મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.8

તદ્ગ્રહણાત્, પ્રાકૃતધર્મગ્રહણાત્{*3।704*}, વા સ્વધર્મઃ સ્વૈર્ ધર્મૈશ્ ચોદકપ્રાપ્તૈઃ સંયુક્તઃ{*3।705*} સ્યાત્, ચોદકસામર્થ્યાત્ સહાઙ્ગૈઃ કુર્યાદ્ ઇતિ શ્રૂયતે, તાનિ ચાઙ્ગાનિ જ્યોતિષ્ટોમે સન્ત્ય્ અપેક્ષ્યન્તે. તત્ર જ્યોતિષ્ટોમે નાનર્વિજસ્ તૈર્ અસ્ય સહૈકવાક્યતા.
નનુ પ્રત્યક્ષા સમાખ્યા, ચોદક આનુમાનિકઃ. ઉચ્યતે - સત્યમ્, પ્રત્યક્ષા સમાખ્યા, લૌકિકી તુ સા. તત્રાનુમાય વૈદિકં શબ્દં તેનૈકવાક્યતા સ્યાત્, ચોદકે પુનર્ વિપ્રકૃષ્ટાધીતયા પ્રત્યક્ષયેતિકર્તવ્યતયા સહૈકવાક્યતા. તસ્માચ્ ચોદકો બલવત્તરઃ.
યત્ તૂક્તમ્ - સમાખ્યાનાદ્ ઇતિ. તત્રોચ્યતે - અવ્યક્તઃ શેષે સમાખ્યાતો ભવિષ્યતિ. યઃ પદાર્થો ન ચોદકેન પ્રાપ્નોતિ, તત્ર સમાખ્યયા નિયમો ભવિષ્યતિ. યથા શ્યેને કણ્ટકૈર્ વિતુદન્તીત્ય્ ઉદ્ગાતારો
વિતોત્સ્યન્તિ, વાજપેયે ચોષપુટૈર્{*3।706*} અર્પયન્તીત્ય્{*3।707*} અધ્વર્યવો ઽર્પયિષ્યન્તિ.
[412]{*3।708*}
નોતેસ્:
*{3।704: એ1 ગિબ્ત્ પ્રાકૃતધર્મગ્રહણાત્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।705: એ1 ગિબ્ત્ ચોદકપ્રાપ્તૈઃ સંયુક્તઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્, એ2,4: સ્વૈર્ ધર્મૈશ્ ચોદકપ્રાપ્તૈઃ સંયુક્તઃ}*
*{3।706: એ2,4: ચોષં પુટૈર્}*
*{3।707: શ્પ્બ્ર્ 5.2.1.16}*
*{3।708: એ2: 4,593; એ4: 4,933; એ6: 1,277}*
સ્વામિકર્મ પરિક્રયઃ કર્મણસ્ તદર્થત્વાત્

અસ્તિ પરિક્રયઃ, જ્યોતિષ્ટોમે દ્વાદશશતમ્, દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અન્વાહાર્યમ્{*3।709*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અધ્વર્યુણા પરિક્રેતવ્યા ઋત્વિજઃ, ઉત સ્વામિનેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સમાખ્યાનાદ્ અધ્વર્યુણેતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સ્વામિકર્મ પરિક્રયઃ. સ્વયં કરોતીતિ ગમ્યતે. કસ્માત્?{*3।710*} કર્મણસ્ તદર્થત્વાત્, ફલકામો હિ યજમાનઃ, યશ્ ચ ફલકામઃ, તેન સ્વયં કર્તવ્યમ્. સ યદિ પરિક્રીણીતે, તતઃ સ્વયં સર્વં કરોતીતિ ગમ્યતે. અથ ન પરિક્રીણીતે ન સર્વં કુર્યાત્. તસ્માત્ સ્વામી પરિક્રીણીતેતિ.
નોતેસ્:
*{3।709: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 1.7.3.1}*
*{3।710: એ2,4: સ્વયં કરોતીતિ ગમ્યતે. કસ્માત્?}*
વચનાદ્ ઇતરેષાં સ્યાત્

કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ? નેત્ય્ ઉચ્યતે - વચનાદ્ ઇતરેષાં સ્યાત્. યત્ર વચનં ભવતિ, તત્ર વચનપ્રામાણ્યાદ્ ભવતિ પરિક્રયઃ. ય એતામ્ ઇષ્ટકામ્ ઉપદધ્યાત્ સ ત્રીન્ વરાન્ દદ્યાદ્ ઇતિ{*3।711*}.
[413]{*3।712*}
નોતેસ્:
*{3।711: તૈત્.સ્. 5.2.8.2}*
*{3।712: એ2: 4,594; એ4: 4,935; એ6: 1,278}*
સંસ્કારાસ્ તુ પુરુષસામર્થ્યે યથાવેદં કર્મવદ્ વ્યવતિષ્ઠેરન્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - કેશશ્મશ્રૂ વપતે, દતો ધાવતે, નખાનિ નિકૃન્તતે, સ્નાતીતિ{*3।713*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એવંજાતીયકા અધ્વર્યુણા કર્તવ્યાઃ, ઉત યજમાનેનેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અધ્વર્યુણા કર્તવ્યાઃ, સંસ્કારા યથાવેદં વ્યવતિષ્ઠેરન્ સમાખ્યાનાત્ પુરુષેણ કર્મવત્, યથા - અન્યે પદાર્થા યસ્મિન્ વેદ આમ્નાતાઃ, તત્સમાખ્યાતેન પુરુષેણ ક્રિયન્તે, એવમ્ એતે ઽપીતિ.
નોતેસ્:
*{3।713: તૈત્.સ્. 6.1.1.2}*
યાજમાનાસ્ તુ તત્પ્રધાનત્વાત્ કર્મવત્

યજમાનેન વા કર્તવ્યાઃ. કુતઃ? પુરુષપ્રધાનત્વાત્. કથં પુરુષપ્રાધાન્યમ્? કર્ત્રભિપ્રાયં ક્રિયાફલં ગમ્યતે, તસ્માત્ પુરુષસ્ય કર્મકરણસામર્થ્યમ્ ઉપજનયન્તિ. ન ચ કશ્ચિદ્ યેન કર્મકરણેન સામર્થ્યમ્ ઉપજન્યતે{*3।714*} તદ્ અર્થં પુરુષાન્ ક્રીણાતીતિ, ઈપ્સિતેભ્યઃ પદાર્થેભ્યઃ ક્રીણાતિ, યેન યસ્ય સામર્થ્યં ભવતિ, તત્ તેનૈવ કર્તવ્યમ્, કર્મવત્, યથા - પ્રધાનકર્મણિ પુરુષાર્થાનિ યજમાનસ્ય ભવન્તિ, એવમ્ એતદ્ અપીતિ.
નોતેસ્:
*{3।714: એ1 ગિબ્ત્ યેન કર્મકરણેન સામર્થ્યમ્ ઉપજન્યતે ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
વ્યપદેશાચ્ ચ

પરસ્મૈપદવ્યપદેશશ્ ચ ભવતિ - તમ્ અભ્યનક્તિ, શરેષીકયાનક્તીતિ ચ. અન્યો યજમાનસ્યાઞ્જનમ્ અભ્યઞ્જનં કરોતીતિ ગમ્યતે.
ગુણત્વે તસ્ય નિર્દેશઃ

યદ્ ઉક્તમ્ - સમાખ્યાનાદ્ યથાવેદમ્ ઇતિ, નૈતદ્ એવમ્, ગુણત્વે [414]{*3।715*} તસ્ય નિર્દેશઃ, તત્ર વયં સમાખ્યાં નિયામિકામ્ ઇચ્છામઃ, યત્ર કર્મણઃ પ્રાધાન્યમ્, યદ્ અર્થં ક્રેતવ્યાઃ પુરુષાઃ પ્રાપ્તાઃ, તત્ર સમાખ્યયા નિયમઃ. કલ્પ્યો હિ સંબન્ધો વપનાદિભિઃ, પુરુષાણામ્, અદૃષ્ટાર્થત્વાત્, કૢપ્ત આરાદ્ ઉપકારકૈઃ. ન ચ કૢપ્ત ઉપપદ્યમાને કલ્પ્યઃ શક્યઃ કલ્પયિતુમ્. તસ્માન્ ન પુરુષપ્રાધાન્યે સમાખ્યા નિયામિકા સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{3।715: એ2: 4,595; એ4: 4,939; એ6: 1,278}*
ચોદનાં પ્રતિ ભાવાચ્ ચ

ચોદનેત્ય્ અપૂર્વં બ્રૂમઃ - અપૂર્વં પ્રતિ સંસ્કારા વિધીયન્તે. તે હ્ય્ અસંભવાદ્ દ્રવ્યેષુ કલ્પ્યન્તે, સંનિકૃષ્ટદ્રવ્યાભાવે ચ વિપ્રકૃષ્ટેષુ ભવેયુઃ, યદા તુ સંનિકૃષ્ટે દ્રવ્યે સંભવન્તિ, તદા ન વિપ્રકૃષ્ટેષુ પ્રયોક્તવ્યાઃ, કૃતાર્થત્વાત્. તસ્માદ્ યાજમાના ઇતિ.
અતુલ્યત્વાદ્ અસમાનવિધાનાઃ સ્યુઃ

ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્{*3।716*}. અથ કસ્માન્ ન સમાનવિધાના ભવન્તિ? અવિશેષવિધાનાદ્ ધિ પુરુષમાત્રસ્ય પ્રાપ્નુવન્તિ. તદ્ ઉચ્યતે - નૈતત્ સમાનં સર્વપુરુષાણાં વિધાનમ્. કુતઃ? અતુલ્યત્વાત્, અતુલ્યા એત એતદ્વિધાનં પ્રતિ. કાતુલ્યતા? યત્, યજમાનસ્ય વિહિતા નર્ત્વિજામ્. કથં યજમાનસ્ય વિહિતા ઇત્ય્ અગમ્યતે? અર્થાત્ સ્વયં પ્રયોગે સ્યાદ્ ઇતિ.
નન્વ્ અવિશેષાદ્ ઋત્વિજામ્ અપિ વિહિતાઃ. પ્રયોજનાભાવાદ્ અવિહિતા ઇતિ પશ્યામઃ. કથં પ્રયોજનાભાવઃ? ઋત્વિગ્ભિઃ ક્રિયમાણા ન યજમાનેન કૃતા ન કારિતાઃ, અતદર્થત્વાત્ પરિક્રયસ્ય. સ્વયંકૃતાશ્ ચ નાર્થિન ઉપકુર્વન્તિ. તસ્માદ્ અપ્ર્યોજનાઃ, અત ઋત્વિજામ્ અવિહિતાઃ, એતદ્ અતુલ્યત્વમ્. તસ્માન્ ન સમાનવિધાના ઇતિ.
[415]{*3।717*}
નોતેસ્:
*{3।716: એ1 ગિબ્ત્ ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।717: એ2: 4,597; એ4: 4,942; એ6: 1,279}*
તપશ્ ચ ફલસિદ્ધિત્વાલ્ લોકવત્

તપઃ શ્રૂયતે - દ્વ્ય્ અહં નાશ્નાતિ, ત્ર્ય્ અહં નાશ્નાતીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ આર્ત્વિજં તપઃ, યાજમાનમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સમાખ્યાનાદ્ આર્ત્વિજં તપ ઇતિ પ્રાપ્તમ્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - યાજમાનં તપ ઇતિ. કુતઃ? ફલસિદ્ધિત્વાત્, ફલસિદ્ધ્યર્થં તપઃ. તપઃસિદ્ધસ્ય યાગફલં સિદ્ધ્યતિ. કથમ્ એતદ્ અવગમ્યતે? દુઃખં હિ તપઃ, દુઃખં ચાધર્મફલમ્, અધર્મો યાગફલસ્ય પ્રતિબન્ધકો ભવતિ. અશ્રેયસ્કરો હિ સઃ, તસ્મિન્ સતિ ન શ્રેયો ભવિતુમ્ અર્હતિ, તસ્માત્ સો ઽપનેતવ્યઃ, ફલભોગેન ચ વિરુધ્યેતે ધર્માધર્મૌ. તસ્માદ્ દુઃખફલભોગાય ધર્મઃ{*3।718*} શ્રૂયતે. યત્ તેન દુઃખમ્ ઉત્પાદ્યૈતવ્યમ્, ઇદં તદ્ ઇતિ. એવં દૃષ્ટાર્થં ભવતિ, નાદૃષ્ટં કલ્પયિતવ્યમ્, તેન ફલોપભોગેન ક્ષીણો ઽધર્મે ઽપ્રતિબદ્ધો યાગઃ ફલં દાસ્યતીતિ, ફલસિદ્ધિશ્ ચ યજમાનસ્ય કર્તવ્યા નર્ત્વિજામ્. તસ્માદ્ યાજમાનં તપ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।718: એ2,4: દુઃખફલભોગાયાધર્મઃ}*
વાક્યશેષશ્ ચ તદ્વત્

એતમ્ એવાર્થં વાક્યશેષો ઽપિ દ્યોતયતિ - યદા વૈ પુરુષે ન કિંચિન્ આન્તર્ભવતિ, યદાસ્ય કૃષ્ણં ચક્ષુષો નશ્યતિ, અથ મેધ્યતમ ઇતિ. યદાનશનમ્{*3।719*}, તદા મેધાર્હ ઇતિ. મેધશ્ ચ યજ્ઞઃ, યજ્ઞશ્ ચ ત્યાગઃ, ત્યાગં કર્તુમ્ અર્હસ્ તપસા ક્રિયત ઇતિ વાક્યશેષો ભવતિ, ત્યાગી ચ યજમાનઃ. તસ્માદ્ યાજમાનં તપ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।719: એ2,4: યદાનશનઃ}*
વચનાદ્ ઇતરેષાં સ્યાત્

કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ? સર્વં તપો યાજમાનમ્ ઇતિ. ન{*3।720*}, [416]{*3।721*} વચનાદ્ ઇતરેષામ્, યત્ર વચનમ્, તત્રર્ત્વિજામ્, યથા - સર્વ ઋત્વિજ ઉપવસન્તીતિ.
નોતેસ્:
*{3।720: એ2,4,6 ઓમ્. ન}*
*{3।721: એ2: 4,598; એ4: 4,945; એ6: 1,280}*
ગુણત્વાચ્ ચ વેદેન ન વ્યવસ્થા સ્યાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - સમાખ્યાનાદ્ અર્ત્વિજં તપ ઇતિ, ગુણત્વાન્ ન સમાખ્યયા ગૃહ્યતે, યત્ર પુરુષસ્ય ગુણભાવઃ, તત્ર સમાખ્યા નિયામિકા.
એવં વા શ્યેને શ્રૂયતે - લોહિતોષ્ણીષા લોહિતવસના ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તીતિ. તથા વાજપેયે શ્રૂયતે - હિરણ્યમાલિન ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં શ્યેન ઉદ્ગાતૃભિર્ લોહિતોષ્ણીષતા કર્તવ્યા, વાજપેયે ચાધ્વર્યુભિર્ હિરણ્યમાલિત્વમ્, ઉતોભયમ્ અપિ સર્વર્ત્વિજામ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સમાખ્યાનાત્ શ્યેન ઉદ્ગાતૃભિર્ વાજપેયે ઽધ્વર્યુભિર્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ગુણત્વાચ્ ચ વેદેન ન વ્યવસ્થા સ્યાત્, ગુણો લોહિતોષ્ણીષતા હિરણ્યમાલિત્વં ચ, પુરુષઃ પ્રધાનમ્, અતો લોહિતમ્ ઉષ્ણીષં હિરણ્યમાલા ચ પુરુષવિશેષણત્વેન શ્રૂયતે, ન કર્તવ્યતયા, તસ્માત્ પુરુષપ્રાધાન્યમ્. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, પુરુષાણાં પ્રધાનભાવે સમાખ્યા ન નિયામિકેત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્.
અપિ ચ - ગુણત્વશ્રવણાત્ સર્વપુરુષાણામ્ એતદ્ વિધાનમ્ ઇતિ ગમ્યતે, પ્રધાનસંનિધૌ હિ ગુણઃ શિષ્યમાનઃ પ્રતિપ્રધાનમ્ ઉપદિષ્ટો ભવતિ. તત્ર વચનેન પ્રાપ્તં કથં સમાખ્યયા વિદ્યમાનયાપિ નિયન્તું શક્યેત? તસ્માદ્ ઉભયત્ર સર્વર્ત્વિગ્ભિર્ એવંજાતીયકો ધર્મઃ ક્રિયેતેતિ.
[417]{*3।722*}
નોતેસ્:
*{3।722: એ2: 4,600; એ4: 4,948; એ6: 1,281}*
તથા કામો ઽર્થસંયોગાત્

જ્યોતિષ્ટોમે સમામનન્તિ - યદિ કામયેત વર્ષેત્ પર્જન્ય ઇતિ નીચૈઃ સદો મિનુયાદ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ આર્ત્વિજઃ કામઃ, અથ યાજમાન ઇતિ. કિમ્ એવમ્? યદિ કામયેતાધ્વર્યુર્ ઇતિ, ઉત યજમાન ઇતિ, એવં સંશયઃ. કિં પ્રાપ્તમ્? આર્ત્વિજઃ કામઃ, સમાખ્યાનાત્. અર્થી પ્રકૃતો ઽધ્વર્યુઃ, સ વાક્યેન સંબધ્યતે, મિનુયાદ્ ઇતિ. તસ્માદ્ આર્ત્વિજઃ કામ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તથા કામઃ સ્યાત્, યથા
તપઃ, યાજમાનઃ કામ ઇત્ય્ અર્થઃ{*3।723*}. કુતઃ? અર્થસંયોગાત્, અર્થેન યાગસ્ય સાઙ્ગસ્ય, યજમાનઃ ફલેન સંબધ્યત ઇતિ ગમ્યતે. ઉપગ્રહવિશેષાત્, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેત્ય્ ઉપગ્રહવિશેષાશ્ ચ મિનુયાદ્ ઇત્ય્ અધ્વર્યુઃ પરાર્થમ્ ઇતિ ગમ્યતે. અથ યદ્ ઉક્તમ્ - પ્રકૃતેનાર્થિના સહૈકવાક્યત્વાદ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, એવમ્ અપિ પ્રકૃતેન વાક્યેન{*3।724*} સહૈકવાક્યતા, યજમાને કામયમાને મિનુયાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।723: એ1 ગિબ્ત્ યાજમાનઃ કામ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।724: એ2,4: પ્રકૃતેનાર્થિના}*
વ્યપદેશાદ્ ઇતરેષાં સ્યાત્

યત્ર ભવતિ વ્યપદેશઃ, તત્રાર્ત્વિજઃ કામો ભવતિ, યથા - ઉદ્ગાતાત્મને વા યજમાનાય વા યં કામં કામયતે, તમ્ આગાયતીતિ, યદ્ય્ આત્મન ઇતિ યજમાનાયેતિ પરિકલ્પ્યેત, યજમાનગ્રહણં વાશબ્દશ્ ચ ન સમર્થિતૌ સ્યાતામ્. તસ્માદ્ યજમાનવ્યપદેશાદ્ આત્માનમ્ એવોદ્ગાતા પ્રતિનિર્દિશતીતિ ગમ્યતે.
[418]{*3।725*}
નોતેસ્:
*{3।725: એ2: 4,601; એ4: 4,951; એ6: 1,281}*
મન્ત્રાશ્ ચાકર્મકરણાસ્ તદ્વત્

ઇહૈવંજાતીયકા મન્ત્રા ઉદાહરણમ્, આયુર્દા અગ્ન આયુર્{*3।726*} મે દેહીતિ, વર્ચોદા અગ્ને ઽસિ વર્ચો મે દેહીતિ{*3।727*}. એષુ સંદેહઃ - કિમ્ આર્ત્વિજા ઉત યાજમાના ઇતિ. સમાખ્યાનાદ્ આર્ત્વિજા ઇતિ પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - મન્ત્રાશ્ ચૈતે તદ્વદ્ ભવેયુઃ, યથા કામઃ, એવમ્ આત્માભિધાયિપદં યુક્તં ભવતિ. આયુર્ મે વર્ચો મ ઇતિ, આયુર્ વર્ચ ઇત્યેવમાદિભિઃ કર્મફલમ્ અભિધીયતે, અગ્ને ત્વં કર્મફલં મે સાધયેતિ. તદ્ ઇહ કર્મફલમ્ ઉત્સાહાર્થં સંકીર્ત્યતે, યજમાનશ્ ચ તેનોત્સહતે, નાન્યઃ. યદ્ ઋત્વિજઃ ક્રમફલમ્, ન તદ્ અર્થો ઽગ્નિઃ, સિદ્ધં હિ તત્. યદ્ યજમાનસ્ય, તદ્ અર્થો ઽગ્નિઃ, તચ્ ચાસિદ્ધં સદ્ આશાસિતવ્યમ્, યદ્ ઉત્સાહં જનયત્ય્ અવૈગુણ્યાય. ઋત્વિગ્ અપિ સિદ્ધે યદ્ ઉત્સહતે, તદ્ યજમાનસ્યૈવ કર્મફલાયોત્સહતે. તત્રાત્માભિધાયિપદં નાવકલ્પતે, યજમાને ચાત્માભિધાયિપદં કલ્પ્યમાનમ્ અગૌણં ભવતિ, તસ્માદ્ યાજમાનાઃ.
નોતેસ્:
*{3।726: એ2,4: અગ્ને ઽસ્યાયુર્}*
*{3।727: તૈત્.સ્. 1.5.5.4}*
વિપ્રયોગે ચ દર્શનાત્

વિપ્રયોગે ચાગ્નીનાં પ્રવાસ ઉપસ્થાનમ્ અસ્તિ, ઇહ એવ સન્ તત્ર સન્તં ત્વાગ્ન ઇતિ. ન ચ પ્રોષિતો ઽગ્નિભ્ય ઋત્વિગ્ ભવતિ, કર્મ કુર્વત એષ વાચકઃ શબ્દઃ. ભવતિ તુ યજમાનો ઽગ્નિભ્યઃ પ્રોષિતો ઽપિ યજમાનઃ, સંવિધાય સો ઽગ્નિહોત્રાય પ્રવસતિ, શક્યતે ચ વિદેશસ્થેનાપિ ત્યાગઃ કર્તુમ્. સ એવ પ્રોષિતસ્યોપસ્થાનવિશેષં બ્રુવન્ યજમાનસ્યોપસ્થાનં દર્શયતિ, તેનૈવૈવંજાતીયકા યજમાનસ્ય ભવેયુર્ ઇતિ.
[419]{*3।728*}
નોતેસ્:
*{3।728: એ2: 4,602; એ4: 4,953; એ6: 1,282}*
દ્વ્ય્ આમ્નાતેષૂભૌ દ્વ્ય્ આમ્નસ્યાર્થવત્ત્વાત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર દ્વ્ય્ આમ્નાતા મન્ત્રા આધ્વર્યવે કાણ્ડે યાજમાને ચ. આજ્યં યૈર્ ગૃહ્યતે, પઞ્ચાનાં ત્વા વાતાનાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામીત્ય્{*3।729*}એવમાદયઃ, તથા સ્રુગ્વ્યૂહનમન્ત્રાઃ, સ્રુચૌ વ્યૂહતિ વાજસ્ય મા પ્રસવેનેતિ{*3।730*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં ત ઉભાભ્યામ્ અપિ કર્તવ્યા ઉતાધ્વર્યુણૈવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સમાખ્યાનાદ્ આધ્વર્યવા ઇતિ. ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે{*3।731*} - ઉભાવ્ અપિ તાન્ પ્રયુઞ્જીયાતામ્ ઇતિ. કુતઃ? દ્વ્ય્ આમ્નાતસ્યાર્થવત્ત્વાત્, દ્વાભ્યાં સમાખ્યાનાદ્ દ્વાવ્ અપિ કર્તારૌ ગમ્યેતે, તસ્માદ્ દ્વૌ બ્રૂયાતામ્. અધ્વર્યુર્ એતેન પ્રકાશિતમ્ અનુષ્ઠાસ્યામીતિ, યજમાનો ન પ્રમદિષ્યામીતિ.
નોતેસ્:
*{3।729: તૈત્.સ્. 1.6.1.2}*
*{3।730: તૈત્.સ્. 1.1.13.1}*
*{3।731: એ2,4: ઇતિ. પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે}*
જ્ઞાતે ચ વાચનં ન હ્ય્ અવિદ્વાન્ વિહિતો ઽસ્તિ

વાજપેયે શ્રૂયતે - કૢપ્તીર્ યજમાનં વાચયત્ય્ ઉજ્જિસતીર્{*3।732*} યજમાનં વાચયતીતિ{*3।733*}. અત્ર સંદેહઃ - કિં જ્ઞશ્ ચાજ્ઞશ્ ચ સર્વો વાચયિતવ્ય ઉત જ્ઞ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અવિશેષાજ્ જ્ઞશ્ ચાજ્ઞશ્ ચેતિ.
ઇતિ{*3।734*} પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - જ્ઞ એવેતિ. કુતઃ? ન હ્ય્ અવિદ્વાન્ વિહિતો ઽસ્તિ, યો હ્ય્ અવિદ્વાન્ નાસાવ્ અધિકૃતઃ સામર્થ્યાભાવાત્. નનુ પ્રયોગકાલે શિક્ષિત્વા પ્રયોક્ષ્યતે, સામર્થ્યાદ્ [420]{*3।735*} અધિક્રિયેતેતિ. નેતિ બ્રૂમઃ - વેદાધ્યયનાદ્ ઉત્તરકાલે પ્રયોગઃ શ્રૂયતે, ન પ્રયોગશ્રુતિગૃહીતં વેદાધ્યયનમ્. કુતઃ? અનારભ્યકર્મણિ વેદે{*3।736*} શ્રૂયતે - તસ્માત્ સ્વાધ્યયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ. સત્ય્ એતસ્મિન્ વચને, અગ્નિહોત્રં જુહુયાદ્ ઇત્યેવમાદિભિર્ વેદો ઽધ્યેતવ્ય ઇત્ય્ એતદ્ ઉક્તં ભવતીતિ ન શક્યતે કલ્પયિતુમ્. તત્ર હોમમાત્રે ચોદિતે વેદાધ્યાયી શક્ત ઇત્ય્ અધિક્રિયતે, નાવિદ્વાન્. કિયતા પુનર્ વિદિતેન વિદ્વાન્ અધિક્રિયત ઇતિ. યાવતા વિદિતેન શક્તો ભવતિ, યથોક્તં ક્રતુમ્ અભિનિર્વર્તયિતુમ્. તસ્માત્{*3।737*} તાવદ્ યો વેદ સ તેન ક્રતુનાધિક્રિયતે.
નનુ વેદમ્ અધીયીતેતિ વચનાત્ કૃત્સ્નો વેદો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ ભવતિ, ન વેદાવયવેનાધીક્રિયત ઇતિ. ઉચ્યતે - ક્રતૂનાં જ્ઞાનાર્થં વેદાધ્યયનં કાર્યમ્. તત્રાન્યસ્મિન્ ક્રતૌ કર્તવ્યે ઽન્યક્રતુજ્ઞાનં ન દૃષ્ટાય ભવતિ, તસ્માત્ ક્રત્વન્તરજ્ઞાનમ્ અધિકારે નાદર્તવ્યમ્, ક્રત્વન્તરજ્ઞાનાય ક્રત્વન્તરગ્રન્થઃ, સર્વે ક્રતવઃ કથં જ્ઞાયેરન્? પૃથક્ પૃથગ્ ઇતિ કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્યાધ્યયનં શ્રૂયતે, તસ્માત્ સ્વપદાર્થજ્ઞો ઽધિક્રિયેતેતિ. તેનાસ્વપદાર્થજ્ઞસ્ય કર્મૈવ નાસ્તિ, કથમ અસૌ વાચ્યેત. તસ્માત્ સાધ્વ્ અભિધીયતે, જ્ઞ એવ વાચયિતવ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।732: એ2,4: ઉજ્જિતીર્}*
*{3।733: વ્ગ્લ્. વાજ્.સ્. 9.21 બ્zw. વાજ્.સ્. 9.31}*
*{3।734: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।735: એ2: 4,604; એ4: 4,955; એ6: 1,282}*
*{3।736: એ2,4: વેદાધ્યયનં}*
*{3।737: એ2,4 ઓમ્. તસ્માત્}*
યાજમાને સમાખ્યાનાત્ કર્માણિ યાજમાનં સ્યુઃ

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર કર્માણ્ય્{*3।738*} આમ્નાતાનિ દ્વાદશ, વત્સં ચોપાવસૃજતિ, ઉખાં ચાધિશ્રયતિ, અવ ચ હન્તિ, દૃષદુપલે ચ સમાહન્તિ, અધિ ચ વપતે, કપાલાનિ ચોપદધાતિ, [421]{*3।739*} પુરોડાશં ચાધિશ્રયતે, આજ્યં ચ, સ્તમ્બયજુશ્ ચ હરતિ, અભિ ચ ગૃહ્ણાતિ, વેદં ચ પરિગૃહ્ણાતિ,
પત્નીં ચ{*3।740*} સંનહ્યતિ, પ્રોક્ષણીશ્ ચાસાદયતિ, આજ્યં ચ, તાનિ{*3।741*} દ્વાદશ{*3।742*} દ્વાન્દ્વાનિ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઇતિ{*3।743*}. અત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એતાન્ય્ અધ્વર્યોઃ કર્માણિ, ઉત યજમાનસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? યજમાને સમાખ્યાનાત્ કર્માણિ યાજમાનં સ્યુઃ. વિશેષસમાખ્યાનાદ્ યાજમાનાનીતિ ગમ્યતે, યથા પોત્રીયં નેષ્ટ્રીયમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।738: એ2,4: તત્ર યજમાનકાણ્ડે કર્માણ્ય્}*
*{3।739: એ2: 4,606; એ4: 4,959; એ6: 1,283}*
*{3।740: એ2,4 ઓમ્. ચ}*
*{3।741: એ2,4: એતાનિ}*
*{3।742: એ2,4: વૈ દ્વાદશ}*
*{3।743: તૈત્.સ્. 1.6.9.3-4}*
અધ્વર્યુર્ વા તદર્થો હિ ન્યાયપૂર્વં સમાખ્યાનમ્

અધ્વર્યુર્ વા કુર્યાદ્ એતાનિ, તદ્ અર્થો હ્ય્ અધ્વર્યુઃ પરિક્રીત ઇતિ સમાખ્યાનાદ્ અવગમ્યતે. અધ્વર્યવ એવ સર્વ ઇમે પદાર્થાઃ સમામ્નાતાઃ, યાજમાન એષાં દ્વન્દ્વતોચ્યતે, દ્વન્દ્વતા ચ સમભ્યાશક્રિયા{*3।744*}. તત્રાધ્વર્યુઃ પદાર્થાન્ કરિષ્યતિ, યજમાનેનાપિ સમભ્યાશીકરણમ્{*3।745*} ઇત્ય્ એતદ્ અશક્યમ્. તત્રાઙ્ગગુણવિરોધે ચ, તાદર્થ્યાદ્ ઇતિ દ્વન્દ્વતાગુણો બાધિતવ્યઃ. તસ્માદ્ આધ્વર્યવા એતે પદાર્થા ઇતિ.
યદ્ ઉક્તં સમાખ્યાનાદ્ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્, ઉચ્યતે - ન્યાયપૂર્વં સમાખ્યાનમ્, સમાખ્યાનાદ્ યજમાનેન દ્વન્દ્વતા સંપાદયિતવ્યા, ઇદં ચેદં ચ સંપાદયેતિ યજમાનો બ્રૂયાત્. કેષુચિચ્ ચાત્ર પદાર્થેષુ યજમાનસ્યાનુમન્તરણમ્, તન્નિમિત્તા સમાખ્યા ભવિષ્યતિ, અપૂર્વં ત્વ્ અપકૃષ્યેત. તદ્ ઉક્તમ્ - યથા પોત્રીયમ્, નેષ્ટ્રીયમ્ ઇતિ, એવમ્ અત્રાપીતિ. તદ્ ઉચ્યતે - યુક્તં તત્ર વિશેષ[422]{*3।746*}સમાખ્યાનાત્. ઇહ તુ દ્વન્દ્વતા યાજમાનીયા, પદાર્થાસ્ ત્વ્ આધ્વર્યવા એવ. તસ્માદ્ અદોષઃ.
નોતેસ્:
*{3।744: એ2,4,6: સમભ્યાસક્રિયા}*
*{3।745: એ2,4,6: સમભ્યાસીકરણમ્}*
*{3।746: એ2: 4,607; એ4: 4,960; એ6: 1,284}*
વિપ્રતિષેધે કરણઃ, સમવાયવિશેષાદ્ ઇતરમ્ અન્યસ્ તેષાં યતો વિશેષઃ સ્યાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નિષોમીયઃ, તસ્ય યૂપસ્ય પરિવ્યાણે મન્ત્રૌ, એકઃ - અધ્વર્યોઃ પરિવીરસીતિ{*3।747*} કરણઃ, અપરો હોતુર્ યુવા સુવાસા ઇતિ{*3।748*} ક્રિયમાણાનુવાદી. તયોશ્ ચોદકપરમ્પરયા કુણ્ડપાયિનામ્ અયનં પ્રાપ્તયોર્ ભવતિ સંદેહઃ - કઃ પુનર્ અસૌ? તત્ર ઋત્વિક્સમાસ આમ્નાતઃ - યો હોતા સો ઽધ્વર્યુર્ ઇતિ, કિં કરણમ્ આધ્વર્યવં હોતા કુર્યાત્? કિં હૌત્રં ક્રિયમાણાનુવાદિનમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અનિયમ ઇતિ.
ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્ચ્યતે - વિપ્રતિષેધે કરણઃ સ્યાત્, આધ્વર્યવઃ પરિવીરસીતિ, ન ક્રિયમાણાનુવાદી હોતુર્ યુવા સુવાસા ઇતિ. કુતઃ? સમવાયવિશેષાત્. દ્વૌ તત્ર સમવાયૌ, હોતુશ્ ચોદકેન હૌત્રેષુ, પ્રત્યક્ષશ્રવણેનાધ્વર્યવેષુ - યો હોતા સો ઽધ્વર્યુર્ ઇતિ. એવં પ્રત્યક્ષમ્ અધ્વર્યોઃ કાર્યે ચોદ્યતે, પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનાદ્ બલીયઃ. તસ્માદ્ આધ્વર્યવં કરણં પરિવીરસીતિ હોતા કુર્યાત્. અથ હૌત્રં વિરુદ્ધં કઃ કુર્યાત્? ઇતરમ્ અન્યઃ, તેષાં યતો વિશેષઃ સ્યાત્, અન્યો હોતૃપુરુષ એવ સ્યાત્, યસ્યાવ્યાપૃતતા, પ્રાધાન્યવિશેષો વા.
[423]
નોતેસ્:
*{3।747: તૈત્.સ્. 1.3.6.2}*
*{3।748: ઋવ્ 3.8.4અ}*
પ્રૈષેષુ ચ પરાધિકારાત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર પ્રૈષાઃ સમાનાતાઃ, પ્રોક્ષણીર્ આસાદયેધ્મા બર્હિર્ ઉપસાધય સ્રુચશ્ સંમૃડ્ઢિ{*3।749*} પત્નીં સંનહ્યાજ્યેનોદેહીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં ય એવ પ્રૈષે, સ એવ પ્રૈષાર્થે, ઉતાન્યશ્ ચ પ્રૈષે, અન્યશ્ ચ પ્રૈષાર્થ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એક એવ પ્રૈષપ્રૈષાર્થયોર્ ઇતિ. કુતઃ? સમાખ્યાનાત્, અન્ય ઇતિ ચાશ્રૂતત્વાત્.
નન્વ્ આત્મનઃ પ્રૈષો વિપ્રતિષિધ્યતે. ઉચ્યતે, ન પ્રૈષો ભવિષ્યતિ, પ્રાપ્તકાલે લોટં વક્ષ્યામઃ. આહ, પ્રાપ્તકાલે ઽપિ સતિ યુષ્મદાદિષ્વ્ એવોપપદેષુ મધ્યમાદયો વ્યવસ્થિતાઃ, ન પુરુષસંસ્કરો ભવતિ. ઉચ્યતે - સત્યાં વિવક્ષાયાં યુષ્મદાદિષુ મધ્યમાદયઃ, યદા તવ પ્રાપ્તઃ કાલ ઇતિ વિવક્ષ્યતે, તદા યુષ્મદ્ એવ મધ્યમો નાસ્મદિ શેષે વા. યદા ખલુ ક્રિયાયાઃ પ્રાપ્તઃ કાલ ઇત્ય્ એતાવદ્ વિવક્ષ્યતે, ન તવ, મમ વેતિ, ન તદા યુષ્મદાદીનામ્ અનુરોધેન મધ્યમાદયો ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. ન ચ, ઇદં યુગપદ્ વિવક્ષિતું શક્યતે, પદાર્થસ્ય પ્રાપ્તઃ કાલઃ, તવ ચેતિ, ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. તેન, યદિ વા નિર્જ્ઞાતે પદાર્થકાલે તવ કાલ ઇતિ શક્યતે વદિતુમ્, યદિ વા તવેતિ નિર્જ્ઞાતે પદાર્થસ્ય કાલ ઇતિ. તત્ર પદાર્થસ્ય કાલો વદિતવ્યઃ, ન તુ યૌષ્મદર્થસ્ય, તેન હિ સ્મૃતેન પ્રયોજનમ્, સ હિ કર્તવ્ય ઇત્ય્ અવગતઃ, ન તુ યુષ્મદર્થઃ તથા, તસ્માત્ સમાખ્યાયાદ્ અધ્વર્યોર્ એવ પ્રૈષપ્રૈષાર્થાવ્ ઇતિ.
ઇતિ{*3।750*} પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રૈષેષ્વ્ અન્યો ઽન્યસ્ તદર્થેષ્વ્ ઇતિ. કુતઃ? પરાધિકારાત્, પરસ્મિન્ હિ પ્રૈષ ઉપપદ્યતે, નાત્મનીતિ. આહ, નનૂક્તં પ્રાપ્તકાલે ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, [424]{*3।751*} ન, સંભવતિ પ્રૈષ, પ્રાપ્તકાલતા ન્યાય્યા. તસ્ય હિ યુષ્મદર્થો{*3।752*} ગમ્યમાનો ન વિવક્ષિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સંભવતિ ચાત્ર પ્રૈષાર્થઃ. તસ્માત્ પ્રૈષઃ, પ્રૈષશ્ ચેત્, અન્યઃ પ્રૈષાર્થ ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{3।749: એ2,4: સ્રુવં ચ સ્રુચશ્ ચ સંમૃડ્ઢિ}*
*{3।750: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।751: એ2: 4,612; એ4: 4,967; એ6: 1,285}*
*{3।752: એ2,4: તસ્માદ્ યુષ્મદર્થો}*
અધ્વર્યુસ્ તુ દર્શનાત્

અથૈવં ગતે, ઇદં સંદિહ્યતે - કિમ્ અધ્વર્યુર્ અગ્નીધ્રં પ્રેષ્યેત્, ઉતાગ્નીદ્ અધ્વર્યુમ્ ઇતિ. અનિયમો ઽવિશેષાદ્ ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અધ્વર્યુર્ ઉક્તપ્રૈષાર્થકારી સ્યાત્. કુતઃ? દર્શનાત્, દર્શનં ભવતિ - તિર્યઞ્ ચ સ્ફ્યં ધારયેદ્ યદ્ અન્વઞ્ચં ધારયેદ્ વજ્રો વૈ સ્ફ્યો વજ્રેણાધ્વર્યું ક્ષિણ્વીતેતિ{*3।753*}, યઃ પ્રેષ્યતિ, તસ્ય હસ્તે સ્ફ્યઃ. સ્ફ્યેનાધ્વર્યું ક્ષિણ્વીતેત્ય્ અન્યમ્ અધ્વર્યું પ્રેષકાદ્ દર્શયતિ. તસ્માદ્ અગ્નીદ્ અધ્વર્યું પ્રેષ્યેદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।753: વ્ગ્લ્. તૈત્.બ્ર્. 3.2.10.1}*
ગૌણો વા કર્મસામાન્યાત્

નૈતદ્ અસ્તિ, અગ્નીધ્રઃ પ્રૈષો ઽધ્વર્યોઃ પ્રૈષાર્થ ઇતિ. કિં ખલ્વ્ અધ્વર્યુર્ એવાગ્નીધં પ્રેષ્યેત્, એવમ્ અધ્વર્યુણા પ્રૈષઃ પ્રૈષાર્થશ્ ચોભાવ્ અપિ કૃતૌ ભવિષ્યતઃ, તત્રાધ્વર્યવમ્ ઇતિ સમાખ્યાનુગ્રહીષ્યતે. તસ્માદ્ અધ્વર્યુર્ એવ મુખ્યં{*3।754*} સ્યાત્. કિમ્ અસ્ય મુખ્યત્વમ્? યદ્ અનેન સર્વં કર્તવ્યં સમાખ્યાનાદ્ ઇતિ. અથ યદ્ ઉક્તમ્ - અધ્વર્યુઃ પ્રચરિતા દૃશ્યત ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે - સત્યં દૃશ્યતે, ન ત્વ્ અસ્ય પ્રૈષાર્થકરણે પ્રમાણમ્ અસ્તિ ચિન્ત્યમાનમ્. તસ્માદ્ એતન્ મિથ્યાદર્શનમ્, યસ્ય હિ દર્શનસ્ય પ્રમાણં નાસ્તિ, વ્યામોહઃ સઃ. યથા શુક્તિકાયાં રજતવિજ્ઞાનમ્. અસ્તિ ત્વ્ અગ્નીધ્રઃ પ્રૈષાર્થકરણે પ્રમાણમ્. તસ્માદ્ અગ્નીધ્રઃ પ્રચરિતા પ્રચરિતરિ [425]{*3।755*} ચાધ્વર્યુશબ્દો દૃશ્યતે. તસ્માદ્ ગૌણઃ, આધ્વર્યવે વેદે સમામ્નાતાન્{*3।756*} પદાર્થાન્ કરોતીતિ કૃત્વાધ્વર્યુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, આગ્નીધ્ર ઇતિ. તસ્માદ્ આધ્વર્યવઃ પ્રૈષઃ, આગ્નીધ્રઃ પ્રૈષાર્થ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।754: એ2,4,6: મુખ્યઃ}*
*{3।755: એ2: 4,425; એ4: 4,976; એ6: 1,286}*
*{3।756: એ2,4: સમામ્નાતાત્}*
ઋત્વિક્ફલં કરનેષ્વ્ અર્થવત્ત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમનન્તિ - મમાગ્ને વર્ચો વિહવેષ્વ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ પૂર્વમ્ અગ્નિં પરિગૃહ્ણાતીતિ{*3।757*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ ઋત્વિક્ફલમ્ આશાસિતવ્યમ્, અગ્ને વર્ચો વિહવેષ્વ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ, ઉત યજમાનસ્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અધ્વર્યોર્ એવેતિ. કુતઃ? એવં શ્રુતિર્ આદૃતા ભવિસ્યતિ, ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્, આત્મના યજમાનં લક્ષયેત્. તસ્માદ્ ઋત્વિક્ફલમ્ આશાસિતવ્યમ્ ઇતિ. કો ઽર્થઃ? અનયા સમિધા ધાર્યમાણે ઽગ્નૌ યાગઃ સંભવિષ્યતિ. તત્ર વિહવેષુ સ્પર્ધાસ્થાનેષ્વ્ અહં વર્ચસ્વી ભવિષ્યામીત્ય્ અધ્વર્યોર્ વચનમ્, એવમ્ ઉત્સાહી ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।757: તૈત્.સ્. 4.7.14.1}*
સ્વામિનો વા તદર્થત્વાત્

યજમાનસ્ય વા વચનં તદર્થત્વાત્ કર્મણઃ, યજમાનાર્થં હીદં કર્મ સાઙ્ગમ્, ઉપગ્રહવિશેષાત્, સાઙ્ગસ્યાસ્ય પ્રયોજનં યજમાનસ્ય ફલનિષ્પત્તિર્ નાધ્વર્યોઃ સુપ્રવરિતુર્{*3।758*} અપિ યશઃ. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, ફલસંકીર્તનાત્ ફલકર્તવ્યતા ગમ્યતે, તદ્ એતદ્ [426]{*3।759*} અગ્ન્યન્વાધાનં યજમાનસ્ય ફલસંકીર્તને ક્રિયમાણે ઽનેન મન્ત્રેણ ફલસંબન્ધાત્ પ્રકાશિતં કૃતં ભવતિ, નાધ્વર્યુયશઃકીર્તનેન. તસ્માદ્ યજમાનફલમ્ આશાસિતવ્યમ્ ઇતિ. અથ કસ્માન્ ન યાજમાન એષ મન્ત્રો ભવતીતિ. ઉચ્યતે - અગ્ન્યન્વાધાનં સમાખ્યયાધ્વર્યવમ્. તચ્ ચૈવં ગુણો મન્ત્રઃ કરોત્ય્ આધ્વર્યવઃ, સ ઉચ્યતે ઽનેન મન્ત્રેણેતિ, તસ્માદ્ આધ્વર્યવો મન્ત્રઃ. મમ વર્ચો ઽસ્ત્વ્ અત્યપિ યજમાનસ્ય વર્ચો મમેતિ વ્યપદિશતિ લક્ષણયા, યથા રાજનિ જયં વર્તમાનં સૈનિકા અસ્માકમ્ ઇતિ વ્યપદિશન્ત્ય્ એવમ્.
નોતેસ્:
*{3।758: એ2,4: સુપ્રચરિતુર્}*
*{3।759: એ2: 4,615; એ4: 4,979; એ6: 1,286}*
લિઙ્ગદ્રશનાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ અમુમ્ અર્થં દર્શયતિ, એવં હ્ય્ આહ - યાં વૈ કાંચન ઋત્વિજ આશિષમ્ આશાસતે, યજમાનસ્યૈવ સેત્ય્ આશિષો યજમાનાર્થકતાં દર્શયતિ. તસ્માદ્ અપિ બ્રૂમઃ - યજમાનફલમ્ આશાસિતવ્યમ્ ઇતિ. પક્ષોક્તમ્ એવ પ્રયોજનમ્ ઇતિ.
કર્માર્થં તુ ફલં તેષાં સ્વામિનં પ્રત્યર્થવત્ત્વાત્

ઇદં સમધિગતમ્ - કરણેષુ મન્ત્રેષુ સ્વામિનઃ ફલમ્ આશાસિતવ્યમ્ ઇતિ. કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ? નેત્ય્ આહ, ક્વચિદ્ ઋત્વિજાં અપિ ફલમ્ આશાસિતવ્યમ્ ઇતિ, યત્ર કર્માર્થં ફલમ્, યથા - [427]{*3।760*} અગ્નાવિષ્ણૂ માવક્રમિષમ્{*3।761*} વિજિહાથાં મામા સંતાપ્તમ્ ઇતિ{*3।762*}, અસંતપ્તો ઽધ્વર્યુઃ કર્મ શક્નોતિ કર્તુમ્, કર્મસિદ્ધિર્ યજમાનસ્યોપકારિકેતિ, ઋત્વિક્ફલમ્ આશાસિતવ્યમ્ અત્રેતિ.
નોતેસ્:
*{3।760: એ2: 4,617; એ4: 4,982; એ6: 1,287}*
*{3।761: એ2,4: માવામ્ અવક્રમિષમ્}*
*{3।762: તૈત્.સ્. 1.1.12.1}*
વ્યપદેશાચ્ ચ

યત્ર ચ વ્યપદેશો ભવતિ, તત્રાર્ત્વિજમ્, દક્ષિણસ્ય હવિર્ધાનસ્યાધસ્ તાચ્ ચત્વાર ઉપરવાઃ પ્રાવેશમુખ્યાઃ{*3।763*} પ્રદેશાન્તરાલાઃ, તત્ર હસ્તૌ પ્રવેશ્યાધ્વર્યુર્ યજમાનમ્ આહ, કિમ્ અત્રેતિ, સ આહ - ભદ્રમ્ ઇતિ. તન્ નૌ સહેત્ય્ અધ્વર્યુઃ પ્રત્યાહેતિ વ્યપદેશો ભવતિ, અધ્વર્યોર્ યજમાનસ્ય ચ. તન્ નૌ સહેત્ય્ ઉભયોર્ વચનમ્ અધ્વર્યુયજમાનયોઃ. તસ્માદ્ અધ્વર્યુફલમ્ આશાસિતવ્યમ્ અત્રેતિ.
નોતેસ્:
*{3।763: એ2,4: પ્રાદેશમુખ્યાઃ}*
દ્રવ્યસંસ્કારઃ પ્રકરણાવિશેષાત્ સર્વકર્મણામ્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ બર્હિર્ધર્મા વેદિધર્માશ્ ચ, તેષુ સંદેહઃ - કિમ્ અઙ્ગપ્રધાનાર્થાઃ, ઉત પ્રધાનાર્થા ઇતિ. પ્રકરણાત્ પ્રધાનાર્થા ઇતિ. ઇતિ{*3।764*} પ્રાપ્ત ઉચ્યતે, નૈવમ્, દ્રવ્યસંસ્કારો ઽઙ્ગપ્રધાનાર્થઃ, યથા વ્યાખ્યાતમ્{*3।765*} એવોત્તરવિવક્ષયા પ્રાપ્તિર્ એષા ક્રિયત ઇતિ.
[428]{*3।766*}
નોતેસ્:
*{3।764: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।765: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 3.7.1ff}*
*{3।766: એ2: 4,618; એ4: 4,986; એ6: 1,288}*
નિર્દેશાત્ તુ વિકૃતાપૂર્વસ્યાનધિકારઃ

જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ, યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*3।767*}. તત્ર શ્રૂયતે - બર્હિષા યૂપાવટમ્ અવસ્તૃણાત્ય્ આજ્યેન યૂપમ્ અનક્તીતિ. તત્ર સંશયઃ - કિં તયોર્ આજ્યબર્હિષોર્ આજ્યબર્હિર્ધર્માઃ પ્રાકૃતાઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? કર્તવ્યા ઇતિ. કુતઃ? વાક્યં હિ બર્હિર્માત્રસ્યાજ્યમાત્રસ્ય ચ ધર્માણાં વિધાયકમ્, તદ્ ઇહાપિ વાક્યં ચોદકેન પ્રાપ્તમ્. ન ચૈતદ્ બર્હિર્ આજ્યં નિષ્પ્રયોજનમ્. તસ્માદ્ અત્ર ધર્માઃ કિયેરન્ન્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નિર્દેશાદ્ વિકૃતાવ્ અપૂર્વસ્યાનધિકારઃ, નિર્દિષ્ટા એતે ધર્માઃ પ્રકૃતૌ, યત્ર પ્રધાનસ્યોપકુર્વન્તિ પ્રાકૃતકાર્યયોર્ આજ્યબર્હિષોઃ. યે ચ પ્રધાનસ્યોપકારિણો ધર્માઃ, ત ઇહાતિદિશ્યન્તે. પ્રધાનં હિ ચોદકો ઽપેક્ષતે, ન ધર્માન્. પ્રધાનસ્ય હિ ચોદકેન સામાન્યં ન ધર્માણામ્.
અપિ ચ, નાન્યાર્થ ઇતિ જ્ઞાતેન સંનિહિતેનાપ્ય્ એકવાક્યતા ભવત્ય્ અન્યસંબન્ધોપપત્તૌ સત્યામ્, યથા ભાર્યા રાજ્ઞઃ, પુરુષો દેવદત્તસ્યેતિ. કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ વિપ્રકૃતેન, નિર્જ્ઞાતં ખલ્વ્ અઙ્ગત્વં પ્રધાનાપેક્ષાયાં ભવતિ, કેવલમ્ ઇહાતિદેશઃ ક્રિયતે, પદાર્થાપેક્ષાયામ્ અઙ્ગત્વમ્ અપિ સાધયિતવ્યં સ્યાત્. ધર્માશ્ ચાપેક્ષ્યમાણાઃ સાધારણા ભવેયુઃ, તથોહો નાવકલ્પેત. લિઙ્ગવિશેષદર્શનાચ્ ચ વ્યવતિષ્ઠેરન્ ધર્માઃ, તત્ર દર્શનં નોપપદ્યેત, વપયા પ્રાતઃસવને ચરન્તિ, પુરોડાશેન માધ્યંદિન ઇતિ, તથા ન પિતા વર્ધતે, ન માતા, ન નાભિઃ, પ્રાણો હિ સ ઇતિ. તસ્માદ્ યદ્ દ્વારા પ્રકૃતૌ કૃતાઃ, તદ્ દ્વારૈવ વિકૃતૌ, નાન્યદ્વારાઃ. ન ચ યૂપાવટસ્ તરણં પ્રકૃતાવ્ અસ્તિ યૂપાઞ્જનં [429]{*3।768*} વા. તસ્માન્ ન તત્ર પ્રાકૃતા ધર્મા ભવેયુર્ અપૂર્વત્વાત્.
નોતેસ્:
*{3।767: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{3।768: એ2: 4,620; એ4: 4,986; એ6: 1,288}*
વિરોધે ચ શ્રુતિવિશેષાદ્ અવ્યક્તઃ શેષે

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમનન્તિ - સમાવપ્રચ્છિન્નાગ્રૌ દર્ભૌ પ્રાદેશમાત્રૌ પવિત્રે કરોતિ, તથા - અરત્નિમાત્રે વિધૃતી પવિત્રે, ઉતાન્યત ઇતિ. તત્ર સંશયઃ - કિં વેદિસ્તરણાર્થાદ્ બર્હિષો વિધૃતી પવિત્રે, ઉતાન્યત ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? વેદિસ્તરણાર્થાદ્ બર્હિષઃ કાર્યે. કિં કારણમ્? તદ્ ધિ પ્રકૃતમ્, ધર્માશ્ ચાવિશેષાત્ સર્વબર્હિષામ્ અર્થેન, તસ્માત્ તતઃ. ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અન્યતઃ ક્રિયેત. કુતઃ? વિરોધાત્. કથં વિરોધઃ? શ્રૂયતે હિ - ત્રિધા તુ પઞ્ચધા તુ વા વેદીં સ્તૃણાતીતિ, તદ્ યેનાસ્તીર્યતે, કથં તદ્ વિધૃતિપવિત્રં ક્રિયેત, ન હિ સંભવત્ય્ એકં સ્તરણાય વિધૃતિપવિત્રાય ચ. તદ્ એતદ્ ઉપદિષ્ટવચનમ્ અનેકગુણત્વં ચોભે અપ્ય્ અસંભવિની પ્રતિજ્ઞાતે સ્યાતામ્. તસ્માન્ ન તતઃ ક્રિયેતેતિ. યદિ ન તતઃ, કુતસ્ તર્હિ? અવ્યક્ત એવંજાતીયકઃ શેષે, અસ્તિ તત્ર પરિભોજનીયં નામ બર્હિઃ, તતઃ કર્તવ્યમ્.
અપનયનસ્ ત્વ્ એકદેશસ્ય વિદ્યમાનસંયોગાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - પુરોડાશશકલમ્ ઐન્દ્રવાયવસ્ય પાત્રે નિદધાતિ, ધાના આશ્વિનપાત્રે, પયસ્યાં મૈત્રાવરુણપાત્ર ઇતિ. તત્ર સંશયઃ - કિમ્ અન્યત એષાં ક્રિયેત, ઉત પ્રકૃતેભ્ય [430]{*3।769*} ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પૂર્વેણ ન્યાયેનાન્યત ઇતિ. તત્રોચ્યતે - તત એકદેશસ્યાપનયઃ. કુતઃ? વિદ્યમાનસંયોગાત્, વિદ્યતે હિ તત્ર પુરોડાશો ધાનાઃ પયસ્યા ચ, તત્સંયોગ એવ ન્યાય્યો નાન્યસંયોગ ઇતિ, પુરોડાશાદીનાં એવ સંસ્કારઃ, નેન્દ્રવાયવાદીનામ્{*3।770*}. કુતઃ? પુરોડાશાદિષુ દ્વિતીયાદર્શનાત્. પ્રત્યક્ષશ્ ચૈકદેશાપનયેનોપકારઃ, નેન્દ્રવાયવાદિસંબન્ધેન{*3।771*}, એવં પ્રકૃતાનુગ્રહો ભવિષ્યતિ, તસ્માત્ પ્રકૃતસ્યોપદેશેન તત્ ક્રિયેત. ન ચાત્રોપદિષ્ટોપદેશ આશઙ્ક્યો ઽનેકગુણભાવશ્ ચ, અન્યેન શકલેન હોમો ઽન્યશ્ ચ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ{*3।772*}.
નોતેસ્:
*{3।769: એ2: 4,621; એ4: 4,992; એ6: 1,289}*
*{3।770: એ2,4: નૈન્દ્રવાયવાદીનામ્}*
*{3।771: એ2,4: નૈન્દ્રવાયવાદિસંબન્ધેન}*
*{3।772: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
વિકૃતૌ સર્વાર્થઃ શેષઃ પ્રકૃતિવત્

ઇદમ્ આમનન્તિ - યજ્ઞાર્થવણં વૈ કામ્યા ઇષ્ટયઃ, તા ઉપાંશુ કર્તવ્યા ઇતિ. અત્ર સંશયઃ - કિમ્ અઙ્ગપ્રધાનાર્થમ્ ઉપાંશુત્વમ્, ઉત પ્રધાનાર્થમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વિકૃતૌ સર્વાર્થઃ શેષઃ સ્યાત્, અવિશેષાદ્ અઙ્ગાનાં પ્રધાનાનાં ચ પ્રકૃતિવત્, યથા પ્રકૃતૌ વેદિધર્મા આજ્યધર્માશ્ ચાઙ્ગપ્રધાનાર્થાઃ, એવમ્ અત્રાપિ.
મુખ્યાર્થો વાઙ્ગસ્યાચોદિતત્વાત્

પ્રધાનાર્થો વા એષ વિકૃતિષુ સ્યાત્. એવમ્ ઇદં સર્વાર્થમ્ ઉચ્યેત, પ્રકરણં બાધિત્વા વાક્યેનાઙ્ગ-પ્રધાનાર્થમ્ ઇતિ, તદ્ એવેદાનીં વાક્યં વિશેષિતમ્ - કામ્યા ઇષ્ટય ઇતિ. કામ્યાશ્ ચ પ્રધાનયાગાઃ, અઙ્ગયાગાઃ પ્રધાનાર્થાઃ, તસ્માદ્ અઙ્ગચોદિતમ્. યત્ કામેન ફલવચ્ ચોદ્યતે, તદ્ એવાનયોપાંશુત્વેતિકર્તવ્યતયા [431]{*3।773*} અનુબધ્યતે. તસ્માત્ પ્રધાનાર્થમ્ ઉપાંશુત્વમ્.
નોતેસ્:
*{3।773: એ2: 4,622; એ4: 4,994; એ6: 1,290}*
સંનિધાનવિશેષાદ્ અસંભવે તદઙ્ગાનામ્

શ્યેને શ્રૂયતે - દૃતનવનીતમ્{*3।774*} આજ્યમ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં નવનીતં પ્રધાનસ્ય, ઉતાઙ્ગાનામ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રધાનસ્ય, તસ્ય હિ પ્રકરણમ્ ઇતિ વચનપ્રામાણ્યાન્ નવનીતેન પ્રધાનં નિર્વર્તયિતવ્યમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અસંભવ એતસ્મિંસ્ તદઙ્ગાનાં શ્યેનાઙ્ગાનાં{*3।775*} સ્યાત્. કથં અસંભવઃ? સોમદ્રવ્યકત્વાત્ પ્રધાનસ્ય. નનુ વચનાન્ નવનીતં ભવિષ્યતિ. ન શ્યેને નવનીતં ભવતીત્ય્ એષ વાક્યાર્થઃ. કસ્ તર્હિ? શ્યેને નવનીતમ્ આજ્યં ભવતીતિ નવનીતાજ્યસંબન્ધો વિધીયતે, શ્યેનાજ્યસંબન્ધો ઽનૂદ્યતે. ન ચ સાક્ષાચ્ છ્યેનસ્યાજ્યસંબન્ધો ઽસ્તિ, શ્યેનાઙ્ગાનાં તુ વિદ્યતે. યસ્યાસ્તિ, તસ્યાનૂદ્ય નવનીતં વિધીયતે, સંનિધાનવિશેષાત્.
નોતેસ્:
*{3।774: એ2,4: દૃતિનવનીતમ્}*
*{3।775: એ1 ગિબ્ત્ શ્યેનાઙ્ગાનાં ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
આધાને ઽપિ તથેતિ ચેત્

એવં ચેદ્ દૃશ્યતે - શ્યેનાઙ્ગાનાં નવનીતમ્ ઇતિ, આધાને ઽપિ પવમાનેષ્ટિષુ સ્યાત્. તા અપિ હિ શ્યેનસ્યોપકુર્વન્તિ, તત્સંસ્કૃતે ઽગ્નૌ શ્યેનો નિર્વર્તત ઇતિ.
નાપ્રકરણત્વાદ્ અઙ્ગસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્

ન શ્યેનસ્ય પ્રકરણે પવમાનેષ્ટયો ઽગ્ન્યાધાનં વા શ્રૂયતે. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, આધાનસ્ય ચ શ્યેનસ્ય ચ ન કશ્ચિદ્ અસ્તિ [432]{*3।776*} સંબન્ધઃ, અગ્નીનામ્ આધાનમ્, અગ્નયશ્ ચ શ્યેનસ્ય, તસ્માન્ ન પવમાનહવિઃષુ નવનીતમ્. નૈતચ્ છ્યેનાઙ્ગત્વે નિમિત્તમ્, યદ્ આધાનમ્ અગ્નીનામ્ ઉપકરોતિ. યદિ પ્રકરણાદીનામ્ અન્યતમદ્{*3।777*} અસ્તિ, તન્ નિમિત્તં ભવેત્. તસ્માન્ ન શ્યેનાગ્ન્યાધાનયોઃ સંબન્ધો ઽસ્તીતિ.
નોતેસ્:
*{3।776: એ2: 4,623; એ4: 4,997; એ6: 290}*
*{3।777: એ2,4: અન્યતમમ્}*
તત્કાલે વા લિઙ્ગદર્શનાત્

ઇદમ્ ઇદાનીં સંદિહ્યતે - કિં સુત્યાકાલાનામ્ અઙ્ગાનાં નવનીતમ્ ઉત સર્વેષાં ઇતિ. સુત્યાકાલાનાં સ્યાત્, લિઙ્ગદર્શનાત્. ઇદં શ્રૂયતે - સહ પશૂન્ આલભત ઇતિ. તત્ર પુનર્ વચનમ્ - અગ્નીષોમીયસ્ય સ્થાને ઽગ્નીષોમીયઃ પુરોડાશઃ, અનુબન્ધ્યાયાઃ સ્થાને મૈત્રાવરુણીયસ્યેતિ{*3।778*}, દ્વે સ્થાને શ્રૂન્યે{*3।779*} દર્શયતિ, તેનાવગમ્યતે શ્યેનસ્ય વચનં સુત્યાકાલાનામ્ અઙ્ગાનાં વિશેષં વિદધાતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।778: એ2,4: મૈત્રાવરુણી પયસ્યા, ઇતિ}*
*{3।779: એ2,4,6: શૂન્યે}*
સર્વેષાં વાવિશેષાત્

સર્વેષામ્ એવ ચાઙ્ગાનાં નવનીતં સ્યાત્. કુતઃ? અવિશેષાત્, અસતિ વિશેષે સર્વેષામ્ અપ્ય્ અઙ્ગાનામ્ ઇતિ.
ન્યાયોક્તે લિઙ્ગદર્શનમ્

યદ્ ઉક્તં લિઙ્ગમ્, તત્ પરિહરણીયમ્. નાસ્તિ તાવત્ પ્રમાણમ્, યચ્ છ્યેનસ્ય વચનં તત્ સ્તુત્યાકાલાનામ્{*3।780*} અઙ્ગાનામ્ ઇતિ. કિં તુ દર્શનમ્? તદ્ અપ્રમાણમૂલત્વાન્ મિથ્યાદર્શનં મૃગતૃષ્ણાવત્. કથં તુ મધ્યે પશૂનામ્ આલમ્ભ ઇતિ. ન્યાયાત્. કો ન્યાયઃ? ક્રમાનુગ્રહઃ. એવં વચનવર્જિતઃ ક્રમો ઽનુગૃહીતો ભવતીતિ{*3।781*}. [433]{*3।782*} તસ્માત્ સર્વેષામ્ અઙ્ગાનાં નવનીતમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।780: એ2,4: વચનં તત્ સ્તુત્યાકાલાનામ્}*
*{3।781: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।782: એ2: 4,625; એ4: 4,1000; એ6: 1,291}*
માંસં તુ સવનીયાનાં ચોદનાવિશેષાત્

શાક્યાનામ્ અયનં ષટ્ત્રિંશત્સંવત્સરમ્. તત્રેદં સમામનન્તિ - સંસ્થિતે સંસ્થિતે ઽહાનિ ગૃહપતિર્ મૃગયાં યાતિ, સ તત્ર યાન્ મૃગાન્ હન્તિ, તેષાં તરસાઃ પુરુડાશાઃ સવનીયા ભવન્તીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં સવનીયાનામ્ અન્યેષાં ચ સંભવતાં પુરોડાશાનાં સ્થાને તરસા ઉત સવનીયાનામ્ એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વપુરોડાશાનાં માંસમયતા સ્યાત્, ન શક્યતે પુરોડાશાનાં ચ માંસમયતા વિધાતુમ્, સવનીયશબ્દેન ચ પુરોડાશાન્ વિશેષયિતુમ્, ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. તસ્માત્ સર્વપુરોડાશાનાં માંસમયતેતિ. ઇતિ{*3।783*} પ્રાપ્તે ઉચ્યતે - માંસં તુ સવનીયાનાં સ્યાત્, તરસાઃ સવનીયા ભવન્તીત્ય્ અયં ત્વ્ અનૂદ્યતે. કુત એતત્? સર્વપુરોડાશેષુ સવનીયશબ્દો ઽનુવાદો ન ઘટતે, પુરોડાશશબ્દસ્ તુ સવનીયેષ્વ્ અવકલ્પતે. તસ્માત્ પુરોડાશશબ્દો ઽનુવાદ ઇતિ. તસ્માત્ સવનીયાનાં ધાનાદીનાં સ્થાને માંસં ચોદનાશેષાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।783: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
ભક્તિર્ અસંનિધાવ્ અન્યાય્યેતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ - સવનીયેષુ પુરોડાશશબ્દો ઽનુવાદો ભવિષ્યતીતિ, ધાનાદિષુ પુરોડાશશબ્દો ન વર્તતે, ભક્તિશ્ ચાન્યાય્યા મુખ્યે સંભવતિ.
[434]{*3।784*}
નોતેસ્:
*{3।784: એ2: 4,623; એ4: 4,1003; એ6: 1,292}*
સ્યાત્ પ્રકૃતિલિઙ્ગત્વાદ્ વૈરાજવત્