2,45}*
વીતે ચ નિયમસ્ તદર્થમ્

અથ યદ્ ઉક્તમ્, વીતાયાં ફલેચ્છાયામ્, અવાપ્તે વા ફલે સમાપ્તિનિયમો દૃશ્યત ઇતિ. તત્ર બ્રૂમઃ, વીતે નિયમસ્ તદર્થમ્, વીતે નિયમો ભવતિ, તસ્મૈ પ્રયોજનાય. કસ્મૈ? શિષ્ટાવિગર્હણાય. ઉપક્રમ્યાપરિસમાપયતઃ, તદનન્તરમ્ એવૈનં શિષ્ટા વિગર્હયેયઃ, પ્રાક્રમિકો ઽયં કાપુરુષ ઇતિ વદન્તઃ. યે હિ દેવેભ્યઃ સંકલ્પ્ય હવિઃ, ન યાગમ્ અભિનિર્વર્તયન્તિ, તાન્ શિષ્ટા વિગર્હન્તે, તસ્માદ્ અવશ્યં સમાપયિતવ્યમ્. તત્રૈતદ્ દર્શનં યુક્તં ભવિષ્યતિ, યદિ વર્ષેત્ તાવત્ય્ એવ જુહુયાદ્ ઇતિ{*4।319*}. તસ્માત્ કામ્યાનાં કામ એવ ફલમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।319: તૈત્.સ્. 2.4.10.1}*
સાર્વકામ્યમ્ અઙ્ગકામૈઃ પ્રકરણાત્

ઇદમ્ આમ્નાયતે, એકસ્મૈ વાન્યા ઇષ્ટયઃ કામાયાહ્રિયન્તે, સર્વેભ્યો દર્શપૂર્ણમાસૌ, એકસ્મૈ વાન્યે ક્રતવઃ કામાયાહ્રિયન્તે, સર્વેભ્યો જ્યોતિષ્ટોમ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અઙ્ગકામૈર્ અઙ્ગાઙ્ગકામૈશ્ ચ સહ, અસ્યાનુવાદઃ, અથવા વિધિર્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અનુવાદ ઇતિ, યદ્ એતત્ સાર્વકામ્યમ્, તદ્ અનૂદ્યતે, અઙ્ગકામૈશ્ ચાઙ્ગાઙ્ગકામૈશ્ ચ સહ, સન્તિ હ્ય્ અઙ્ગકામાશ્ ચાઙ્ગાઙ્ગકામાશ્ ચ, યથા, આહાર્યપુરીષાં પશુકામસ્ય [505]{*4।320*} વેદિં કુર્યાત્, ખનનપુરીષાં પ્રતિષ્ઠાકામસ્યેત્યેવમાદયઃ. તથા, યદિ કામયેત, વર્ષેત્ પર્જન્ય ઇતિ નીચૈઃ સદો મિનુયાદ્ ઇતિ, તદ્ વિહિતમ્ એવેદમ્ અભિધીયત ઇત્ય્ અનુવાદં ન્યાય્યં મન્યામહે.
નોતેસ્:
*{4।320: એ2: 5,36; એ6: 2,46}*
ફલોપદેશો વા પ્રધાનશબ્દસંપ્રયોગાત્

ફલવિધિર્ વા. કુતઃ? પ્રધાનશબ્દેન ફલસંયોગો ભવતિ, સર્વેભ્યો દર્શપૂર્ણમાસૌ, સર્વેભ્યો જ્યોતિષ્ટોમ ઇતિ ચ, પ્રધાનાભિધાનેન ચ પ્રધાનસ્ય સર્વફલવત્તા વિહિતા. તસ્માન્ નાનુવાદઃ. અથાઙ્ગકામાન્ અઙ્ગાઙ્ગકામાંશ્ ચાપેક્ષતે, તથા લક્ષણાશબ્દઃ સ્યાત્, શ્રુતિશ્ ચ લક્ષણાયા ગરીયસી. તસ્માત્ પ્રયોગવચનેન વિધિર્ ઇતિ.
તત્ર સર્વે ઽવિશેષાત્

એવંજાતીયકેષ્વ્ એવોદાહરણેષ્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્, પ્રધાને સર્વકામાનાં વિધિર્ ઇતિ. ઇદમ્ ઇદાનીં સંદિહ્યતે, કિં સકૃત્ પ્રયોગે સર્વે કામાઃ, ઉત પર્યાયેણેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સકૃત્ પ્રયોગે સર્વે કામા ઇતિ. કથમ્? સર્વેષાં કામાનાં દર્શપૂર્ણમાસૌ નિમિત્તમ્, જ્યોતિષ્ટોમશ્ ચેતિ, નિમિત્તં ચેત્ સર્વેષાં કામાનામ્, કો ઽત્ર ખલુ કામો ન ભવિષ્યતીતિ. તસ્માદ્ યૌગપદ્યેન સર્વે કામા ઇતિ.
[506]{*4।321*}
નોતેસ્:
*{4।321: એ2: 5,77; એ6: 2,47}*
યોગસિદ્ધિર્ વાર્થસ્યોત્પત્ત્યસંયોગિત્વાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, સર્વે યુગપત્ કામા ઇતિ, પર્યાયો યોગસિદ્ધિઃ, પર્યાયેણ ભવેયુઃ કામા ઇતિ. કુતઃ? અર્થસ્યોત્પત્ત્યસંયોગિત્વાત્, અર્થા ઇમે કામા નામ, ન સર્વ એવ યુગપદ્ ઉત્પદ્યન્તે, અસંભવો યુગપદ્ ઉત્પત્તેઃ સર્વેષામ્, વિરોધાત્. અથવા, ઉત્પત્ત્યસંયોગિત્વાદ્ ઇતિ, ન, કામાનામ્ એતદ્ ઉત્પત્તિવચનમ્, ઉત્પન્નાનાં લક્ષણત્વેન વચનમ્, યે સર્વે કામાસ્ તેભ્યો દર્શપૂર્ણમાસૌ જ્યોતિષ્ટોમશ્ ચેતિ. ન સર્વે કામાઃ કર્મણઃ શ્રૂવન્તે, યે સર્વે કામાસ્ તેભ્યો હિ કર્મ વિધીયતે. તસ્માન્ ન કામાનાં સાહિત્યં ગમ્યત ઇતિ.
તત્ર સર્વે ઽવિશેષાત્

{*4।322*}
કામ્યાનિ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્, સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામઃ{*4।323*}, ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેત્ પ્રજાકામઃ{*4।324*}, ચિત્રયા યજેત પસૂકામઃ{*4।325*}, વૈશ્વદેવીં સાંગ્રહાયણીં{*4।326*} નિર્વપેદ્ ગ્રામકામ ઇતિ{*4।327*}. તેષુ સંદેહઃ, કિમ્ ઇહ લોકે કામાઃ, ઉતામુષ્મિલ્ લોક ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? તત્રામુષ્મિલ્ લોકે{*4।328*} કામાઃ, અવિશેષાત્, યથા સ્વર્ગઃ, એવમ્ ઇમે ઽપિ, ન હ્ય્ અનન્તરનિર્વૃત્તે{*4।329*} કર્મણિ ફલમ્ ઉપલભ્યતે પશ્વાદિ, યચ્ ચાનન્તરમ્ ઉપલભ્યતે, તત્ તત ઇતિ વિજ્ઞાયતે, યથા યત્કાલં મર્દનમ્, તત્કાલં મર્દન[507]{*4।330*}સુખમ્. યચ્ ચ કાલાન્તર ઉપલભ્યતે, તસ્યાપ્ય્ અન્યદ્ એવ કારણમ્ અસ્તિ પ્રત્યક્ષમ્{*4।331*}, શરીરગ્રહણસ્ય તુ નાદૃષ્ટાદૃતે કિંચિત્ કારણમ્ અસ્તિ. તસ્માદ્ વિશિષ્ટેન્દ્રિયશરીરાદિ ફલં પશુસંબન્ધસમર્થં પશુફલાત્ કર્મણો ભવતીત્ય્ એવં બોદ્ધવ્યમ્. તદ્ ધિ દર્શયતિ, કૈકયો યજ્ઞં વિવિત્સન્ દાલ્ભ્યમ્ ઉવાચ, અનયા મા રાષ્ટ્રપ્રતિપાદનીયયેષ્ટ્યા{*4।332*} યાજયેતિ. સો ઽબ્રવીત્, ન વૈ સૌમ્ય રાષ્ટ્રપ્રતિપાદનીયાં{*4।333*} વેત્થ, અમુષ્મૈ કામાય યજ્ઞા આહ્રિયન્ત ઇતિ જન્માન્તરફલતાં દર્શયતિ. તસ્માજ્ જન્માન્તરફલાનિ કામ્યાનીતિ.
નોતેસ્:
*{4।322: અલ્તેર્નતિવૌસ્લેગુન્ગ્ વોન્ મ્સ્ 4.3.27।28 (એ1,2,6)}*
*{4।323: તૈત્.સ્. 2.3.2.3}*
*{4।324: તૈત્.સ્. 2.2.1.1}*
*{4।325: તૈત્.સ્. 2.4.6.1}*
*{4।326: એ1 (fન્.): સાગ્રહિણીમ્; એ2: સાંગ્રહણીં}*
*{4।327: તૈત્.સ્. 2.3.9.2}*
*{4।328: એ1 ગિબ્ત્ અમુષ્મિલ્ લોકે ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।329: એ2: અનન્તરં નિર્વૃત્તે}*
*{4।330: એ2: 5,78; એ6: 2,47}*
*{4।331: એ2: અસ્તિ પ્રત્યક્ષમ્}*
*{4।332: એ2: સ્વારાષ્ટ્રપ્રતિપાદનીયયેષ્ટ્યા}*
*{4।333: એ2: રાષ્ટ્રપ્રતિપાદનં; એ2 (fન્.): રાષ્ટ્રપ્રતિપાદનીયાં}*
યોગસિદ્ધિર્ વાર્થસ્યોત્પત્ત્યસંયોગિત્વાત્

{*4।334*}
ઇહૈવૈષાં સિદ્ધિર્ યોગસ્ય, ઉત્પત્ત્યા યોગો ન સંભવતિ, યઃ પશુભ્યઃ{*4।335*} કામયતે, સ એતેન યાગેન કુર્યાદ્ ઇતિ, નાત્રૈતદ્ ગમ્યતે, ઇહ જન્મનિ ન સંભવતીતિ. યચ્ ચાનન્તરં નોપલભ્યત ઇતિ. તન્ ન, પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં ન ગમ્યતે, શબ્દેન ત્વ્ અસ્તિ ગતિઃ{*4।336*}. યત્ તુ કાલાન્તરે ઽન્યત્ કારણમ્ ઇતિ. નૈષ દોષઃ, અન્યદ્ અપિ ભવિષ્યતિ, એતદ્ અપિ. યચ્ ચામુષ્મૈ કામાય યજ્ઞા આહ્રિયન્ત ઇતિ. અત્રોચ્યતે, એવમ્ અસ્ય ઋષેર્ મતમ્, ઇહ યસ્ય ફલં તેન ત્વાં ન યાજયામિ, યસ્યામુત્ર ફલં તેન ચ યાજયિષ્યામીતિ. તસ્માદ્ એતત્ પરિહૃતમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।334: સૂત્ર fએહ્લ્ત્ ઇન્ એ2}*
*{4।335: એ2: પશૂન્}*
*{4।336: એ2: અસ્ત્ય્ અવગતિઃ}*
સમવાયે ચોદનાસંયોગસ્યાર્થવત્ત્વાત્

અગ્નિં ચિત્વા સૌત્રામણ્યા યજેત{*4।337*}, વાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિ[508]{*4।338*}સવેન યજેતેતિ{*4।339*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધ એષઃ, ઉત કાલાર્થઃ સંયોગ ઇતિ. અઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધ ઇતિ બ્રૂમઃ, એવં હિ શ્રુતિવિનિયુક્તો ઽર્થઃ, ઇતરથા કાલો લક્ષ્યેત, શ્રુતિલક્ષણાવિશયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા ન લક્ષણા. તસ્માદ્ અગ્ન્યઙ્ગં સૌત્રામણી, વાજપેયાઙ્ગં બૃહસ્પતિસવ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।337: તૈત્.સ્. 5.6.3.4}*
*{4।338: એ2: 5,79; એ6: 2,48}*
*{4।339: તૈત્.સ્. 5.6.3.4}*
કાલશ્રુતૌ કાલ ઇતિ ચેત્

એવં ચેત્ પશ્યસિ, અઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધ ઇતિ, અથ કાલવિધાનં કસ્માન્ ન ભવતિ? કાલવિધિરૂપો હિ શબ્દઃ, ચિત્વા ચયને ઽભિનિર્વૃત્ત{*4।340*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।340: એ1 ગિબ્ત્ ચયને ઽભિનિર્વૃત્ત ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
નાસમવાયાત્ પ્રયોજનેન સ્યાત્

નૈતદ્ એવમ્, અસમવાયાત્. શબ્દપ્રયોજનેન શબ્દાર્થેનેત્ય્ અર્થઃ{*4।341*}
નોતેસ્:
*{4।341: એ1 ગિબ્ત્ શબ્દાર્થેનેત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
. શબ્દાર્થશ્ ચયનમ્, તેનાસમવાયઃ સ્યાત્ સૌગ્રામણ્યા વાજપેયેન ચ બૃહસ્પતિસવસ્ય. પ્રકરણં ચ બાધ્યેત, અગ્નિપ્રકરણે શ્રૂયમાણો ઽગ્નેર્ ધર્મો ગમ્યતે યાગઃ, વાજપેયપ્રકરણે ચ વાજપેયસ્ય, ઇતરથા તયોઃ પ્રકરણે ઽન્યસ્ય ધર્મઃ કાલો ગમ્યેત. તસ્માદ્ અઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધ ઇતિ.
ઉભયાર્થમ્ ઇતિ ચેત્।74.3.32॥
દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમનન્તિ, સંસ્થાપ્ય પૌર્ણમાસીં વૈમૃધમ્ અનુનિર્વપતીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ ઉભયાઙ્ગં વૈમૃધઃ, કાલાર્થઃ પૌર્ણમાસીસંયોગઃ, ઉતાઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એવં ચેદ્ ઉભયાર્થો વૈમૃધઃ. કુતઃ? પ્રકરણ [509]{*4।342*} ઉભયોર્ આમ્નાનસામર્થ્યાત્, કાલવિધિસારૂપ્યાચ્ ચ સંસ્થાપ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{4।342: એ2: 5,80; એ6: 2,48}*
ન શબ્દૈકત્વાત્

એકઃ શબ્દઃ, અનુનિર્વપતીતિ, એકસ્મિન્ન્ એવ વાક્યે ન દ્વૌ સંબન્ધૌ શક્નોતિ વિધાતુમ્. વૈમૃધસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્, પૂર્ણમાસીકાલેન ચ. એકાર્થત્વાદ્ ધ્ય્ એકં વાક્યં સમધિગતમ્.
પ્રકરણાદ્ ઇતિ ચેત્

પ્રકરણાદ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્, તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
નોત્પત્તિસંયોગાત્

નૈતદ્ એવમ્, એતદ્ એવ વૈમૃધસ્યોત્પત્તિવાક્યમ્, તદ્ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં વા પ્રકરણાદ્ એકવાક્યભાવમ્ ઇયાત્. પ્રત્યક્ષં વા પૌર્ણમાસ્યા, તત્ર પ્રત્યક્ષસંયોગઃ પ્રકરણાદ્ બલવાન્, પ્રત્યક્ષશ્ ચ પૌર્ણમાસ્યા સંયોગઃ, પરોક્ષઃ કાલેન. તસ્માત્ પૌર્ણમાસ્યાઙ્ગં વૈમૃધ ઇતિ.
અનુત્પત્તૌ તુ કાલઃ સ્યાત્ પ્રયોજનેન સંબન્ધાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - આગ્નિમારુતાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અનુયાજૈશ્ ચરન્તિ, પ્રહૃત્ય પરિધીઞ્ જુહોતિ હારિયોજનમ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ અઙ્ગં વિધીયતે, ઉત કાલ ઇતિ. અઙ્ગવિધાને શ્રુતિઃ, કાલવિધાને લક્ષણા. તસ્માદ્ અઙ્ગવિધાનમ્ ઇતિ પ્રાપ્તે [510]{*4।343*} બ્રૂમઃ, અનુત્પત્તિવાક્યે કાલઃ સ્યાત્, આગ્નિમારુતં સોમાઙ્ગમ્, અનુયાજાઃ પશ્વઙ્ગમ્. તત્ર ન તયોઃ પરસ્પરેણ સંબન્ધઃ. તથા પરિધયઃ પશ્વઙ્ગમ્, હારિયોજનમ્ અન્યદ્ એવ પ્રધાનમ્. અનુયાજા આગ્નિમારુતં ચ પ્રાપ્તમ્. આનન્તર્યમ્ એવ તયોર્ ન પ્રાપ્તમ્, તદ્ વિધીયતે. તથા હારિયોજનસ્ય પરિધિગ્રહણસ્ય ચ. એવં ચ સતિ, ન હારિયોજનસ્ય પરિધિપ્રહરણેન કશ્ચિદ્ ઉપકારઃ ક્રિયતે, હારિયોજનેન વા પરિધિપ્રહરણસ્ય. નનુ પરિધિપ્રહરણસ્યોપરિષ્ટાદ્ ભાવેન તસ્યોપક્રિયેતેતિ. ઉચ્યતે, ન હ્ય્ ઉપરિભાવાર્થં પરિધિપ્રહરણમ્ અનુષ્ઠેયમ્. વિદ્યત એવૈતત્ પશ્વર્થમ્. તસ્મિંશ્ ચ સતિ તસ્યોપરિભાવો વિદ્યત એવેતિ. તસ્માત્ કાલાર્થઃ સંબન્ધ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।343: એ2: 5,81; એ6: 2,49}*
ઉત્પત્તિકાલવિષયે કાલઃ સ્યાદ્ વાક્યસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્

ઇદમ્ આમ્નાયતે, દર્શપૂર્ણમાસૌ{*4।344*} ઇષ્ટ્વા સોમેન યજેતેતિ{*4।345*}. તત્ર સંદેહઃ, કિમ્ એતદ્ અઙ્ગસ્ય વિધાનમ્, ઉત કાલસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? શ્રુતેર્ અઙ્ગસ્ય, ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે, અસ્મિન્ કાલાઙ્ગવિધાનસંશયે કાલઃ સ્યાત્, વાક્યસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્. કાલપ્રધાનં હ્ય્ એતદ્ વાક્યમ્, ન યાગવિધાનપરમ્, અતત્પરતાસ્ય{*4।346*}, રૂપાવચનાત્. કથં રૂપાવચનમ્? દેવતાભાવાત્. કથમ્ અભાવઃ? અશ્રુતત્વાત્. યા હિ યસ્ય શ્રૂયતે, સા તસ્ય દેવતા ભવતિ. શ્રુત્યા હિ દેવતા ગમ્યતે, ન પ્રત્યક્ષાદિભિઃ. તસ્માન્ નાપૂર્વસ્ય યાગસ્ય વિધાનમ્, કાલાર્થે ઽનુવાદે નાયં દોષઃ, વિહિતદેવતાકો હ્ય્ અનૂદ્યતે. તસ્માદ્ [511]{*4।347*} અત્ર કાલાર્થઃ સંબન્ધ ઇતિ. તચ્ ચ દર્શયતિ - એષ વૈ દેવરથો યદ્ દર્શપૂર્ણમાન્સૌ, યદ્ દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યજતે, રથસ્પષ્ટ એવાવસાને વરે દેવાનામ્ અવસ્યતીતિ. પ્રદર્શિતે માર્ગે રથેન યાતું{*4।348*} સુખં ભવતિ. એવં દર્શપૂર્ણમાસાવ્ ઇષ્ટ્વા સોમેન યષ્ટું{*4।349*} સુખં ભવતિ. દર્શપૂર્ણમાસપ્રકૃતીનિ તસ્ય દીક્ષણીયાદીનિ સ્વભ્યસ્ તાનિ ભવન્તિ. એવમ્ અર્થવાદો ઽર્થવાન્ ભવતિ.
નોતેસ્:
*{4।344: એ2: દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્}*
*{4।345: તૈત્.સ્. 2.5.6.1}*
*{4।346: એ2: કથમ્ અતત્પરતાસ્ય; એ2 (fન્.): કથં વાગ્રૂપાવચનાદ્}*
*{4।347: એ2: 5,82; એ6: 2,50}*
*{4।348: એ2: યાતુઃ}*
*{4।349: એ2: યષ્ટુઃ}*
ફલસંયોગસ્ ત્વ્ અચોદિતે ન સ્યાદ્ અશેષભૂતત્વાત્

વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ પુત્રે જાત ઇતિ{*4।350*}. તત્ર{*4।351*} સંદેહઃ, કિમ્ આત્મનિઃશ્રેયસાય, ઉત પુત્રનિઃશ્રેયસાયેતિ. આત્મનિઃશ્રેયસાયેતિ બ્રૂમઃ, નેમાનિ ફલદાનિ પરસ્ય ભવન્તિ કર્માણિ. કુતઃ? આધાન આત્મનેપદનિર્દેશાત્, યથા યદ્ય્ એકં કપાલં નશ્યેદ્ એકો માસઃ સંવત્સરસ્યાપેતઃ સ્યાત્. અથ યજમાનઃ પ્રમીયેત દ્યાવાપૃથિવીયમ્ એકકપાલં નિર્વપેત્. યદિ દ્વે નશ્યેયાતામ્, દ્વૌ માસૌ સંવત્સરસ્યાપેતૌ સ્યાતામ્. અથ યજમાનઃ પ્રમીયેત, આશ્વિનં દ્વિકપાલં નિર્વપેત્. સંખ્યાયોદ્વાસયતિ યજમાનસ્ય ગોપીથાયેતિ{*4।352*}, કપાલનાશે નિમિત્ત આત્મનિઃશ્રેયસફલં કર્મ દર્શયતિ. એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્, તસ્માદ્ આત્મનિઃશ્રેયસાર્થમ્ ઇતિ.
[512]{*4।353*} એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, ફલસંયોગો ન સ્યાત્ પિતુઃ, ફલવચનં શેષભૂતં પુત્રસ્ય, ન પિતુઃ. કથમ્? એવં શ્રૂયતે, વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ પુત્રે જાતે. યદ્ અષ્ટાકપાલો ભવતિ, ગાયત્ર્યૈવૈનં બ્રહ્મવર્ચસેન પુનાતિ, યન્ નવકપાલો ભવતિ, ત્રિવૃતૈવાસમિંસ્ તેજો દધાતિ. યદ્ દશકપાલો વિરાજૈવાસ્મિન્ અન્નાદ્યં દધાતિ, યદ્ એકાદશકપાલસ્ ત્રિષ્ટુભૈવાસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રિયં દધાતિ. યદ્ દ્વાદશકપાલો જગત્યૈવાસ્મિન્ પશૂન્ દધાતિ. યસ્મિઞ્ જાત એતામ્ ઇષ્ટિં નિર્વપતિ, પૂત એવ સ તેજસ્વ્ય્ અન્નાદ્ ઇન્દ્રિયાવી પશુમાન્ ભવતીતિ{*4।354*}. યો જાતઃ, તત્ર ફલં શ્રૂયતે, નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ. તસ્માત્ પુત્રસ્ય ફલમ્ ઇતિ. યદ્ ઉક્તમ્, ન પરસ્ય ફલદાન્ય્ એતાનિ કર્માણીતિ. તદ્ ઉચ્યતે, યત્ પુત્રસ્ય ફલમ્, આત્મનઃ સા પ્રીતિઃ, તસ્માદ્ આત્મનેપદં ન વિરુધ્યતે, એતામ્ એવાત્મનઃ પ્રીતિમ્ અભિપ્રેત્ય ભવતિ વચનમ્, આત્મા વૈ પુત્ર ઇતિ.
અઙ્ગાદ્ અઙ્ગાત્ સંભવસિ હૃદયાદ્ અભિજાયસે।
આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્॥ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।350: તૈત્.સ્. 2.2.5.4}*
*{4।351: એ2: ઇતિ વિધાયામ્નાયતે, યસ્મિઞ્ જાત એતામ્ ઇષ્ટં નિર્વપતિ પૂત એવ સ તેજસ્વ્ય્ અન્નાદ્ ઇન્દ્રિયાવી પશુમાન્ ભવતીતિ. તત્ર}*
*{4।352: તૈત્.સ્. 2.6.3.6}*
*{4।353: એ2: 5,83; એ6: 2,50}*
*{4।354: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
અઙ્ગાનાં તૂપઘાતસંયોગો નિમિત્તાર્થઃ
અથ યદ્ ઉક્તમ્, યદ્ય્ એકં કપાલં નશ્યેદ્ ઇત્યેવમાદિ. તત્રોચ્યતે, અઙ્ગાનામ્ ઉપઘાતસંયોગો નિમિત્તાર્થ ઉપપદ્યતે, નાન્યથા. ન હિ કપાલે નષ્ટે તદ્ અન્વેષણાર્થા ઇષ્ટિર્ યુક્તા. ન હિ કાકિન્યાં નષ્ટાયાં તદ્ અન્વેષણં કાર્ષાપણેન ક્રિયતે.
એવં વા,
અઙ્ગાનાં તૂપઘાતસંયોગો નિમિત્તાર્થઃ

{*4।355*}
વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ પુત્રે જાત ઇતિ{*4।356*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં જાતમાત્રે, ઉત કૃતે જાતકર્મણીતિ. જાતમાત્ર ઇતિ બ્રૂમઃ, સંપ્રાપ્તે હિ નિમિત્તે નૈમિત્તિકેન ભવિતવ્યમ્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, કૃતે જાતકર્મણીતિ. કુતઃ? સામર્થ્યાત્. કૃતે હિ જાતકર્મણિ પ્રાશનં તસ્ય વિધીયતે. યદિ પ્રાગ્ જાતકર્મણઃ, ઇષ્ટિઃ ક્રિયતે, પ્રાશનકાલો વિપ્રકૃષ્યેત. તત્રાસ્ય શરીરધારણં ન સ્યાત્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, સંપ્રાપ્તે નિમિત્તે હિ નૈમિત્તિકેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, અઙ્ગાનામ્ ઉપઘાતસંયોગો નિમિત્તાર્થઃ, ઉપઘાતઃ પુત્રજન્મ, તદ્ ભૂતં નિમિત્તમ્. ન તત્કાલો ઽઙ્ગમ્, તચ્ ચ નિમિત્તમ્. કૃતે ઽપિ જાતકર્મણિ નાપૈતિ. ઇતરસ્મિન્ પક્ષે કાલો ઽપેયાત્, લક્ષણા ચાસ્મિન્ પક્ષે સ્યાત્. તસ્માત્ કૃતે જાતકર્મણીતિ.
અથ કિમ્ અન્તર્દશાહે યસ્મિન્ કસ્મિન્ વાહનિ, ઉત સ્વકાલ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? યસ્મિન્ કસ્મિન્ વાહનીતિ, એવમ્ અનિયમઃ પ્રાપ્તઃ. અત્રોચ્યતે, પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વા. કુતઃ? શ્રુતેઃ, એવં હિ શ્રૂયતે, ય ઇષ્ટ્વા{*4।357*} પશુના સોમેન વા યજેત, સ પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વા યજેતેતિ. નાતિભારો વચનસ્ય, ઇતરસ્મિન્ પક્ષે કાલો ઽપેયાત્. લક્ષણાપ્ય્ અસ્મિન્ પક્ષે સ્યાત્. અન્યસ્યાં તિથાવન્તર્દશાહે વા કુર્વન્ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાન્ય્ ઉપસંહર્તું ન શક્નુયાત્. કાલં શૌચં ચ [514]{*4।358*} નોપસંગૃહ્ણીયાત્. તસ્માદ્ અતીતે દશાહે પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વા કુર્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।355: એ2 wઇએદેર્હોલ્ત્ મ્સ્ 4.3.39 નિછ્ત્}*
*{4।356: તૈત્.સ્. 2.2.5.4}*
*{4।357: એ2: ઇષ્ટ્યા}*
*{4।358: એ2: 5,85; એ6: 2,52}*
પ્રધાનેનાભિસંયોગાદ્ અઙ્ગાનાં મુખ્યકાલત્વમ્

અગ્નિં ચિત્વા સૌત્રામણ્યા યજેત{*4।359*}, વાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતેતિ, અઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. એતદ્ ઇદાનીં સંદિહ્યતે, કિં ચિતમાત્રે, તન્ત્રમધ્ય એવ કર્તવ્યમ્, ઉત સ્વકાલે કર્તવ્યમ્ ઇતિ. તથા વાજપેયે કિં બૃહસ્પતિસવે, ઉત સ્વકાલ ઇતિ. મુખ્યકાલત્વમ્ અનયોઃ સ્યાત્. કુતઃ? પ્રધાનાકાલત્વાદ્ અઙ્ગાનામ્. એકો હિ કાલઃ પ્રધાનાનામ્ અઙ્ગાનાં ચેતિ વક્ષ્યતે{*4।360*}. અઙ્ગાનિ તુ વિધાનત્વાત્ પ્રધાનેનોપદિશ્યેરન્ન્ ઇતિ. અગ્નિચયનં કૃત્વા ન તાવત્ય્ એવ સ્થાતવ્યમ્, સૌત્રામણીસંજ્ઞકો ઽપરો યાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ. તથા વાજપેયમ્ અભિનિર્વર્ત્ય નૈતાવતા કૃતી સ્યાત્, બૃહસ્પતિસવસંજ્ઞકં યાગમ્ અભિનિર્વર્તયેદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।359: તૈત્.સ્. 5.6.3.4}*
*{4।360: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 11.2.7}*
અપવૃત્તે તુ ચોદના તત્સામાન્યાત્ સ્વકાલે સ્યાત્