મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.2

વાશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ, વ્યવતિષ્ઠેત વા ચતુર્ધાકરણમ્ આગ્નેય એવ, ન સાધારણં ભવિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ? અર્થસંયોગાત્, અગ્નિના દેવતયાર્થેનૈકદેવત્યસ્ય{*3।115*} સંયોગઃ, ન દ્વિદૈવત્યસ્યાગ્નીષોમીયસ્યૈન્દ્રાગ્નસ્ય{*3।116*} ચેતિ. કુતઃ? યસ્ય હ્ય્ અગ્નીષોમૌ દેવતા, ઉભયવિશેષણવિશિષ્ટઃ સંકલ્પઃ ક્રિયતે, તસ્યાગ્નિઃ સોમમ્ અપેક્ષમાણો દેવતા, ન નિરપેક્ષઃ, યસ્ય ચાગ્નિઃ સોમમ્ અપેક્ષમાણો દેવતા, ન તસ્માત્ તદ્ધિત ઉત્પદ્યતે, સમર્થાનાં હિ સ ઉચ્યતે, સાપેક્ષં ચાસમર્થમ્. તસ્માન્ ન તદ્ધિતાન્તેન નિરપેક્ષાગ્નિદૈવત્યેન{*3।117*} દ્વિદેવત્યસ્યાભિધાનમ્{*3।118*}. અતો યત્ર નિરપેક્ષો ઽગ્નિર્ દેવતા, તત્રૈવ ચતુર્ધાકરણમ્ ઇતિ, દેવતાલિઙ્ગસ્ય હિ સામર્ત્યેન સંયોગો ભવતિ તદ્ધિતાર્થસ્ય, નાસતિ સામર્થ્યે.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, યથા{*3।119*} પ્રાશિત્રાવ્ અદાનં સર્વેભ્યઃ ક્રિયતે, એવં{*3।120*} ચતુર્ધાકરણમ્ અપીતિ, યુક્તં પ્રાશિત્રાવ્ અદાનેન તત્રૈવ{*3।121*} સંબન્ધઃ ક્રિયતે, આગ્નેયસ્ય પ્રાશિત્રમ્ અવદ્યતીતિ. કથં તર્હિ, આગ્નેયસ્ય મસ્તકં વિભજ્યેતિ. એકં હ્ય્ એતદ્ વાક્યં પ્રાશિત્રમ્ અવદ્યતીતિ, દ્વિતીયમ્ આગ્નેયસ્ય મસ્તકં વિભજ્યેતિ, તત્રાગ્નેયસ્ય મસ્તકાદ્ અવદ્યતીતિ ગમ્યતે, અન્યસ્ય મસ્તકાત્, અન્યસ્માદ્ વેત્ય્ અનિયમઃ. યદિ તુ તત્ર કેવલાગ્નિદૈવત્યો{*3।122*} નાભવિષ્યત્, તદાનર્થક્યપરિહારાય દ્વિદૈવત્યો{*3।123*} ઽપ્ય્ અગ્રહિષ્યત{*3।124*}.
[242]{*3।125*} યત્ તુ, ડિત્થસ્ય માતેતિ, યુક્તં તત્રાવ્યાસઙ્ગિ માતૃત્વમ્, તતો જાતો ડિત્થઃ, એતાવતા સંબન્ધેન, માતેત્ય્ ઉચ્યતે, નાત્ર કિંચિદ્ અપેક્ષ્યતે. સ ચ તાવાંસ્ તત્ર સંબન્ધો ઽસ્તીતિ ડિત્થસ્ય માતેતિ યુક્તં વચનમ્.
[243]{*3।126*}
નોતેસ્:
*{3।115: એ2,4: દેવતયાર્થેનૈકદૈવત્યસ્ય}*
*{3।116: એ2,4: દ્વિદેવત્યસ્યાગ્નીષોમીયસ્યૈન્દ્રાગ્નસ્ય}*
*{3।117: એ2,4: નિરપેક્ષાગ્નિદેવત્યેન}*
*{3।118: એ2,4: દ્વિદેવત્યસ્યાભિધાનમ્}*
*{3।119: એ2: યથા યથા}*
*{3।120: એ2 ઓમ્. એવં}*
*{3।121: એ2: અદાને. ન તત્રૈવં, એ4: અદાને. તત્રૈવં}*
*{3।122: એ2,4: કેવલાગ્નિદેવત્યો}*
*{3।123: એ2,4: દ્વિદેવત્યો}*
*{3।124: એ2,4: અગ્રહીષ્યત}*
*{3।125: એ2: 4,122; એ4: 3,698; એ6: 1,166}*
*{3।126: એ2: 4,123; એ4: 4,1; એ6: 1,167}*
અર્થભિધાનસામર્થ્યાન્ મન્ત્રેષુ શેષભાવઃ સ્યાત્ તસ્માદ્ ઉત્પત્તિસંબન્ધો ઽર્થેન નિત્યસંયોગાત્

ઇહ મન્ત્રા ઉદાહરણમ્ - બહિર્દેવસદનં દામીત્યેવમાદયઃ. કિં મુખ્ય એવાભિધેયે મન્ત્રાણાં વિનિયોગઃ, ઉત ગૌણે ઽપીતિ. કઃ પુનર્ મુખ્યઃ કો વા ગૌણ ઇતિ. ઉચ્યતે - યઃ શબ્દાદ્ એવાવગમ્યતે, સ પ્રથમો ઽર્થો મુખ્યઃ, મુખમ્ ઇવ ભવતીતિ મુખ્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યસ્ તુ ખલુ પ્રતીતાદ્ અર્થાત્ કેનચિત્ સંબન્ધેન ગમ્યતે, સ પશ્ચાદ્ ભાવાજ્ જઘનમ્ ઇવ ભવતીતિ જઘન્યઃ, ગુણસંબન્ધાચ્ ચ ગૌણ ઇતિ.
યદ્ય્ એવં સર્વ એવ મુખ્યઃ, સર્વો હિ શબ્દાદ્ ગમ્યતે, યથૈવ હ્ય્ અગ્નિર્ જ્વલતીત્ય્ ઉક્તે જ્વલને સંપ્રત્યયઃ{*3।127*}, એવમ્ એવાગ્નિર્ માણવક ઇતિ શબ્દ એવોચ્ચારિતે માણવકે સંપ્રત્યયઃ. અથોચ્યતે, યસ્મિન્ નિરુપપદાચ્ છબ્દાત્ સંપ્રત્યયઃ સ મુખ્યઃ, યસ્મિન્ સોપપદાત્ સ ગૌણ ઇતિ. નૈતદ્ યુક્તમ્. યસ્ય હિ શબ્દસ્ય રૂપં કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય નિમિત્તમ્, સોપપદસ્યાપિ તદ્ એવ રૂપમ્, નિરુપપદસ્યાપિ. ન ચ શક્યં નિમિત્તે સતિ નૈમિત્તિકેન ન ભવિતુમ્. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, ઇદં ન શક્યતે વદિતુમ્ - ઉપપદાદ્ ઋતે ન સો ઽર્થો ભવતિ, ઉપપદે તુ સંજાતે સો ઽર્થઃ સંજનિષ્યત ઇતિ. ન ચાસૌ સમુદાયાર્થઃ શક્યતે વિજ્ઞાતુમ્. અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં હિ વિભાગો ઽવગમ્યતે. અથ, વાક્-યાર્થો ઽયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. નૈવં શક્યમ્, ન હ્ય્ અનન્વિતઃ પદાર્થો ભવતિ [244]{*3।128*} વાક્યાર્થઃ. તદ્ એવં દૃશ્યતામ્ - અગ્નિશબ્દ એવાયં જ્વલનવચનઃ, અગ્નિશબ્દ એવ માણવકસ્યાભિધાતેતિ. તસ્માન્ ન ગૌણો મુખ્ય ઇતિ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. અથોચ્યતે, યઃ સુષ્ઠુ પ્રસિદ્ધઃ સ મુખ્યઃ, યો મનાગ્ ઇવ સ ગૌણ ઇતિ. ઇદમ્ અપિ નોપપદ્યતે, પ્રસિદ્ધિર્ નામ પ્રજ્ઞાનમ્, ન ચ પ્રજ્ઞાને કશ્ચિદ્ વિશેષો ઽસ્તિ. અથોચ્યતે, યસ્ય બહુશઃ પ્રયોગો ઽસ્તિ સ મુખ્યઃ, અલ્પશઃ પ્રયુજ્યમાનો ગૌણ ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, અલ્પશો ઽપિ પ્રયુજ્યમાનો નાસતિ સામર્થ્યે પ્રત્યાયયેત્. અતઃ સો ઽપિ શબ્દાત્ પ્રતીયત ઇતિ મુખ્ય એવ.
અત્રોચ્યતે - અસ્ત્ય્ અત્ર વિશેષઃ, માણવકો નાગ્નિશબ્દાત્ પ્રતીયતે. કથમ્ અવગમ્યતે? ઉક્તમ્ - અન્યાયશ્ ચાનેકાર્થત્વમ્ ઇતિ. કથં ન વિપર્યયઃ? ઉચ્યતે - અનાદૃત્યૈવ માણવકપ્રત્યયં જ્વલનમ્ અગ્નિશબ્દાત્ પ્રતિયન્તો દૃશ્યન્તે. ન ત્વ્ અનાદૃત્ય જ્વલનમ્{*3।129*}, માનવકમ્ અગ્નિશબ્દાત્ પ્રતિયન્તિ. કુત એતત્? યો યો ઽગ્નિસદૃશો વિવક્ષ્યતે, તત્ર તત્રાગ્નિશબ્દો નિયત ઇતિ. અત એવ વિગતસાદૃશ્યાદ્ અયં તુ દૃશ્યતે. અતો ઽગ્નિસાદૃશ્યમ્ અસ્ય પ્રવૃત્તૌ નિમિત્તં ન ચ જ્વલને ઽપ્રતીતે તત્સાદ્રૃશ્યં પ્રતીયતે. તસ્માજ્ જ્વલનસ્યાગ્નિશબ્દો નિમિત્તમ્, ન માણવકસ્ય. તસ્માજ્ જ્વલને મુખ્યો ન માણવકે. એવમ્ એવ તૃણપ્રત્યયસ્ય બર્હિઃશબ્દો નિમિત્તમ્, ન તૃણસદૃશપ્રત્યયસ્ય. તદ્ એવં દ્વૈતે સતિ મુખ્યપરતા શબ્દસ્ય, ઉત ગૌણપરતાપીતિ યુક્તો વિચારઃ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? મુખ્યે ગૌણે ચ વિનિયોગઃ. કુતઃ? ઉભયસ્ય શક્યત્વાદ્ ઉભયમ્ અપિ બર્હિઃશબ્દેન શક્યતે પ્રત્યાયયિતુમ્, તૃણં ચ તૃણસદૃશં ચ, તૃણં સાક્ષાત્, તૃણસદૃશં તૃણપ્રત્યયેન. યચ્ ચ નામ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સાધનભૂતેન બર્હિઃશબ્દેન શક્યતે પ્રત્યાયયિતુમ્, તત્ સર્વં પ્રત્યાયયિતવ્યમ્, વિનિગમનાયાં હેત્વભાવાત્.
[245]{*3।130*} અપિ ચૈવમ્ આશ્રીયમાણે પૂષાદ્યનુમન્ત્રણાદીનિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં નોત્કૃષ્યન્તે{*3।131*}, તત્રૈવ ગૌણેનાભિધાનેન પ્રકૃતાં દેવતામ્ અભિવદિષ્યન્તિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - મુખ્ય એવ વિનિયોક્તવ્યો મન્ત્રો ન ગૌણ ઇતિ. કુતઃ? ઉભયાશક્યત્વાત્, પ્રકરણે હિ સમામ્નાનાત્ પ્રધાનેનૈકવાક્યતામ્ ઉપૈતિ. તત્રૈતદ્ આપતતિ યચ્ છક્નુયાદ્ અનેન મન્ત્રેણ સાધયિતુમ્, તથા સાધયેદ્ ઇતિ. સ ચાસાવ્ અર્થાભિધાનસંયોગાચ્ છક્નોત્ય્ ઉપકર્તુમ્, ન ગૌણમ્ અર્થં શક્યોત્ય્ અભિધાતુમ્, તસ્માન્ ન ગૌણે વિનિયોગઃ.
નનુ મુખ્યપ્રત્યયાચ્ છક્યતે ગૌણઃ પ્રત્યાયયિતુમ્. સત્યમ્ એતત્, મુખ્યપ્રત્યાયનેનૈવાસ્ય પ્રયોજનવત્તા નિર્વૃત્તેતિ ન ગૌણં પ્રતિ વિનિયોગે કિંચિત્ પ્રમાણમ્ અસ્તિ. મુખ્યે વિનિયોગેન ત્વ્ આનર્થક્યં પરિહ્રિયતે, પરિહૃત આનર્થક્યે ન ગૌણાભિધાનમ્ આપતતિ. ન હ્ય્ અનભિધાય મુખ્યમ્, ગૌણમ્ અભિવદતિ શબ્દઃ. અતઃ પ્રમાણાભાવાન્ ન ગૌણે વિનિયુજ્યેત.
અપિ ચ ગૌણસ્ય પ્રત્યાયને સામર્થ્યાદ્ બહવો ઽભ્યુપાયાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ, સામર્થ્યં ચ શબ્દૈકદેશ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ - અર્થાદ્ વા કલ્પનૈકદેશાત્વાદ્ ઇતિ{*3।132*}, તત્ર મન્ત્રે નિયોગતો ગૌણં પ્રતિ વિનિયુજ્યમાન ઉપાયાન્તરમ્, વિના પ્રમાણેન બાધ્યેત. મન્ત્રામ્નાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્. ન તસ્યોપાયાન્તરનિવૃત્તૌ સામર્થ્યમ્ અસ્તિ. નનુ મુખ્યે ઽપિ વિનિયુજ્યમાન્સ્યૈષ એવ દોષઃ. નેત્ય્ ઉચ્યતે - યદિ મુખ્યે ઽપિ ન વિનિયુજ્યેત, નૈવ પ્રધાનસ્યોપકુર્યાત્ તત્ર ચાસ્યોત્પત્તિર્ અનર્થિકૈવ સ્યાત્. તસ્માદ્ અસ્તિ ગૌણે મુખ્યે ચ વિશેષઃ. અપિ ચ યો ગૌણે મન્ત્રં વિનિયુઙ્ક્તે, સ વક્તવ્યઃ - કિમ્ અર્થં મુખ્યં પ્રત્યાયયસિ [246]{*3।133*} ઇતિ. સ ચેદ્ બ્રૂયાત્ - નાન્યથા ગૌણપ્રત્યયો ઽસ્તીતિ, પ્રતિબ્રૂયાદ્ એનમ્ - અન્યે ઽપિ ગૌણપ્રત્યયસ્યાભ્યુપાયાઃ સન્તીતિ. અથ સ એવમ્ અભિયુક્તઃ પ્રતિબ્રૂયાત્ -મુખ્યપ્રત્યયો ઽપિ પાક્ષિકો ઽભ્યુપાય ઇતિ, બ્રૂયાદ્ એનમ્ - ન તર્હિ નિયોગતો ગૌણે વિનિયોજનીયઃ, યદા ગૌણપ્રત્યયાય મુખમ્ ઉપાદત્તે, તદૈતદ્ આપતિતં ભવતિ, મુખ્ય એવ વિનિયોગ ઇતિ. અર્થેન ચ પ્રતીતેન પ્રયોજનમ્, ન પ્રત્યાયકેન મન્ત્રેણ, અતો ઽન્યેનાપ્ય્ ઉપાયેન ગૌણઃ પ્રત્ય્-આયયિતવ્યઃ, ન સ એવ મન્ત્ર આદર્તવ્યઃ. અથાપિ મન્ત્રેણ પ્રત્યાયકેન પ્રયોજનં સ્યાત્, તથાપિ મુખ્યપ્રત્યાયનેનૈવ નિર્વૃત્તં પ્રયોજનમ્ ઇતિ નતરાં ગૌણે વિનિયુજ્યેત. તસ્માન્ મુખ્યગૌણયોર્ મુખ્યે કાર્યસંપ્રત્યય ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{3।127: એ2,4,6: જ્વલનસંપ્રત્યયઃ}*
*{3।128: એ2: 4,125; એ4: 4,1; એ6: 1,167}*
*{3।129: એ2,4: જ્વલનપ્રત્યયં}*
*{3।130: એ2: 4,127; એ4: 4,2; એ6: 1,168}*
*{3।131: એ1 (વ્.લ્.): નોત્સ્રક્ષ્યન્તે}*
*{3।132: મ્સ્ 1.4.30}*
*{3।133: એ2: 4,129; એ4: 4,3; એ6: 1,169}*
સંસ્કારકત્વાદ્ અચોદિતે ન સ્યાત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - પૂષાદ્યનુમન્ત્રણાદીનામ્ ઉત્કર્ષો ન ભવિષ્યતીતિ, યુક્તસ્ તેષામ્ ઉત્કર્ષઃ, સંસ્કારકો હિ મન્ત્રઃ, સો ઽસતિ સંસ્કાર્યે ઽનર્થક ઇતિ યત્રાર્થવાંસ્ તત્ર નાયયિષ્યતે. ન ચ કશ્ચિદ્ દોષો ભવિષ્યતિ.
વચનાત્ ત્વ્ અયથાર્થમ્ ઐન્દ્રી સ્યાત્

અગ્નૌ શ્રૂયતે - નિવેશનઃ સંગમનો વસૂનામ્ ઇત્ય્ ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ{*3।134*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ ઇન્દ્રસ્યોપસ્થાનં કર્તવ્યમ્, ઉત ગાર્હપત્યસ્યેતિ. કુતઃ પુનર્ ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇત્ય્ એવં વિસ્પષ્ટે વચને સંશય ઇતિ. ઉચ્યતે, [247]{*3।135*} યદ્ ધિ{*3।136*} વાક્યેનોપસ્થાનં{*3।137*} તત્ સ્તુતિવચનેન સંસ્કરણં ન સમીપસ્થાનમાત્રમ્, ન ચ, ઐન્દ્રેણ મન્ત્રેણાગ્નેર્ અભિધાનં શક્યતે કર્તુમ્. અતો ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ ન ગાર્હપત્યાર્થમ્ ઉપસ્થાનમ્ એતદ્ ઇતિ જાયેત શઙ્કા - ગાર્હપત્ય ઉપસ્થાનાર્થો ભવેદ્ ઇતિ, તાદૃશશ્ ચ શબ્દો નાસ્તિ, તૃતીયાન્તઃ સપ્તમ્યન્તો વા. તસ્માદ્ વિચારઃ - કથમ્ ઉપપન્નં ભવતીતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સામર્થ્યાદ્ ઇન્દ્રોપસ્થાનમ્, અશક્યત્વાચ્ ચ ગાર્હપ્ત્યોપસ્થાનસ્ય. કથં દ્વિતીયા વિભક્તિર્ ઇતિ ચેત્. અવિવક્સિતેપ્સિતાર્થા વા સંબન્ધમાત્રપ્રધાના. યદ્ વોપસ્થાનવિશેષણં સંબન્ધાદ્ ગાર્હપત્યશબ્દઃ. તસ્માદ્ ગાર્હપત્યવિશિષ્ટમ્ ઉપસ્થાનમ્ ઇન્દ્રાર્થં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. ગાર્હપત્યશ્ ચ દેશેન વિશિંષ્યાન્ મુખ્યમ્ એવ કાર્યં મન્ત્રાણામ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - વચનાત્ ત્વ્ અયથાર્થમ્ ઐન્દ્રી સ્યાત્. નૈતદ્ અસ્તીન્દ્રાર્થમ્ ઉપસ્થાનમ્ ઇતિ, અયથાર્થમ્ ઐન્દ્રી સ્યાત્. કુતઃ? વચનસામર્થ્યાત્, વચનમ્ ઇદં ભવતિ, ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ, ગાર્હપત્યે દ્વિતીયા વિભક્તિઃ પ્રાધાન્યમ્ આહ, કિમ્ ઇવ વચનં ન કુર્યાત્, નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ. તસ્માદ્ ગાર્હપત્યાર્થમ્ ઉપસ્થાનમ્.
નોતેસ્:
*{3।134: મૈત્.સ્. 3.2.4}*
*{3।135: એ2: 4,131; એ4: 4,14; એ6: 1,169}*
*{3।136: એ2,4: યદિ}*
*{3।137: એ2: વાક્યેનોપસ્થાને}*
ગુણાદ્ વાપ્ય્ અભિધાનં સ્યાત્ સંબન્ધસ્યાશાસ્ત્રહેતુત્વાત્

અત્રાહ નન્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્ - નૈન્દ્રેણ મન્ત્રેણ ગાર્હપત્યોપસ્થાનં ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, વચનાદ્ ભવિષ્યતિ. આહ - ન વચનશતેનાપિ શક્યમ્ એતત્, ઇન્દ્રશબ્દેનાગ્નિનં પ્રત્યાયયેદ્ ઇતિ બ્રુવન્ વિહન્યેત, યથાગ્નિના સિઞ્ચેદ્ ઇતિ{*3।138*}, ઉદકેન દીપયેદ્ ઇતિ, ન હિ શાસ્ત્રહેતુકઃ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધો ભવતિ. નિત્યૌ ઽસૌ લોકતો ઽવગમ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ - ઔત્પ[248]{*3।139*}ત્તિકસ્ તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધ ઇતિ{*3।140*}. નનુ શબ્દલક્ષણો ઽપિ ભવતિ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધઃ કૃત્રિમઃ, યથા દેવદત્તો યજ્ઞદત્ત ઇતિ. ભવતિ કશ્ચિત્, યત્ર સંબન્ધસ્ય વિધાયકં વાક્યં ભવતિ, ન ત્વ્ એતદ્ વાક્યં શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધસ્ય વિધાયકમ્, ગાર્હપત્યસ્યેન્દ્રશબ્દો નામેતિ, કથં તર્હિ સિદ્ધસંબન્ધેનેન્દ્રશબ્દેન ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ. ન ચ શક્યતે પરશબ્દેન પરો વદિતુમ્. કિમ્ અત્ર વચનં કરિષ્યતિ?
અત્રોચ્યતે - ગુણાદ્ વાપ્ય્ અભિધાનં સ્યાત્ સંબન્ધસ્યાશાસ્ત્રહેતુત્વાદ્ ઇતિ, યદ્ય્ અપિ નેદં વાક્યં શબ્દાર્થસંબન્ધસ્ય વિધાને હેતુભૂતમ્, તથાપ્ય્ અનેનેન્દ્રશબ્દેન શક્યં કર્તુમ્ - ગાર્હપત્યાભિધાનમ્. કુતઃ? ગુણસંયોગાદ્ ગૌણમ્ ઇદમ્ અભિધાનં ભવિષ્યતિ, ભવતિ હિ ગુણાદ્ અપ્ય્ અભિધાનમ્, યથા સિંહો દેવદત્તઃ, અગ્નિર્ માણવક ઇતિ. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અનિન્દ્રે ગાર્હપત્ય ઇન્દ્રશબ્દો ભવિષ્યતિ, અસ્તિ ચાસ્યેન્દ્રસાદૃશ્યમ્{*3।141*}, યથૈવેન્દ્રો યજ્ઞસાધનમ્, એવં ગાર્હપત્યે ઽપીતિ. અથવા ઇન્દ્રતેર્ ઐશ્વર્યકર્મણ ઇન્દ્રો ભવતિ, ભવતિ ચ ગાર્હપત્યસ્યાપિ સ્વસ્મિન્ કાર્ય ઈશ્વરત્વમ્. તસ્માદ્ ઇન્દ્રશબ્દેન યઃ પ્રત્યાયતે ઽર્થઃ સ પ્રતીતઃ સાદૃશ્યાદ્ ગાર્હપત્યં પ્રત્યાયયિષ્યતિ, ઐશ્વર્યાદ્ વા પ્રત્યાયયિષ્યતીતિ ન દોષઃ.
નોતેસ્:
*{3।138: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।139: એ2: 4,166; એ4: 4,21; એ6: 1,170}*
*{3।140: મ્સ્ 1.1.5}*
*{3।141: એ2,4,6: અસ્તિ તુ ચાસ્યેન્દ્રસાદૃશ્યમ્}*
તથાહ્વાનમ્ અપીતિ ચેત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્રેદં સમામ્નાયતે - હવિષ્કૃદ્ એહિ [249]{*3।142*} ઇતિ ત્રિર્ અવઘ્નન્ન્ આહ્વયતીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એષ મન્ત્રો ઽવહન્તિં પ્રત્યુપદિશ્યતે, ઉત હન્તિર્ અસ્ય કાલં લક્ષયતીતિ. કથં હન્તિં પ્રત્યુપદિશ્યતે? કથં વા કાલં લક્ષયેત્? યદ્ય્ એવં સંબન્ધઃ ક્રિયેત - હવિષ્કૃદ્ એહીત્ય્ અવઘ્નન્ન્ ઇતિ, તતો હન્તિં પ્રત્યુપદિશ્યતે, અથાવઘ્નન્ન્ આહ્વયતીતિ, તતો ઽસ્ય કાલં લક્ષ્યતીતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તથાહ્વાનમ્ અપિ, યથૈન્દ્રી ગાર્હપત્યં પ્રત્યુપદિશ્યતે, એવમ્ એષ મન્ત્રો હન્તિં પ્રત્યુપદિશ્યતે. એવં શ્રુતિર્ અનુગૃહીતા ભવતિ, ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્, હન્તિકાલસ્ય મન્ત્રસ્ય ચ સંબન્ધો ભવેત્, ન હન્તેર્ મન્ત્રસ્ય. એવં ચ સત્યાહ્વયતીત્ય્ અયમ્ અનુવાદઃ, આહ્વાનં કરોતિ, યો હ્ય્ એહીતિ બ્રૂતે સ આહ્વયતિ, તત્ર કેનચિદ્ ગુણેન મન્ત્રો હન્તિં પ્રત્યાયયિષ્યતિ, તસ્માન્ નાહ્વાને વિનિયોક્તવ્યઃ.
નોતેસ્:
*{3।142: એ2: 4,134; એ4: 4,23; એ6: 1,171}*
ન કાલવિધિશ્ ચોદિતત્વાત્

નૈતદ્ અસ્તિ - હન્તિં પ્રત્યુપદિશ્યત ઇતિ. કિં તર્હિ? કાલલક્ષણા સ્યાત્. કુતઃ? ત્રિર્ આહ્વયતીતિ ત્રિત્વમ્ અત્ર વિધીયતે, યદ્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ વાક્યે મન્ત્રો વિધીયેત, અનેકગુણવિધાનાદ્ વાક્યં ભિદ્યેત. તસ્માન્ નૈવમ્ અભિસંબન્ધ એવમ્ અવઘ્નન્ન્ ઇતિ. કથં તર્હિ, અવઘ્નન્ન્ આહ્વયતીતિ. નન્વ્ અસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે મન્ત્રો વિધીયતે કાલશ્ ચ, તત્ર સ એવ દોષો ભવેત્. નેતિ બ્રૂમઃ, અવહનનકાલ એવાર્થેન હવિષ્કૃદ્ આહ્વાતવ્યા, તત્રાયમ્ એવ સંબન્ધો ઽનૂદ્યતે. કેવલા તુ ત્રિર્ આવૃત્તિર્ વિધીયતે. યત્ તુ કાલલક્ષણાર્થઃ શબ્દ ઇતિ. નૈષ દોષઃ, લૌકિકી હિ લક્ષણા. મન્ત્રો ઽપિ ચ રૂપાદ્ એવાહ્વાને પ્રાપ્તઃ, સો ઽપ્ય્ અનૂદ્યત એવ, ચોદિતશ્ ચ વાક્યાન્તરેણાવઘાતઃ શક્નોતિ કાલં લક્ષયિતુમ્. તસ્માદ્ આહ્વાને વિનિયોક્તવ્ય ઇતિ.
[250]{*3।143*}
નોતેસ્:
*{3।143: એ2: 4,137; એ4: 4,29; એ6: 1,171}*
ગુણાભાવાત્

ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્{*3।144*}. અથ કસ્માન્ ન ગુણાદ્ અવહન્તિં બ્રૂતે? હવિષ્કરોતિ હ્ય્ અવહન્તિઃ, તસ્માદ્ ધવિષ્કૃત્. કિમ્ એવં ભવિષ્યતિ? રૂપાદ્ એવાવહન્તૌ મન્ત્રે પ્રાપ્તે કેવલં ત્રિર્ આવૃત્તિમ્ એવ વક્ષ્યતિ ન ભવિષ્યતિ વાક્યભેદ ઇતિ. અત્રોચ્યતે - ગુણાભાવાદ્ ગૌણમ્ અભિધાનમ્ અવહન્તૌ ન સંભવતીતિ. ન હ્ય્ અસાવ્ આહૂતો ઽસ્મીત્ય્ અવગચ્છતિ, તત્રાદૃષ્ટાર્થમ્ આહ્વાનં સ્યાત્. યજમાનસ્ય પત્ન્યાં હવિષ્કૃતિ દૃષ્ટાર્થમ્ આહ્વાનમ્. તસ્માન્ ન હન્તિમન્ત્ર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।144: ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્ ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
લિઙ્ગાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચ ભવતિ - વાગ્ વૈ હવિષ્કૃદ્ વાચમ્ એવૈતદ્ આહ્વયતીતિ{*3।145*}, ન ચ વાચો ઽવહન્તિના સાદૃશ્યમ્ અસ્તિ, અસ્તિ તુ યજમાનસ્ય પત્ન્યા, સા હિ સ્ત્રી, વાગ્ ઇતિ ચ સ્ત્રીલિઙ્ગઃ શબ્દઃ, અવહન્તિસ્ તુ ન સ્ત્રી ન પુમાન્ ન નપુંસકમ્ ઇતિ. નન્વ્ અવહન્તેર્ અપિ સ્ત્રીલિઙ્ગઃ શબ્દો ઽસ્તિ, ક્રિયેતિ. અત્ર બ્રૂમઃ - ન નિયોગતો ઽવહન્તેઃ સ્ત્રીલિઙ્ગઃ શબ્દઃ, પુંલિઙ્ગો ઽપિ તસ્યાસ્તિ, અવઘાત ઇતિ. નપુંસકસિઙ્ગો ઽપિ, કર્મેતિ. અપિ ચ, પત્ન્યાઃ સ્વરૂપેણ સાદૃશ્યમ્, અવહન્તેઃ પરરૂપેણ શબ્દેન. તસ્માત્ પત્ન્યાં હવિષ્કૃતિ લિઙ્ગમ્ અનુરૂપતરં ભવતિ.
નોતેસ્:
*{3।145: વ્ગ્લ્. શ્પ્બ્ર્ 1.1.4.11}*
વિધિકોપશ્ ચોપદેશે સ્યાત્

અવહન્તિમન્ત્રે સત્ય્ અસ્મિન્ મન્ત્રે વિધ્યન્તરકોપઃ સ્યાત્. અપહતં રક્ષ ઇત્ય્ અવહન્ત્ય્ અપહતા યાતુધાના ઇત્ય્ અવહન્તીતિ. તત્ર પક્ષે ઽભાવાન્ નિત્યવચ્ છ્રૂતિર્ ઉપધ્યેત. તસ્માદ્ અવઘ્નન્ન્ [251]{*3।146*} ઇતિ કાલલક્ષણાર્થ ઇતિ. મન્ત્રો ઽપ્ય્ અહ્વાનાર્થ ઇતિ{*3।147*}.
નોતેસ્:
*{3।146: એ2: 4,138; એ4: 4,32; એ6: 1,172}*
*{3।147: એ2,4,6 ઓમ્. મન્ત્રો ઽપ્ય્ અહ્વાનાર્થ ઇતિ}*
તથોત્થાનવિસર્જને

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - ઉત્તિષ્ઠન્ન્ અન્વાહ, અગ્નીદ્ અગ્નીન્ વિહર ઇતિ. તથા - વ્રતં કૃણુતેતિ વાચં વિસૃજતીતિ{*3।148*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ ઉત્થાનં વાગ્વિસર્જનં ચ પ્રતિ મન્ત્રયોર્ ઉપદેશઃ, ઉત કાલાર્થઃ સંયોગ ઇતિ. અત્ર પૂર્વાધિકરણ્યાયો ઽતિદિશ્યતે. યસ્ તત્ર પૂર્વઃ પક્ષઃ, સ ઇહ પૂર્વઃ પક્ષઃ. યસ્ તત્ર સિદ્ધાન્તઃ, સ ઇહ સિદ્ધાણ્તઃ. અગ્નીદ્ અગ્નીન્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉત્તિષ્ઠન્ન્ અન્વાહેતિ, વ્રતં કૃણુતેત્ય્ એવં વાચં વિસૃજતીતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. લક્ષણાભાવાત્, ઉત્તિષ્ઠન્ન્ અન્વાહેતિ સિદ્ધાન્તે સંબન્ધઃ. વ્રતં કૃણુતેત્ય્ ઉચ્યમાને વાચં વિસૃજતીતિ. વાક્યેન પૂર્વઃ પક્ષઃ, લિઙ્ગેન સિદ્ધાન્તઃ.
યદ્ય્ અપિ ચ શક્યતે, ઉત્થાનક્રિયાગ્નીદ્ અગ્નીન્ વિહરેતિ વક્તુમ્, ઉત્થાનેનાગ્નિર્ ઇધ્યતે, વહ્નિશ્ ચ વિહ્રિયત ઇતિ. વ્રતં કૃણુતેતિ ચ વાગભિધાનમ્. તથાપ્ય્ અદૃષ્ટાર્થં વચનં ભવતીતિ ન મન્ત્રયોર્ ઉત્થાનવિસર્જનાર્થતા કલ્પ્યેત. કલ્પ્યમાનાયાં ચ મન્ત્રાન્તરં વિહિતં બાધ્યેત - યાઃ પશૂનામ્ ઋષભો વાચ ઇતિ. અપિ ચોત્થાનવાગ્વિસર્ગૌ પ્રતિ મન્ત્રૌ વિધીયમાનાવ્ અદૃષ્ટાર્થૌ સ્યાતામ્, પ્રેષણે તુ દૃષ્ઠાર્થૌ. તલ્{*3।149*} લક્ષણૈવાત્ર ન્યાય્યા.
[252]{*3।150*}
નોતેસ્:
*{3।148: તૈત્.સ્. 6.1.4.4}*
*{3।149: એ2,4: તસ્માલ્}*
*{3।150: એ2: 4,140; એ4: 4,36; એ6: 1,173}*
સૂક્તવાકે વ કાલવિધિઃ પરાર્થત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - સૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ{*3।151*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં સૂક્તવાકઃ પ્રસ્તરપ્રકરણં પ્રત્યુપદિશ્યતે, ઉતેયં કાલલક્ષણેતિ. તદ્ ઉચ્યતે - કાલલક્ષણેતિ. કુતઃ? સૂક્તવાકસ્ય દેવતાસંકીર્તનાર્થત્વાત્, પ્રસ્તરપ્રકરણં ચ પ્રત્યશક્તેઃ, પ્રસ્તરસ્ય ચ સ્રુગ્ધારણાર્થત્વાત્.
નોતેસ્:
*{3।151: વ્ગ્લ્. તૈત્.બ્ર્. 3.4.10.1}*
ઉપદેશો વા યાજ્યાશબ્દો હિ નાકસ્માત્

ઉપદેશો વા પ્રસ્તરપ્રકરણં પ્રતિ મન્ત્રસ્ય સ્યાત્, એવં શ્રુતિવિહિતો ઽર્થો ભવતિ, સૂક્તવાકેનેતિ કરણવિભક્તિસંયોગાત્, ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્, સૂક્તવાકેન લક્ષણેન પ્રસ્તરં પ્રહરેદ્ ઇતિ. એવં ચ કૃત્વા યાજ્યા શબ્દ ઉપપન્નો ભવતિ, સૂક્તવાક એવ યાજ્યા, પ્રસ્તર આહુતિર્ ઇતિ.
સ દેવતાર્થસ્ તત્સંયોગાત્

યદ્ ઉક્તમ્ - દેવતાસંકીર્તને સૂક્તવાકઃ સમર્થઃ, ન પ્રસ્તરપ્રકરણ ઇતિ. ઉચ્યતે - ન{*3।152*},
દેવતાવચનઃ{*3।153*} પર્કરણેન સંબધ્યતે, પ્રકરણં હિ યજિઃ, માન્ત્રવર્ણિકો દેવતાવિધિઃ, એવમ્ અભિસંબન્ધઃ. અગ્નિર્ ઇદં હવિર્ અજુષતાવીવૃધત ઇત્ય્{*3।154*} એવં દેવતામ્ અનુક્રમ્ય, આશાસ્તે ઽયં યજમાન ઇત્ય્{*3।155*} ઉક્ત્વા, ઇદમ્ ઇદમ્ આશાસ્ત ઇતિ ચ યદ્ અનેન હવિષાશાસ્તે તદ્ અસ્ય સ્યાદ્ [253]{*3।156*} ઇતિ{*3।157*} પ્રસ્તરં હવિર્ નિર્દિશતિ, અગ્ન્યાદીંશ્ ચ દેવતાવિશેષાન્, તેન પ્રહરતિર્ યજતિઃ. એવં સૂક્તવાકેન પ્રસ્તરઃ પ્રહર્તું શક્યતે, યદિ પ્રહરતિર્ યજતિઃ, અગ્ન્યાદિદેવતાકશ્ ચ. તસ્માત્ સૂક્તવાકસ્ય હરતિસંયોગો ઽપિ દેવતાર્થતા ઘટત એવ. યદ્ય્ અગ્નિર્ ઇદં હવિર્ અજુષતાવી વૃધત ઇત્યેવમાદ્ય્ એવ શ્રૂયેત. ન, આશાસ્તે ઽયં યજમાન ઇત્યેવમાદીન્ય્ અપરાણિ, તતો ઽગ્ન્યાદય એવેષ્ટા નાન્તરિતા ઇત્ય્ એવ પર્યવસિતં વાક્યં ભવેત્. યતસ્ તુ ખલ્વ્ આશાસ્તે ઽયં યજમાન ઇત્યેવમાદીન્ય્ અપરાણિ શ્રૂયન્તે, તેનેહ પર્યવસાનમ્, અગ્ન્યાદયઃ પુરોડાશાદિભિર્ ઇષ્ટાઃ, અપરં તુ યજમાન આશાસ્તે. તદ્ અનેન પ્રસ્તરેણ પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ.
નનુ સત્સ્વ્ અપ્ય્ એતેષુ દેવતાસંકીર્તન એવ પર્યવસ્યેત્, પુરોડાશાદિભિર્ ઇષ્ટા અગ્ન્યાદયઃ, તત એવ યજમાન આયુર્ આદીન્ય્ અપ્ય્ આશાસાનઃ પ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - ઉભયથા સંબન્ધે સતિ પ્રહરણે વિનિયોક્તવ્યઃ, લિઙં ચ ન બાધિતં ભવિષ્યતિ, વાક્યં ચાનુગ્રહીષ્યત ઇતિ.
અથવાગ્નિર્ ઇદં હવિર્ અજુષતેતિ પ્રસ્તર એવ હવિર્ નિદિશ્યતે. એવમ્ ઇદમ્ ઇતિ સંનિહિતવચનમ્ ઉપપન્નં ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।152: એ2,4: સ}*
*{3।153: એ2,4: દેવતાવચનઃ}*
*{3।154: તૈત્.બ્ર્. 3.5.10.2; શ્પ્બ્ર્ 1.9.1.9}*
*{3।155: તૈત્. બ્ર્. 3.5.10.4; શ્પ્બ્ર્ 1.3.1.12}*
*{3।156: એ2: 4,144; એ4: 4,44; એ6: 1,173}*
*{3।157: શ્પ્બ્ર્ 1.9.1.16}*
પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ ચેત્, સ્વિષ્ટકૃદ્વદ્ ઉભયસંસ્કારઃ સ્યાત્
{*3।158*}
અથ સ્રુગ્ધારણે વિનિયુક્તસ્ય પ્રસ્તરસ્ય પ્રકરણં પ્રતિપ્રત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર પ્રતિવચનમ્ -સ્વિષ્ટકૃદ્વદ્ એતત્ સ્યાદ્ ઇતિ, યથા, ઇજ્યાર્થાત્ પુરોડાશાત્, વચનપ્રામાણ્યાત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇજ્યતે, યાગશ્ ચ સ ભવતિ, પ્રતિપાદ્યતે ચ પુરોડાશઃ, એવં [254]{*3।159*} પ્રતિપાદ્યેતૈવ હિ પ્રસ્તરઃ, યાગશ્ ચ નિર્વર્ત્યત ઇતિ ન દોષઃ. પ્રતિપાદ્યમાનો ઽપિ હિ ત્યજ્યતે. પ્રત્યક્ષતઃ પ્રતિપાદ્યતે, વચનાદ્ ઇજ્યાં સાધયતીત્ય્ એવં ગમ્યતે. તસ્માત્ સૂક્તવાકઃ પ્રહરતિમન્ત્ર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।158: એ2,4 સ્પલ્તેન્ મ્સ્ 3.2.14 ઇન્ zwએઇ સૂત્રસ્, દદુર્છ્ wએઇછ્ત્ નુન્ ઔછ્ ઇહ્રે zäહ્લુન્ગ્ અબ્: પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ ચેત્

અથ સ્રુગ્ધારણે વિનિયુક્તસ્ય પ્રસ્તરસ્ય પ્રકરણં પ્રતિપ્રત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સ્વિષ્ટકૃદ્વદ્ ઉભયસંસ્કારઃ સ્યાત્
તત્ર પ્રતિવચનં..}*
*{3।159: એ2: 4,146; એ4: 4,49; એ6: 1,174}*
કૃત્સ્નોપદેશાદ્ ઉભયત્ર સર્વવચનમ્

{*3।160*}
દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ શ્રૂયતે. તત્ર સંદેહઃ - કિં પૌર્ણમાસ્યાં કૃત્સ્નઃ સૂક્તવાકઃ પ્રયોક્તવ્યઃ, કૃત્સ્નો ઽમાવાસ્યાયામ્, ઉત યથાસામર્થ્યં નિષ્કૃષ્ય યથાયથં પ્રયોગ ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે - ઉભયત્ર સર્વવચનમ્ ઇતિ. કુતહ્? કૃત્સ્નો હિ મન્ત્રઃ સૂક્તવાક ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સ પદેનાપિ વિના, સૂક્તવાકો ન સ્યાત્, તત્ર સૂક્તવાકેન ન પ્રહૃતં ભવેત્. તસ્માદ્ ઉભયત્ર કૃત્સ્નઃ સૂક્તવાકો વદિતવ્યઃ.
નોતેસ્:
*{3।160: એ2,4: મ્સ્ 3.2.16}*
યથાર્થં વા શેષભૂતસંસ્કારાત્

યે પૌર્ણમાસીદેવતાતાવાચિનઃ શબ્દાઃ, તે પૌર્ણમાસ્યાં પ્રયોક્તવ્યાઃ, નામાવાસ્યાયામ્. યે ઽમાવાસ્યાદેવતાવાચિનઃ, તે ઽમાવાસ્યાયામ્, ન પૌર્ણમાસ્યાં. શેષભૂતમ્ અર્થં સંસ્કુર્વન્તો મન્ત્રા ઉપકુર્વન્તિ, નાન્યથેત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માદ્ યે યત્રોપકુર્વન્તિ, તે તત્ર પ્રયોક્તવ્યા ઇતિ ન કૃત્સ્નઃ પૌર્ણમાસ્યામ્, ન કૃત્સ્નશ્ ચામાવાસ્યાયામ્ ઇતિ.
વચનાદ્ ઇતિ ચેત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - વચનમ્ ઇદં ભવિષ્યતિ, સૂક્તવાકેન પ્રહરતિ [255]{*3।161*} ઇતિ. તત્ર પદેનાપ્ય્ ઊનેન ન સૂક્તવાકેન પ્રહૃતં ભવેત્, કૃત્સ્નસ્ય હિ સૂક્તવાકસ્યોપદેશ ઇતિ.
તદ્ ઉચ્યતે -
નોતેસ્:
*{3।161: એ2: 4,148; એ4: 4,54; એ6: 1,175}*
પ્રકરણાવિભાગાદ્ ઉભે પ્રતિ કૃત્સ્નશબ્દઃ

ઉભે પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યે પ્રતિ એષ કૃત્સ્નશબ્દઃ, ઉભયોઃ પ્રકરણાત્, ઉભયોર્ અસૌ કૃત્સ્ન ઉચ્યતે, અવયવે ઽવયવ ઇતિ.
નૈતદ્ એવમ્, ન હિ સાપેક્ષાણામ્ ઇતિકર્તવ્યતયા સંબન્ધઃ. ન હીતિકર્તવ્યતૈતદ્ વિશિષ્ટા શ્રૂયતે, ઇતિકર્તવ્યતાવિશિષ્ટાસ્ ત્વ્ એતે ગમ્યતે. કુતઃ? ન હીતિકર્તવ્યતાં પ્રતિ કર્મણિ વિધીયણ્તે, ફલં પ્રતિ તેષાં વિધિઃ, ઇતિકર્તવ્યતા તુ કર્મણાં વિધીયતે, તત્ર સંનિધાનાવિશેષાત્, કસ્ય કિં વિધીયતે, કસ્ય નેતિ ન ગમ્યતે વિશેષઃ. સાધનત્વેન ચ સર્વેષાં નિર્દેશાદ્ ઇતિકર્તવ્યતાયાઃ સંનિધાનાચ્ ચ, વચનાચ્ ચાસ્ય{*3।162*}, પ્રકરણલિઙ્ગસ્યાવિશેષાત્, એકૈકસ્ય કૃત્સ્નં પ્રકરણં નિરાકાઙ્ક્ષસ્ય, ન સહાયમ્ અપેક્ષમાણસ્ય. તસ્માદ્ એકૈકં પ્રતિ કૃત્સ્નઃ સૂક્તવાક ઉપદિશ્યતે. સ વિભાગે ઽપિ પ્રધાનાનામ્, કૃત્સ્ન એવ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ યાનિ યત્રાનર્થકાનિ પદાનિ, તાન્ય્ અપિ તત્ર પ્રયોક્તવ્યાન્ય્ અદૃષ્ટાય ભવિષ્યન્તિ, સૂક્તવાકેન પ્રહરતીતિ વચનાત્, નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ, ગુણેન વા કેનચિદ્ અભિધાનં તાસાં દેવતાનાં નિર્વર્તયિષ્યન્તીતિ.
અત્રોચ્યતે, નૈતદ્ એવમ્. ઉક્તમ્ - મુખ્યમ્ એવ કાર્યં મન્ત્રાણામ્, ન ગૌણમ્ ઇતિ{*3।163*}, સંસ્કારાર્થત્વાદ્ વોત્કર્ષો{*3।164*} ન્યાય્યઃ, ન ગૌણમ્ અભિધાનમ્ ઇતિ. કસ્ તર્હિ કૃત્સ્નસંયોગસ્ય સમાધિર્ ઉચ્યત ઇતિ. એષ સમાધિઃ, ન હ્ય્ એતદ્ એકં વાક્યમ્, યઃ [256]{*3।165*} કૃત્સ્નઃ સૂક્તવાકઃ, બહૂન્ય્ એતાનિ વાક્યાનિ, યેષાં પ્રધાનદેવતાભિધાયીનિ પદાનિ મધ્યે, સાધારણાનિ તન્ત્રપદાનિ પુરસ્તાદ્ ઉચ્ચાર્યન્તે, તથા પરસ્તાત્. યથા - અગ્નિર્ ઇદં હવિર્ અજુષતાવી વૃધત મહોજ્યાયોકૃતાગ્નીષોમાવિદં હવિર્ અજુષેતામ્ અવી વૃધેતામ્ ઇત્યેવમાદીનિ{*3।166*}. તેષાં પુરસ્તાત્ તન્ત્રમ્ - યથા, ઇદં દ્યાવાપૃથિવીતિ, પરસ્તાદ્ અપિ યથા, અસ્યામૃધેદ્ ઇતિ. તાન્ય્ એતાનિ સર્વાણિ સૂક્તવચનેન સૂક્તવાકશબ્દં લભ્યન્તે. ન ચ તેષાં સમુદાયઃ કિંચિદ્ અર્થં વદતિ. તસ્માન્ ન સમુદાયઃ સૂક્તવાકઃ, ન ચ સાક્ષાત્ સાધનમ્, સૂક્તવાકસામાન્યસ્યૈકત્વાત્, સૂક્તવાકો વર્તત ઇત્ય્ એકવચનં ભવતિ. સૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં પ્રહરતીતિ તુ યેન કેનચિત્ સૂક્તવાકેન પ્રહ્રિયમાણે યથાશ્રુતં કૃતં ભવતિ. તસ્માત્ સમુદાયઃ સૂક્તવાકઃ. યત્ ત્વ્ અમાવાસ્યાદેવતાવાચીનિ પદાનિ, ન પૌર્ણમાસ્યાં પ્રયુજ્યન્તે, ન તત્ર સૂક્તવાકશબ્દો બાધ્યતે, પ્રકરણં તત્ર લિઙ્ગેન બાધિતમ્, તચ્ ચ ન્યાય્યમ્ એવ. તસ્માત્ પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં ચ વિભજ્ય સૂક્તવાકઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।162: એ2: સંનિધાનાવચનાચ્ ચ, અસ્ય, એ4: સંનિધાનાદ્ અવચનાચ્ ચ, અસ્ય}*
*{3।163: zઉ મ્સ્ 3.2.1}*
*{3।164: એ2,4,6: એવોત્કર્ષો}*
*{3।165: એ2: 4,152; એ4: 4,55; એ6: 1,175}*
*{3।166: 1. તેઇલ્: તૈત્.બ્ર્. 3.5.10.2}*
લિઙ્ગક્રમસમાખ્યાનાત્ કામ્યયુક્તં સમામ્નાનમ્

ઇહ કામ્યયાજ્યાનુવાક્યાકાણ્ડમ્ ઉદાહરણમ્ - ઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવઃ{*3।167*}, પ્રવર્ષણિભ્યઃ{*3।168*}, ઇન્દ્રાગ્ની નવતિં પુરઃ{*3।169*}, શ્લથદ્ વૃત્રમ્{*3।170*} ઇત્યેવમાદ્યા ઋચઃ. અપરા અપિ કામ્યા ઇષ્ટયઃ - ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેત્, યસ્ય સજાતા વિયાયુઃ, ઐન્દ્રાગ્નમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ ભ્રાતૃવ્યવાન્, અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં [257]{*3।171*} નિર્વપેદ્ રુક્કામઃ, અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ સપત્નમ્ અભિદ્રોષ્યન્ન્ ઇત્યેવમાદ્યાઃ. તદ્ એતા યાજ્યાનુવાક્યાઃ પ્રતિ સંદેહઃ - કિં યાવત્ કિંચિદ્ ઐન્દ્રાગ્નં કર્મ, તત્ર સર્વત્રાનેનૈન્દ્રાગ્નેન યાજ્યાનુવાક્યાયુગલેન ભવિતવ્યમ્, ઉતૈતસ્યામ્ એવૈન્દ્રાગ્ન્યામ્ ઇષ્ટૌ કામ્યાયામ્ ઇતિ. એવં વૈશ્વાનરીયયોર્ યાજ્યાનુવાક્યયોઃ, એવં સર્વત્ર.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? યાવત્ કિંચિદ્ ઐન્દ્રાગ્નં વૈશ્વાવરીયમ્ અગ્નીષોમીયં જાતવેદસં ચ સર્વત્રૈતા યાજ્યાનુવાક્યા ભવેયુઃ. કુતઃ? લિઙ્ગાત્. નનુ ક્રમસમાખ્યાને વિશેષકે ભવિષ્યતઃ. સત્યમ્, તથાપિ ક્રમં સમાખ્યાં ચ શક્નોતિ લિઙ્ગં બાધિતુમ્ ઇતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - લિઙ્ગક્રમસમાખ્યાનાત્ તાસ્વ્ એવ કામ્યાસ્વ્ એતા યાજ્યાનુવાક્યા ઇતિ ગમ્યતે, ય એવ હિ લિઙ્ગક્રમ એષાં કર્મણામ્, સ એવાસાં યાજ્યાનુવાક્યાનામ્, તેન તાસામ્ એવ તાઃ શેષભૂતા ઇતિ.
નનુ લિઙ્ગં બલવત્તરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્ એતત્, ઇહ તુ સમાખ્યા બલીયસી, ન હ્ય્ એતાઃ સમાખ્યાનાદ્ ઋત એષાં કામ્યાનાં કર્મણાં પ્રાપ્નુવન્તિ, ન ભિન્નદેશાનાં કર્મણામ્. કુતઃ? સમાખ્યામ્ અન્તરેણાસામ્ ઋતાં યાજ્યાનુવાક્યાત્વમ્ એવ ન વિજ્ઞાયતે, કુતો ભિન્નદેશાનાં કર્મણાં યાજ્યાનુવાક્યા ભવિષ્યન્તીતિ, યા ચૈષાં સમાખ્યા, સા કામ્યાનામ્ એવ યાજ્યાનુવાક્યાત્વમ્ આચષ્ટે ન સર્વેષામ્. યદિ સમાખ્યા નાદ્રિયતે, યાજ્યાનુવાક્યાત્વમ્ એવૈષાં ન ભવતિ, યદ્ય્ આદ્રિયતે, તદા કામ્યાનામ્ એવ. એવં હિ તત્ સમાખ્યાયતે - કામ્યયાજ્યાનુવાક્યાકાણ્ડમ્ ઇતિ.
અથ કિમ્ અર્થમ્ ઉભયમ્ ઉપદિશ્યતે - લિઙ્ગક્રમાદ્ ઇતિ, સમાખ્યાનાદ્ ઇતિ ચ. અસ્તિ તત્ર પાથિકૃતીયં વ્રાતપતીયં ચ કર્મ, સામિધેનીકાર્યમ્ અપ્ય્ અસ્તિ, યાજ્યાનુવાક્યાકાર્યમ્ અપિ. યદિ લિઙ્ગક્રમાદ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવોચ્યતે, સામિધેનીકાર્યે ઽપિ લિઙ્ગેન [258]{*3।172*} તાસાં વિનિયોગઃ સ્યાત્. અથ કિમ્ અર્થં લિઙ્ગક્રમૌ વ્યપદિશ્યેતે? સર્વા યાજ્યાનુવાક્યાકાર્ય એવ વિનિયુજ્યેરન્, સામિધેનીષુ વિનિયોગો ન સ્યાત્. અથ પુનઃ સમાખ્યાનાલ્ લિઙ્ગક્રમાચ્ ચ નિર્વૃત્તે યાજ્યાનુવાક્યાકાર્યે, સામિધેનીષુ વિનિયોગઃ સિદ્ધો ભવતિ, યથાગ્નિવારુણ્યા ઇષ્ટેઃ ક્રમે ઽતીતે સૌમારૌદ્રીણામ્ અનાગતે, મનોર્ ઋચસ્ તાઃ સામિધેનીષુ ધાય્યા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે, તથા - પૃથુયાજાસ્ તમ્ સંબાધ ઇતિ દ્વે ધાય્યે કલ્પ્યેતે. તસ્માદ્ ઉભયં વ્યપદેષ્ટવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।167: મૈત્.સ્. 4.10.4}*
*{3।168: મૈત્.સ્. 4.10.4}*
*{3।169: મૈત્.સ્. 4.10.5}*
*{3।170: મૈત્.સ્. 4.10.5; કાઠ.સ્. 4.15}*
*{3।171: એ2: 4,155; એ4: 4,65; એ6: 1,176}*
*{3।172: એ2: 4,156; એ4: 4,65; એ6: 1,177}*
અધિકારે ચ મન્ત્રવિધિર્ અતદાખ્યેષુ શિષ્ટત્વાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - આગ્નેય્યા અગ્નીધ્રમ્{*3।173*} ઉપતિષ્ઠતે{*3।174*}, ઐન્દ્ર્યા સદઃ, વૈષ્ણવ્યા હવિર્ ધાનમ્{*3।175*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં પ્રકૃતાભિર્ એવંલિઙ્ગવતીભિર્ ઉપસ્થાતવ્યમ્, ઉત દાશતયીભ્ય એવંલિઙ્ગા આગમયિતવ્યા ઇતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્. પ્રકરણે ચ મન્ત્રો લિઙ્ગેન વિધીયમાનો દાશતયીભ્ય એવાગમયિતવ્યઃ, આગ્નેયીત્યેવમાદિભિર્ હિ શક્યા દાશતયો ઽભિવદિતુમ્. યશ્ ચાયં પ્રકૃતઃ, સ કાર્યાન્તરે વિનિયુક્તઃ, નેહાપ્ય્ ઉપદેશમ્ અર્હતિ. ઉપદિષ્ટોપદેશો હિ ન ન્યાય્ય એવંજાતીયકસ્ય. કથં જાતીયકસ્ય? યઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ વિશેષેણોપદિષ્ટઃ, નાસૌ સામાન્યેન લિઙ્ગેનાન્યાત્રોપદેશમ્ અર્હતિ. કથમ્? યદિ તલ્ લિઙ્ગં તસ્ય લક્ષણત્વેન, તતઃ સ વિશિષ્ટો લક્ષ્યેત [259]{*3।176*} યેનાનેનૈવંલિઙ્ગેનૈતત્ કરોતીતિ, તતો નોપદિષ્ટો ભવતિ. અથોપદિશ્યતે - એવંલિઙ્ગેન કરોતીતિ, તતો ન લક્ષ્યતે, તેનોપદિષ્ટસ્યૈવંજાતીયકસ્યૈવંજાતીયકઃ પુનર્ ઉપદેશો ન ન્યાય્યઃ. તસ્માદ્ દાશતયા લિઙ્ગવન્તો મન્ત્રા ગ્રહીતવ્યાઃ.
નનુ પ્રકરણસામર્થ્યતઃ પ્રકૃતા ગ્રહીતું ન્યાય્યાઃ. નેત્ય્ ઉચ્યતે, લિઙ્ગં હિ પ્રકરણાદ્ બલીયઃ. આહ, વિરોધે સતિ લિઙ્ગેન પ્રકરણં બાધ્યેત, ન ચૈતયોર્ વિરોધઃ, ન વયં પ્રકરણમ્ અનુજિઘૃક્ષન્તઃ પ્રકૃતં લિઙ્ગવન્તમ્ ઉપાદદાના લિઙ્ગમ્ ઉપબાધેમહિ{*3।177*}. યદિ તુ પ્રકૃતં વિલિઙ્ગમ્ ઉપદદેમહિ{*3।178*}, તતો બાધેમહિ લિઙ્ગમ્. ઉભયં સંપાદયિષ્યામઃ પ્રકરણં લિઙ્ગં ચ. નૈતદ્ એવમ્, લિઙ્ગેન પ્રત્યયો ભવતિ, દાશતયેનાપિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ, દાશતયો ઽપિ હ્ય્ આગ્નેયીશબ્દેન શક્યન્તે વદિતુમ્, સ પ્રત્યયો લિઙ્ગજનિતો યન્ મિથ્યેતિ કલ્પ્યતે, તત્ પ્રકરણાનુરોધાત્. સ ચેત્ પ્રકરણમ્ અનુરુધ્યતે, મિથ્યેતિ કલ્પ્યતે, અથ નાનુરુધ્યતે સમ્યગ્ ઇતિ, તસ્માદ્ વિરોધઃ. વિરોધે ચ પ્રકરણદૌર્બલ્યમ્.
ઉચ્યતે - તલ્ લિઙ્ગવત્તાનેનોપસ્થાનેનાનુગ્રહીતવ્યા, ન દાશતયી મન્ત્રવ્યાક્તિઃ, સા ચ પ્રકૃતે મન્ત્ર ઉપાદીયમાને નિરવશેષા ઉપાત્તા ભવતિ, દાશતયાં પુનર્ મન્ત્રવ્યક્તાવ્ ઉપાદીયમાનાયાં પ્રકરણાદ્ યા મન્ત્રવ્યક્તિઃ પ્રાપ્નોતિ, સા બાધિતા ભવતિ, અસતિ વિરોધે. ન ચ, ઇહ લિઙ્ગપ્રકરણયોર્ વિરોધઃ, પ્રકરણાદ્ વ્યાક્તિઃ પ્રતીયતે, લિઙ્ગાત્ સામાન્યમ્, અન્યા ચ વ્યક્તિઃ, અન્યત્ સામાન્યમ્. તસ્માત્ પ્રકૃતો લિઙ્ગવાન્ ઉપાદેય ઇતિ. ઉચ્યતે, સત્યમ્ એવમ્ એતત્ પ્રકૃત ઉપાદીયમાને પ્રકરણં ન બાધિતં ભવતિ, લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ અનુગૃહીતમ્, લિઙ્ગજનિતસ્ તુ પ્રત્યયઃ કશ્ચિન્ મિથ્યેતિ કલ્પિતો ભવતિ. નનુ વ્યક્તિર્ અપદાર્થઃ, કથં{*3।179*} વ્યક્તાવ્ અનુપાદીયમાનાયાં પ્રત્યયો બાધ્યેત? ઉચ્યતે - એતદ્ એવ ન [260]{*3।180*} વિજાનીમો લિઙ્ગવત્તાત્રાઙ્ગં ન વેતિ. કિં તુ તદ્ ધિતર્નિર્દેશો ઽયમ્, તત્ર દેવતાયા મન્ત્રો લક્ષ્યતે, મન્ત્રવ્યક્તિર્ હિ સાધનમ્, ન સામાન્યં નામ કિંચિદ્ અપરમ્, દેવતૈવાત્ર સામાન્યમ્, યયાસાધનં{*3।181*} લક્ષયિતવ્યમ્. ન ચ ગમ્યતે વિશેષઃ - અયમ્ અસૌ મન્ત્રો નાયમ્ અસાવ્ ઇતિ, અનવગમ્યમાને વિશેષે સર્વે તલ્લિઙ્ગા ગ્રહીતવ્યા ઇતિ, દાશતયામ્ અપિ મન્ત્રવ્યક્તૌ ભવતિ પ્રત્યયઃ, સ પ્રકરણાનુરોધેન બાધ્યેતેત્ય્ અન્યાય્યમ્. એવં સતિ ન દાશતય એવોપાદાતવ્યા ભવન્તિ, પ્રકૃતમ્ અપ્ય્ ઉપાદદીરન્. નન્વ્ એતદ્ ઉક્તમ્, કાર્યાન્તરે પ્રકૃતસ્યોપદેશો નાસાવ્ અર્થાન્તર ઉપદેક્ષ્યત ઇતિ. ઉચ્યતે, ન નિયોગતઃ સ એવાર્થાન્તરે વર્તતે, સ ચાન્યશ્ ચ સામાન્યેન લિઙ્ગેન. નૈવં સતિ કિંચિદ્ દુષ્યતિ. નન્વ્ એતદ્ દુષ્યતિ - નોભયમ્ અનુગૃહીતં ભવતિ લિઙ્ગં પ્રકરણં ચ. સત્યમ્, નાનુગૃહીતં ભવતિ, કિં ત્વ્ અનનુગ્રાહ્યમ્ એવ પ્રકરણં લિઙ્ગપ્રત્યયવિરુદ્ધત્વાત્. અપિ ચ ન લિઙ્ગં પ્રકરણં ચાનુગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ, તત્પરિચ્છિન્ને પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ, યદ્ અવગમ્યતે - એતત્ ફલવદ્ ઇતિ. તત્ર પ્રવર્તતે. કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્? એતદ્ અતો ભવતિ, ન લિઙ્ગમ્ અનુગૃહીતં ક્વચિદ્ ઇત્ય્ અપરસ્મિંસ્ તત્પરિચ્છિન્ને ન પ્રવૃત્તિર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ. તસ્માદ્ દાશતયો ગ્રહીતવ્યા ઇતિ ગમ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।173: એ2,4,6: આગ્નીધ્રમ્}*
*{3।174: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 3.1.6.1}*
*{3।175: તૈત્.સ્. 3.1.6.1}*
*{3।176: એ2: 4,160; એ4: 4,71; એ6: 1,177}*
*{3।177: એ2,4: અપબાધેમહિ}*
*{3।178: એ2,4: ઉપાદદીમહિ; એ6, એ4 (વ્.લ્.): ઉપાદદેમહિ}*
*{3।179: એ2,4 ઓમ્. કથં}*
*{3।180: એ2: 4,162; એ4: 4,71; એ6: 1,178}*
*{3।181: એ2,4: યથા સાધનં}*
તદાખ્યો વા પ્રકરણોપપત્તિભ્યાં

તદાખ્યો જ્યોતિષ્ટોમસમાખ્યાતઃ{*3।182*} એવ ગ્રહીતવ્યઃ. કુતઃ? પ્રકરણોપપત્તિભ્યામ્, પ્રકૃતો હ્ય્ અસૌ, પ્રકૃતપ્રત્યયશ્ ચ ન્યાય્યઃ. કથમ્? ન જ્યોતિષ્ટોમં પ્રતિ મન્ત્રસ્ય વ્યાપારવિધાનમ્ ઉપપદ્યતે, પ્રાપ્તત્વાદ્ એવ. વ્યાપારવિશેષવિધાનં તૂપપદ્યતે, અપ્રાપ્તત્વાદ્ વ્યાપારવિશેષસ્ય, અનપેક્ષ્ય ચ પ્રકરણં દાશતયે વિધીયમાને વાક્યં ભિદ્યેત. ઉપસ્થાનં ચ કુર્યાત્. તચ્ ચૈવં લિઙ્ગેનેતિ.
[261]{*3।183*}
નોતેસ્:
*{3।182: એ1 ગિબ્ત્ જ્યોતિષ્ટોમસમાખ્યાતઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।183: એ2: 4,167; એ4: 4,87; એ6: 1,179}*
અનર્થકશ્ ચોપદેશઃ સ્યાદ્ અસંબન્ધાત્ ફલવતા, ન હ્ય્ ઉપસ્થાનં ફલવત્

નનુ ચ પ્રકરણાજ્ જ્યોતિષ્ટોમસ્યોપકારકં સ્યાત્. યદ્ય્ ઉપસ્થાનજ્યોતિષ્ટ્મસંબન્ધો વિવક્ષ્યેત, તદોપસ્થાનં જ્યોતિષ્ટોમે ઉપદિશ્યેત, પ્રકરણાત્ તેનૈકવાક્યતામ્ ઇયાત્. યદા તુ ખલૂપસ્થાનસ્ય મન્ત્રસંબન્ધો વિવક્ષ્યતે સર્વોપસ્થાનેષુ,તદા મન્ત્રઃ પ્રાપ્નોતિ, પ્રકરણં બાધિત્વા. ન પ્રકરણં વિશેષકં ભવિતુમ્ અર્હતિ, ઉભયસંબન્ધે વાક્યભેદઃ. અસ્મત્પક્ષે ન પુનર્ અયં દોષઃ, યેનાગ્નેયેનૈન્દ્રેણ વા જ્યોતિષ્ટોમે વ્યાપારઃ ક્રિયતે, તેન ઉપસ્થાનવ્યાપારવિશેષઃ તદા જ્યોતિષ્ટોમિકો વિધીયતે, અન્યત્ સર્વમ્ અનૂદ્યત ઇતિ ન દોષો ભવતિ. અથવા, અગ્નીધ્રહવિર્{*3।184*} ધાનસદઃ સંબન્ધમાત્રં વિધીયતે, ઉપતિષ્ઠત ઇત્ય્ અયમ્ અનુવાદઃ, અનેન મન્ત્રેણાગ્નીધ્રમ્{*3।185*} ઉપતિષ્ઠત ઇતિ સમાસીદતીત્ય્ અર્થઃ. તસ્માત્ પ્રકૃતા મન્ત્રા એવંજાતીયકા ઉપાદાતવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।184: એ2,4,6: આગ્નીધ્રહવિર્}*
*{3।185: એ1: અગ્નિધ્રમ્}*
સર્વેષાં ચોપદિષ્ટત્વાત્

યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ ઉપદિષ્ટા હિ તે પ્રકૃતાઃ કાર્યન્તર ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે, ઉક્તોત્તરમ્ એતત્. અપિ ચ ન કેનચિન્ નોપદિષ્ટાઃ{*3।186*}, સર્વે વાચાસ્તોમ આશ્વિને શસ્યમાને સૂર્યે ઽનુદ્યતિ, તેન ન પ્રકૃતે કશ્ચિદ્ વિષેશઃ. તસ્માત્ પ્રકૃતસ્યૈવ ગ્રહણમ્.
[262]{*3।187*}
નોતેસ્:
*{3।186: એ2: અપિ ચ કેવલમ્ એત એવોપદિષ્ટાઃ, એ4: અપિ ચ ન કેવલમ્ એત એવોપદિષ્ટાઃ}*
*{3।187: એ2: 4,169; એ4: 4,91; એ6: 1,180}*
લિઙ્ગસમાખ્યાનાભ્યાં ભક્ષાર્થતાનુવાકસ્ય

ભક્ષમન્ત્રઃ શ્રૂયતે - ભક્ષે હિ મા વિશ દીર્ઘાયુત્વાય શંતનુત્વાય રાયસ્પોષાય વર્ચસે સુપ્રજાસ્ત્વાય. એહિ વસો પુરોવસો પ્રિયો મે હૃદો ઽસ્ય્ અશ્વિનોસ્ ત્વા બાહુભ્યાં સધ્યાસમ્. નૃચક્ષસં ત્વા દેવ સોમ સુચક્ષા અવખ્યેષમ્. હિન્વ મે ગાત્રા હરિવો ગણાન્ મે મા વિતીતૃષઃ, શિવો મે સપ્તર્ષીન્ ઉપતિષ્ઠસ્વ મા મે ઽવાઙ્ નાભિમતિગાઃ મન્દ્રાભિભૂતિઃ કેતુર્ યજ્ઞાનં વાગ્ જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ, વસુમદ્ ગણસ્ય રુદ્રમદ્ ગણસ્યાદિત્યવદ્ ગણસ્ય સોમદેવતે મતિવિદઃ પ્રાતઃસવનસ્ય માધ્યંદિનસ્ય સવનસ્ય તૃતીયસવનસ્ય ગાયત્રચ્છન્દસસ્ ત્રિષ્ટુપ્છન્દસો જગચ્છન્દસો ઽગ્નિહુત{*3।188*} ઇન્દ્રપીતસ્ય નરાશંસપીતસ્ય પિતૃપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામીત્યેવમાદિઃ{*3।189*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં કૃત્સ્ન એષો ઽનુવાકો ભક્ષણે વિનિયોજનીયઃ, ઉત કશ્ચિદ્ અસ્યાવયવો ઽન્યત્રાપીતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્? લિઙ્ગસમાખ્યાનાભ્યાં ભક્ષાર્થતાનુવાકસ્ય, સર્વો ઽનુવાકો ભક્ષણે વિનિયોજનીયઃ. કુતઃ? ભક્ષયામીત્ય્ એષ શબ્દો વ્યક્તં ભક્ષણે વિનિયોજનીયઃ, ભક્ષણમ્ એષ શક્નોતિ વદિતુમ્, નાન્યત્ કિંચિત્. અન્યાનિ ચાસ્ય પદાનિ ભક્ષણવિશેષણવચનાન્ય્ એવ, યત્ર યત્ર ભક્ષયામીતિ, તત્ર તત્ર પ્રયુજ્યન્તે.
નનુ એહિ વસો ઇત્યેવમાદિ સધ્યાસમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અન્તં ગ્રહણાર્થમ્, સ્વેન પદસમૂહેન પરસ્પરાકાઙ્ક્ષિણૈકાર્થમ્, વિભિન્નં ભક્ષણવાક્યાત્. નૃચક્ષસમ્ ઇત્યેવમાદ્ય્ અવખ્યેષમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અન્તમ્ અવેક્ષણવચનમ્. હિન્વ મે ગાત્રા હરિવ ઇત્યેવમાદિ ચ [263]{*3।190*} મા મે વાઙ્ નાભિમતિગા ઇત્ય્ એવમ્ અન્તં સમ્યગ્ જરણાર્થમ્. તદ્ બહુત્વાદ્ અર્થાનામ્, બહૂનિ વાક્યાનિ. કથમ્ એતચ્ છક્યં વદિતું સર્વમ્ ઇદમ્ એકં વાક્યં ભક્ષણે વિનિયુજ્યત ઇતિ.
ઉચ્યતે - સર્વાણ્ય્ એતાનિ ભક્ષણવિશેષવિશેષણાનીત્ય્ ઉક્તમ્. આહ, એવમ્ અપિ ભિદ્યેત વાક્યં વિશેષણવિશેષ્યાણાં યુગપદ્ વચનાસંભવાત્. ઉચ્યતે - ન વિશેષણાનિ વિવક્ષિષ્યામઃ, વિશેષણૈર્ ગ્રહણાવેક્ષણાદિભિર્ વિશિષ્ટ એકો ઽર્થો વિવક્ષ્યતે. નૈવં સમ્યગ્ ભવતિ, વિશેષણવચનાનામ્ અવિવક્ષિતસ્વાર્થવચનતા, ભક્ષણવિશેષણપરતા ચેતિ, લક્ષણયા તુ ગમ્યતે. શ્રુતિલક્ષણાવિષયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા, ન લક્ષણા, તસ્માન્ નૈકં વાક્યમ્ ઇતિ.
અત્રોચ્યતે - યદ્ય્ અપ્ય્ અમી ગ્રહણાદયો બહવો ઽર્થા ગમ્યન્તે, ન તુ સર્વ ઈપ્સિતા ઇતિ, ભક્ષણમ્ એવૈકં પ્રત્યાયયિતવ્યમ્. તદ્ ધિ શ્રુતમ્, વિશેષણાન્ય્ અશ્રુતાનિ, ન તૈઃ પ્રતીતૈઃ પ્રયોજનમ્, પ્રયોજનં ચ યાવતઃ પદસમૂહસ્યૈકમ્, તાવદ્ એકં વાક્યમ્. તસ્માદ્ વિશિષ્ટભક્ષણાર્થમ્ એતદ્ એકં વાક્યમ્ ઇતિ ભક્ષણે વિનિયોક્તવ્યમ્. સમાખ્યાનં ચ ભવતિ - ભક્ષાનુવાક ઇતિ, કૃત્સ્નશ્ ચાનુવાકો નાવયવઃ.
નનુ ચ સમાખ્યા લૌકિકઃ શબ્દઃ કથં વૈદિકમ્ અઙ્ગં નિયંસ્યતીતિ. યદ્ય્ અપિ લૌકિકઃ, તથાપ્ય્ અનાદિઃ તસ્યાનુવાકેન સંબન્ધઃ. કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્? એતદ્ અતો ભવતિ, ભક્ષણસમભિવ્યાહૃતમ્ અનુવાકં બ્રૂતે, સમભિવ્યાહારશ્ ચ સતિ સંબન્ધે ભવતિ, યથા પાચકો લાવક ઇતિ સમભિવ્યાહારાત્ સંબન્ધમ્ અનુમાસ્યામહે. આહ નાનુમાનગમ્ય એવંજાતીયકેષ્વ્ અઙ્ગભાવઃ, વિધાનાદ્ એવાવગમ્યતે, નાન્યથા, ન ચ સમાખ્યા વિધાત્રી. અત્રોચ્યતે - સમાખ્યા સંબન્ધિનૌ બુદ્ધૌ સંનિધિમ્ ઉપનેષ્યતિ, પ્રયોગવચનો વિધાસ્યતીતિ. તસ્માત્ કૃત્સ્નો ઽનુવાકો ભક્ષણે વિનિયોક્તવ્ય ઇતિ.
[264]{*3।191*}
નોતેસ્:
*{3।188: એ2,4,6: ઽગ્નિષ્ટુત}*
*{3।189: તૈત્.સ્. 3.2.5.1-3}*
*{3।190: એ2: 4,170; એ4: 4,92; એ6: 1,180}*
*{3।191: એ2: 4,172; એ4: 4,98; એ6: 1,181}*
તસ્ય રૂપોપદેશાભ્યામ્ અપકર્ષો ઽર્થસ્ય ચોદિતત્વાત્

નૈતદ્ એવં કૃત્સ્નો ઽનુવાકો ભક્ષણે વિનિયુજ્યત ઇતિ. રૂપાદ્ ગ્રહણવાક્યં ગ્રહણે વિનિયુજ્યેત, એહીત્યેવમાદિ સધ્યાસમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અન્તમ્. નૃચક્ષસમ્ ઇત્યેવમાદિ ચાવખ્યેષમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અન્તં દર્શને. કુતઃ? મુખ્યાર્થમ્ એવં તદ્ વાક્યં ભવતિ, ઇતરથા લક્ષણાર્થતા સ્યાત્, મુખ્યાર્થતા ચ ન્યાય્યા ન લક્ષ્યાર્થતા.
ઉચ્યતે - વિશેષણાનામ્ અભિધાને, ન કિંચિદ્ અસ્તિ પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અત્રોચ્યતે - નૈવૈતાનિ વિશેષણાનિ, પૃથગ્ એવૈતાનિ ગ્રહણાદીનિ સ્વૈઃ સ્વૈર્ વાક્યૈર્ ઉચ્યન્ત ઇતિ. કુતઃ? અસ્તિ હિ તૈઃ પ્રયોજનમ્, ચોદિતાનિ હિ તાનિ, કાનિચિત્ તુ પૃથગ્વાક્યૈઃ, કાનિચિદ્ અર્થપ્રાપ્તાનિ, તાન્ય્ અવશ્યં પ્રકાશયિતવ્યાનિ. તાનિ પ્રકાશયિષ્યન્ત્ય્ એતાનિ વાક્યાનિ. રૂપં ચૈષાં તત્પ્રકાશનસામર્થ્યમ્, અતો નાનાર્થત્વાન્ નૈકં વાક્યમ્ ઉચ્યતે. નનુ ભક્ષણવાક્યશેષી ભવિતુમ્ અપ્ય્ એષાં રૂપમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - બાઢમ્ અસ્તિ રૂપમ્, ન તુ તદ્વિશેષણાન્ય્ એતાનિ કલ્પ્યન્તે. કસ્ય હેતોર્ અદૃષ્ટાર્થાનિ તથા ભવન્તિ? ઉક્તૈર્ અનુક્તૈર્ વા વિશેષણૈસ્ તાવાન્ એવ સો ઽર્થઃ, ઇતરથા ગ્રહણાદીનિ પ્રકાશયિષ્યન્તિ, તથા દૃષ્ટાર્થાનિ ભવિષ્યન્તિ. તસ્માદ્ રૂપોપદેશાભ્યામ્ અપક્ર્ષો ભવેત્ કેષાંચિદ્ અત્રેતિ.
ગુણાભિધાનાન્ મન્દ્રાદિર્ એકમન્ત્રઃ સ્યાત્ તયોર્ એકાર્થસંયોગાત્

ભક્ષાનુવાકે શ્રૂયતે - મન્દ્રાભિભૂતિઃ કેતુર્ યજ્ઞાનાં વાગ્જુ[265]{*3।192*}ષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ. વસુ-મદ્ ગુણસ્ય સોમદેવતે મતિવિદઃ પ્રાતઃસવનસ્ય ગાયત્રછન્દસો ઽગ્નિહુત{*3।193*} ઇન્દ્રપીતસ્ય મધુમત ઉપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામીતિ{*3।194*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં મન્દ્રાદિઃ તૃપ્યત્વ્ ઇત્ય્ એવમ્ અન્ત એકો મન્ત્રઃ, વસુમદ્ ગણાદિર્ અપરઃ, ઉત મન્દ્રાદિર્ ભક્ષયામ્ય્ અન્ત એક એવ મન્ત્ર ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? દ્વૌ મન્ત્રૌ, દ્વૌ હ્ય્ એતાવ્ અર્થૌ, અન્યા તૃપ્તિર્ અન્યદ્ ભક્ષણમ્, તતો ઽર્થભેદાદ્ વાક્યભેદઃ. તદ્ ઉક્તમ્ - તસ્ય રૂપોપદેશાભ્યામ્ અપકર્ષો ઽર્થસ્ય ચોદિતત્વાદ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ગુણાભિધાનાન્ મન્દ્રાદિર્ એકમન્ત્રઃ સ્યાદ્ ઇતિ, તૃપ્તિર્ ભક્ષણાવિશેષણત્વેનાભિધીયત ઇતિ{*3।195*}. ભક્ષયામિ વાક્ તર્પ્સ્યતીતિ.
નનુ તૃપ્યત્વ્ ઇત્ય્ એષો ઽન્યઃ શબ્દઃ, અન્યશ્ ચ તર્પ્સ્યતીતિ, એષા ભવિષ્યન્તી ક્રિયાયામ્ ઉપપદભૂતાયાં ભવતીતિ, તત્ર દ્વયોઃ ક્રિયયોર્ અસ્તિ સંબન્ધો ભક્ષયામિ વાક્ તર્પ્સ્યતીતિ. ઇહ પુનર્ ભક્ષયામિ તૃપ્યત્વ્ ઇતિ નાસ્તિ કશ્ચિત્ સંબન્ધઃ. ઉચ્યતે - ન હ્ય્ અયં વિધૌ તૃપ્યત્વ્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે. ક્વ તર્હિ? પ્રાર્થનાયાં વા પ્રાપ્તકાલે વા. યદિ ભક્ષયામિ વાક્ તર્પ્સ્યતીત્ય્ એવમ્ અભિસંબન્ધઃ ક્રિયતે. યદિ વા ભક્ષયાંઇ વાચસ્ તર્પ્તું પ્રાપ્તઃ કાલ ઇતિ, તેન વિશેષણવિશેષ્યભાવાદ્ એકાર્થતાયામ્ એકવાક્યત્વે મન્ત્રૈક્યમ્ ઉપપદ્યતે. નનુ નિરાકાઙ્ક્ષ એતે વાક્યે ભઙ્ક્ત્વા રૂપં સાકાઙ્ક્ષે ક્રિયેતે. અત્રોચ્યતે -યદ્ય્ અપ્ય્ એતે વાક્યે ભિન્નાર્થે નિરાકાઙ્ક્ષે દ્વાવ્ અર્થાવ્ અભિવદેયાતામ્, તથાપિ ભક્ષણસ્ય પ્રકાશનં દૃષ્ટં પ્રયોજનં ન તર્પણસ્ય, ઇતિ કૃત્વૈકાર્થ્યમ્ એવ ભવેત્. કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ ગુણભાવે ગમ્યમાન એવાત્ર. તસ્માદ્ ગુણાભિધાનાન્ મન્દ્રાદિર્ એકમન્ત્રઃ સ્યાદ્ ઇતિ.
[266]{*3।196*}
નોતેસ્:
*{3।192: એ2: 4,174; એ4: 4,102; એ6: 1,182}*
*{3।193: એ2,4,6: ઽગ્નિષ્ટુત}*
*{3।194: તૈત્.સ્. 3.2.5.1-2}*
*{3।195: એ2,4,6 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।196: એ2: 4,175; એ4: 4,104; એ6: 1,183}*
લિઙ્ગવિશેષનિર્દેશાત્ સમાનવિધાનેષ્વ્ અનૈન્દ્રાણામ્ અમન્ત્રત્વમ્

એષ એવ મન્ત્ર ઉદાહરણમ્ - ઇહ ચ પ્રદાનાન્ય્ ઐન્દ્રાણ્ય્ અનૈન્દ્રાણિ ચ વિદ્યન્તે, તેષાં ભક્ષણાન્ય્ અપિ સન્તિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ ઐન્દ્રેષ્વ્ અનૈન્દ્રેષુ ચ મન્ત્રઃ, ઉતૈન્દ્રેષ્વ્ એવ મન્ત્રઃ, અનૈન્દ્રાણામ્ અમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? અનૈણ્દ્રાણામ્ અમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ ઇતિ. કુતઃ? સમાનવિધાનાન્ય્ એતાનિ પ્રદાનાનિ, તેષ્વ્ ઇન્દ્રપીતસ્યેતિ મન્ત્રો ઽનિન્દ્રપીતં ન શક્નોતિ વદિતુમ્, ન ચ સમાનપ્રકરણ ઊહઃ સંભવતિ, અસતિ વચને ઽન્યાર્થાનભિધાનાત્. તસ્માદ્ અમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ એવંજાતીયકેષ્વ્ ઇતિ.
યથાદેવતં વા તત્પ્રકૃતિત્વં હિ દર્શયતિ

અથવા યથાદેવતમ્ ઊહેન લક્ષયિતવ્યમ્ કસ્માત્? ધ્રુવચમસા હિ પ્રકૃતિભૂતાઃ. કે પુનર્ ધ્રુવચમસાઃ? યે શુક્રામન્થિપ્રચારે સવનમુખીયાઃ, ઐન્દ્રાસ્ તે ભવન્તિ, તેષાં પ્રકૃતિભૂતં પ્રદાનમ્, વિકૃતિભૂતાન્ય્ અન્યાનિ. કથમ્ અવગમ્યતે? તત્પ્રકૃતિત્વં હિ દર્શયતિ. કથમ્? અનુષ્ટુપ્છન્દસ ઇતિ ષોડશિન્ય્ અતિરાત્રે ભક્ષમન્ત્રં નમતીતિ. કિમ્ અત્ર દર્શનમ્? નમતીતિ વિપરિણામં દર્શયતિ.
નનુ વચનમ્ એતત્ સ્યાત્. નેત્ય્ ઉચ્યતે, નૈતન્ નમતીતિ શ્રૂયતે. કથં તર્હિ એવં નમતીતિ, અનુષ્ટુપ્છન્દસ ઇતિ ભક્ષમન્ત્રં નમતીતિ, સ એષ ઊહો વિકારેષૂપપદ્યતે, [267]{*3।197*} તસ્માદ્ એતે વિકારાઃ, અતો ઽનૈન્દ્રેષ્વ્ અપિ ચોદકપ્રાપ્તો મન્ત્ર ઊહિતવ્યો ભવતિ. ઉચ્યતે - વિકારા એત ઇતિ લિઙ્ગમ્ અપદિષ્ટમ્, ન્યાયો ઽભિધીયતામ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - ઐન્દ્રઃ સોમો ગૃહ્યતે મીયતે ચ, તેનૈન્દ્રેષુ સોમો ઽનૈન્દ્રેષુ સોમ એવ નાસ્તીતિ સર્વે સોમધર્મા ઐન્દ્રેષ્વ્ એવ, અધર્મકા ઇતરે સાકાઙ્ક્ષાઃ. કથં પુનર્ જ્ઞાયતે - ઐન્દ્રઃ સોમો ગૃહ્યતે મીયતે ચેતિ? મન્ત્રવર્ણાત્, ઇન્દ્રાય ત્વા વસુમત ઇત્યેવમાદિર્ મન્ત્ર ઐન્દ્રં સોમં વદિતું શક્નોતિ નાન્યમ્. તસ્માદ્ ઐન્દ્રઃ સોમઃ, તેનૈન્દ્રેષુ સોમધર્માઃ, અન્યાનિ તુ પ્રદાનાનિ સાકાઙ્ક્ષાણિ, અતો ધર્માન્ ગ્રહીષ્યન્તીતિ ન્યાયઃ. તસ્માદ્ યથાદેવતમ્ ઊહિતવ્યો મન્ત્ર ઇતિ.
એવં સ્થિતં તાવદ્ અપર્યવસિતમ્, તત એવં સતિ ચિન્તાન્તરં વર્તિષ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।197: એ2: 4,176; એ4: 4,106; એ6: 1,183}*
પુનરભ્યુન્નીતેષુ સર્વેષામ્ ઉપલક્ષણં દ્વિશેષત્વાત્

સન્તિ પુનરભ્યુન્નીતાઃ સોમાઃ શુક્રામન્થિપ્રચાર એવ સવનમુખીયાઃ, તેષાં હોતુર્ વષત્કારે ઽનુવષત્કારે ચ ચતુર્ભિર્ મધ્યતઃકારિણાં ચમસૈર્ હુત્વા હોત્રકાણાં ચમસૈઃ સકૃત્ સકૃદ્ વષટ્કાર એવ હુત્વા પુનઃ સશેષેષ્વ્ એવ પાત્રેષુ સોમો ઽભ્યુન્નીતઃ, એવં હિ તત્રાધ્વર્યુઃ સંપ્રેષ્યતિ, મધ્યતઃકારિણાં ચમસાધ્વર્યવો વષટ્કૃતે ઽનુવષટ્કૃતે જહુત, હોત્રકાણાં ચમસાધ્વર્યવઃ સકૃદ્ ધુત્વા શુક્રસ્યાભ્યુન્નીયોપાવર્તધ્વમ્ ઇતિ. તત્ર હોત્રકા નાનાદેવતા યજન્તિ, મૈત્રાવરુણો મિત્રાવરુણૌ, મિત્રં વયં હવામહ ઇતિ{*3।198*}, [268]{*3।199*} બ્રાહ્મણાચ્ છંસી ઇન્દ્રમ્, ઇન્દ્ર ત્વા વૃષભં વયમ્ ઇતિ{*3।200*}, પોતા મરુતઃ, મરુતો યસ્ય હિ ક્ષય ઇતિ{*3।201*}. નેષ્ટા ત્વષ્ટારં પત્નીશ્ ચ, અગ્ને પત્નીર્ ઇહાવહેતિ{*3।202*}, આગ્નીધ્રો ઽગ્નિમ્ ઉક્ષાન્નાય વશાન્નાયેતિ{*3।203*}. તત્ર તૈશ્ ચમસૈઃ પૂર્વસ્મિન્ વષટ્કાર ઇન્દ્ર ઇષ્ટઃ, પુનર્ અભ્યુન્નીય મિત્રાવરુણાદ્યા દેવતા ઇષ્ટાઃ, શેષસ્ તત્રેન્દ્રસ્ય મિત્રાવરુણાદીનાં ચ. તત્ર સંદેહઃ - કિં પ્રસ્થિતદેવતાયાશ્ ચેન્દ્રસ્ય મિત્રાવરુણાદીનાં ચોપલક્ષણમ્, ઉતેન્દ્રો નોપલક્ષયિતવ્ય ઇતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પુનર્ અભ્યુન્નીતેષુ સર્વેષામ્ ઉપલક્ષણમ્. કસ્માત્? દ્વિશેષત્વાત્, ચમસે ચમસે તત્ર દ્વયોઃ શેષઃ, પ્રકૃતૌ યસ્યૈ હુતમ્, તચ્ છેષસ્ તત્પીત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇહાપિ તદ્વદ્ એવ વદિતવ્યમ્. તસ્માચ્ ચમસે ચમસે દ્વયોર્ ઉપલક્ષણમ્.
નોતેસ્:
*{3।198: ઋવ્ 1.23.4અ}*
*{3।199: એ2: 4,178; એ4: 4,110; એ6: 1,184}*
*{3।200: ઋવ્ 3.40.1અ}*
*{3।201: ઋવ્ 1.86.1અ}*
*{3।202: ઋવ્ 1.22.9અ}*
*{3।203: ઋવ્ 8.43.11અ}*
અપનયાદ્ વા પૂર્વસ્યાનુપલક્ષણમ્

અપનીતં પ્રસ્થિતદેવતાયાઃ શેષં મન્યામહે. કુતઃ? મિત્રાવરુણાદિભ્યસ્ તત્પાત્રસ્થમ્ અભ્યાશ્રાવ્યતે. કથમ્ એતત્? ઉચ્યતે - મિત્રાવરુણાદયો હીજ્યન્તે, તદ્ યથાચાર્યશેષં દેવદત્તો ભુઞ્જાનો યદિ શેષં પૂર્ણકાય પ્રયચ્છતિ, પૂર્ણકો દેવદત્તમ્ ઉપલક્ષયતિ, દેવદત્તશેષં ભુઞ્જ ઇતિ, નાચાર્યશેષમ્. તસ્માન્ ન પ્રસ્થિતદેવતા ઇન્દ્ર ઉપલક્ષયિતવ્ય ઇતિ.
ગ્રહણાદ્{*3।204*} વાપનયઃ{*3।205*} સ્યાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, ઇન્દ્રો નોપલક્ષણીય ઇતિ, તસ્યાપિ હ્ય્ અસૌ શેષઃ પ્રત્યક્ષમ્ અવગમ્યતે. નન્વ્ અપનીત ઇતિ. ઉચ્યતે - નાસાવ્ અપનીયતે. સકૃદ્ ધુતાંશ્ ચમસાનભિદ્રોણકલશાદ્ ગૃહ્ણાતિ, સશેષશ્ ચમસો લક્ષણમ્ અન્યસ્યોન્નીયમાનસ્ય. તતશ્{*3।206*} ચમસસ્થો હોતુમ્ ઉન્નેતવ્યઃ પ્રેષિતો વા. યત્ તુ યક્ષ્યમાણા દેવતાઃ પ્રત્ય્ આશ્રા[269]{*3।207*}વિત ઇતિ. ઉચ્યતે - આશ્રાવ્યતે તત્ર દેવતાભ્યો ન ત્વ્ ઇદં વા તદ્ વેતિ. તેન{*3।208*} યદ્ ધોતું ગૃહીતં તદ્ આશ્રાવિતમ્ ઇતિ ગમ્યતે. ન ચ, આશ્રાવણવેલાયાં દેવતાભિસંબન્ધઃ, યદ્ યદ્ દેવતાભિસંબદ્ધમ્, તદ્ આશ્રાવ્યતે, તસ્માદ્ અસ્તીન્દ્રશેષઃ, લક્ષ્યતે{*3।209*} ચ. અતઃ સર્વેષામ્ ઉપલક્ષણમ્ ઇતિ. કૃત્વાચિન્તૈષા, નાત્ર પ્રયોજનં વક્તવ્યમ્, પૂર્વાધિકરણસ્યૈવૈતત્ પ્રયોજનમ્ અવધાર્યતે.
નોતેસ્:
*{3।204: એ2,4: અગ્રહણાદ્}*
*{3।205: એ2,4: વાનપાયઃ}*
*{3।206: એ2,4: ન ચ}*
*{3।207: એ2: 4,180; એ4: 4,113; એ6: 1,185}*
*{3।208: એ2,4: તત}*
*{3।209: એ2,4: ભક્ષ્યતે}*
પાત્નીવતે તુ પૂર્વવત્

અસ્તિ પાત્નીવતો ગ્રહઃ, યદ્ ઉપાંશુપાત્રેણાગ્રયણાત્ પાત્નીવતં ગૃહ્ણાતીતિ, દ્વિદેવત્યાનાં શેષા આગ્રયણસ્થાલ્યાં ઉપનીતાઃ, તતઃ પાત્નીવતો ગૃહ્યતે. અથ હુતે પાત્નીવતે, તચ્ છેષે ભક્ષ્યમાણે ભવતિ સંદેહઃ - કિમ્ ઇન્દ્રવાય્વાદય ઉપલક્ષયિતવ્યા ન વેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? ઉપલક્ષયિતવ્યાઃ. તેષામ્ અપિ હ્ય્ અસૌ શેષો યથા પ્રસ્થિતદેવતાયા ઇતિ.
ગ્રહણાદ્ વાપનીતં સ્યાત્

અપનીયતે હિ સ શેષ ઇહ, ન યથાપૂર્વવત્, તત્ર હિ પાત્રલક્ષણત્વેન સંકીર્ત્યતે ન સોમો ગ્રાહ્યત્વેન, ઇહ તુ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્ણાતીતિ, સ્થાલીસ્થઃ સોમો નિર્દિશ્યતે હોતુમ્, યક્ષ્યમાણદેવતાં પ્રતિ. નનુ સ્થાલ્યામ્ આગ્રયણો નાગ્રયણશ્{*3।210*} ચ, તત્ર યસ્ તસ્માદ્ આગ્રયણાદ્ ગૃહ્યતે, સ પાત્નીવતઃ, યસ્ તુ સંપાતાન્ન્ આસૌ પાત્નીવત ઇતિ. ઉચ્યતે - આગ્રયણો ઽપાદાનમ્, તસ્માદ્ યો ઽપૈત્ય્ આગ્રયણો ઽનાગ્રયણો{*3।211*} વા, સ સર્વઃ પાત્નીવતઃ, આગ્રયણાચ્ ચૈષ સર્વો ઽપેતઃ.
[270]{*3।212*} નન્વ્ અનાગ્રયણાદ્ અપ્ય્ અપેતઃ. નૈષ દોષઃ, આગ્રયણાત્ તાવદ્ અપેતઃ, તેનાસૌ પૂર્વદેવતાભિઃ પીત ઇતિ ન શક્યતે વક્તુમ્. યો હીન્દ્રાર્થસ્ય સોમસ્યાવયવઃ શેષઃ સ ઇન્દ્રપીત ઇતિ પ્રકૃતાવ્ ઉચ્યતે. ઇહાપિ તદ્વદ્ એવ પૂર્વદેવતાર્થસ્યાવયવો વદિતવ્યઃ. નનુ યો ઽસૌ પૂર્વદેવતાર્થઃ, તસ્યૈવાયમ્ અવયવઃ. નેતિ બ્રૂમઃ, ન હિ હુતસ્યાવયવો દૃશ્યતે. નનુ પ્રકૃતાવ્ અપિ હુતસ્યાવયવો ન દૃશ્યતે. ઉચ્યતે - હુતાહુતસ્ય સમુદાયસ્ય તત્રાવયવ ઉપલક્ષ્યતે તદ્દેવતસ્ય. નન્વ્ ઇહાપિ સમુદાય એવાસીત્ તદ્દેવત્યઃ, તસ્યૈવાયમ્ અવયવઃ. નેત્ય્ ઉચ્યતે, આસીદ્ અયં સમુદાયસ્ તદ્દેવત્યઃ, ઇદાનીં તસ્યાવયવો ઽન્યદેવત્યો જાતઃ, તેન સમુદાયસ્ તદ્દેવત્યત્વાદ્ અપેતઃ.
આહ પૂર્વદેવતાપીતસ્યાસાવ્ અવયવ આસીત્ તેન ભૂતપૂર્વગત્યા ભવિષ્યતિ. ઉચ્યતે - પ્રકૃતૌ ન ભૂતપૂર્વગત્યાભિધાનં કૃતમ્, ઇહાપિ તદ્વદ્ એવ ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ. અપિ ચેન્દ્રદેવત્યસ્ તત્રેન્દ્રપીત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, અનપનીતા ચ તસ્યેન્દ્રદેવત્યતા, અસ્ય પુનઃ પૂર્વદેવતાસંબન્ધો ઽપગતઃ. તસ્માન્ નાત્ર પૂર્વદેવતોપલક્ષણીયેતિ.
નોતેસ્:
*{3।210: એ2,4: ઽનાગ્રયણશ્}*
*{3।211: એ2,4: ઽનાગ્રયણો}*
*{3।212: એ2: 4,182; એ4: 4,118; એ6: 1,185}*
ત્વષ્ટારં તૂપલક્ષયેત્ પાનાત્

અસ્તિ પાત્નીવતઃ સોમઃ, તત્ર મન્ત્રઃ, અગ્ના ઇ પત્નીવન્ સજૂર્ દેવેન ત્વષ્ટ્રા સોમં પિબેતિ{*3।213*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં ત્વષ્ટોપલક્ષયિતવ્યો ન વેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉપલક્ષયિતવ્યઃ. કુતઃ? પાનાત્, પાનં શ્રૂયતે - સજૂર્ દેવેન ત્વષ્ટ્રા [271]{*3।214*} સોમં પિબેતિ. તેનાયમ્ અગ્નયે પત્નીવતે સહ ત્વષ્ટ્રા દીયત ઇતિ ગમ્યતે. યસ્મૈ ચ યેન સહ દીયતે, ઉભાભ્યાં તદ્ દીયતે, એવં તત્ સહદાનં ભવતિ, યથા દેવદત્તાય યજ્ઞદત્તેન સહ શતં દીયતામ્ ઇત્ય્ ઉક્તે, તત્રોભાભ્યામ્ અપિ દીયતે. તસ્માત્ ત્વાષ્ટ્રો ઽપ્ય્ અસૌ સોમ ઇતિ ત્વષ્ટોપલક્ષયિતવ્યઃ. અસાવ્ અપીન્દ્ર ઇવ{*3।215*} પિબતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।213: તૈત્.સ્. 1.4.27.1}*
*{3।214: એ2: 4,183; એ4: 4,122; એ6: 1,186}*
*{3।215: એ2,4: એવ}*
અતુલ્યત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્

નૈતદ્ એવમ્, શબ્દપ્રમાણકા વયમ્, યચ્ છબ્દ આહ, તદ્ અસ્માકં પ્રમાણમ્, શબ્દશ્ ચાગ્નેઃ પત્નીવતઃ પાનમ્ આહ ત્વષ્ટુઃ સહભાવમાત્રમ્, ન હ્ય્ અનનુષ્ઠીયમાને સહભાવઃ સિધ્યતીતિ ત્વષ્ટરિ પાનમ્ અનુમીયતે. નનુ ત્વષ્ટ્રે પાનં ચોદિતમ્. સત્યમ્, ચોદિતં મન્ત્રવર્ણેન, ન ચોદનયા. ચોદના હિ પાત્નીવતં ગૃહ્ણાતીતિ, લોકે તુ કાર્યં દૃષ્ટ્વા ચોદિતમ્ અચોદિતમ્ અપ્ય્ અનુષ્ઠીયત{*3।216*} એવ, લોકતશ્ ચૈતત્ પરિચ્છિન્નમ્, નૈવંજાતીયકેન વાક્યેન, ત્વષ્ટુઃ સોમઃ કૃતો ભવતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।216: એ2,4, એ1 (વ્.લ્.): ચોદિતમ્ અચોદિતમ્ અપ્ય્ અનુષ્ઠીયત}*
ત્રિંશચ્ ચ પરાર્થત્વાત્

તસ્મિન્ન્ એવ પાત્નીવતે મન્ત્રઃ - ઐભિર્ અગ્ને સરથં યાહ્ય્ અર્વાઙ્ નાનારથં વા વિભવો હ્ય્ અશ્વાઃ. પત્નીવતસ્ ત્રિંશતં ત્રીંશ્ ચ દેવાન્ અનુષ્વધમ્ આ વહ માદયસ્વેતિ{*3।217*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં ત્રયસ્ત્રિંશતો [272]{*3।218*} દેવાનામ્ ઉપલક્ષણં કર્તવ્યમ્, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ત્રયસ્ત્રિંશતં દેવાનુપલક્ષયેત્. કથમ્? દીયતે હિ સોમસ્ ત્રયસ્ત્રિંશતે દેવેભ્યઃ. એવં હ્ય્ અગ્નિમ્ અગ્નીદ્ અધીચ્છતિ, આયાહ્ય્ અગ્નેર્ ઽવાચીનમ્, ત્રયસ્ત્રિંશતા દેવૈઃ સહ સમાનં રથમ્ અધિષ્ઠાય નાનારથૈર્ વા વિભવન્તિ હિ તે ઽશ્વાઃ. તદ્ ઇદમ્ અનુષ્વધમ્ આવહ ત્રયસ્ત્રિંશતં પત્નીવતો દેવાન્ આગમય તર્પય ચેતિ. અત્ર હ્ય્ અગ્નિમ્ અગ્નીદ્ અધીચ્છતિ ત્રયસ્ત્રિંશતો દેવાનાં તૃપ્તય ઇતિ ગમ્યતે, યત્ પ્રધાનશ્ ચાત્ર મન્ત્રઃ, તત્ પરઃ સોમઃ. તસ્માદ્ ઉચ્યતે - ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવા ઉપલક્ષયિતવ્યા ઇતિ.
નનુ ચોદનાયાં પત્નીવાન્ કેવલો ઽગ્નિર્ દેવતાત્વેન શ્રૂયતે. સત્યમ્, ચોદનાયાં પત્નીવાન્ દેવતાત્વેન શ્રૂયતે, ન તુ દેવતાન્તરં નિષિધ્યતે. કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્? એતદ્ અતો ભવતિ, માન્ત્રવર્ણિકાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવા અવિરુદ્ધાશ્ ચોદનાયાં પ્રતીયન્ત ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવા ઉપલક્ષયિતવ્યા ઇતિ, નાત્ર મન્ત્રે ઽગ્નિર્ આહ્વાતા પરિવેષ્ટા વા તર્પયિતા વાધ્યેષ્યતે. નાત્ર ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવેષ્વ્ ઇષ્ટેષુ પ્રયોજનં નિર્વર્ત્યતે. કસ્ તર્હિ યષ્ટવ્યઃ? પત્નીવાન્. કુત એતત્? સ હિ ચોદ્યતે - પાત્નીવતં ગૃહ્ણાતીતિ. નનુ માન્ત્રવર્ણિકાનાં ત્રયસ્ત્રિંશતો દેવાનામ્ અત્ર સંકીર્તનમ્. ઉચ્યતે - પરાર્થત્વેન તાઃ સંકીર્ત્યન્તે. કથમ્? ન હ્ય્ અપ્રત્તમ્ અગ્નેઃ, તદ્ ભવતિ, ન ચ પરકીયસ્ય દાનમ્ અવકલ્પતે. તસ્માત્ ત્વમ્ અમૂભ્યસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવતાભ્યો દેહીત્ય્ અસમઞ્જસં વચનમ્, અગ્નયે ત્વ્ અનેન દાનમ્ ઉક્તં ભવતિ. કથમ્? ઈશાનો હિ વિલંભયતિ દ્રવ્યમ્, તદ્ ઇહ વિલંભનં સંકીર્તયન્ ત્વમ્ અસ્ય ઈશાન ઇતિ પ્રત્યાપયતિ.
[273]{*3।219*} નનુ માદયસ્વેત્ય્ ઉચ્યતે, ન વિલંભયેતિ. ઉચ્યતે - ન હિ માદ્યન્તિ દેવતાઃ, તસ્માન્ મદકરણસંકીર્તનમ્ અદૃષ્ટાય સ્યાત્, દૃષ્ટાય તુ ત્યાગસંકીર્તનં લક્ષણયા, લક્ષણા હ્ય્ અદૃષ્ટકલ્પનાયા જ્યાયસી, પ્રમાણાદ્ ધિ સા ભવતિ. નનુ ત્યાગે ઽપિ લક્ષ્યમાણે ઽગ્નિઃ કર્તાધીષ્યતે. તદ્ ઉચ્યતે - અગ્નેર્ અપ્ય્ અધ્યેષણાદૃષ્ટાયૈવ, તસ્માદ્ અગ્નેર્ ઐશ્વર્યકરણમ્ એતદ્ વાક્યં લક્ષયતીતિ ન્યાય્યમ્. અપિ ચ પાત્નીવતે સોમશ્ ચોદ્યતે - પાત્નીવતં ગૃહ્ણાતીતિ.
નનૂક્તમ્, માન્ત્રવર્ણિકં ચ પ્રતિષેધતિ ચોદનેતિ. ઉચ્યતે - તદ્ અપિ માન્ત્રવર્ણિકં નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્. અપિ ચ સામર્થ્યાત્ પ્રતિષેધતીતિ ગમ્યતે. ન હિ સાપેક્ષઃ પત્નીવચ્ છબ્દઃ, તદ્ ધિતાર્થેન સંલક્ષ્યતે, તસ્માત્ કેવલઃ પત્નીવાન્ દેવતેતિ. એતચ્ ચોદનાવશેન મન્ત્રો વર્ણનીયઃ. તસ્માદ્ યથૈવાસ્માભિર્ વર્ણિતો મન્ત્રઃ, તથૈવ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ, પત્નીવાંશ્ ચાગ્નિર્ અગ્ને પત્નીવન્ન્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દિશ્યતે. તસ્માદ્ અગ્નિર્ ઉપલક્ષયિતવ્યો ન ત્રયસ્ત્રિંશદ્ દેવતા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।217: ઋવ્ 3.6.9}*
*{3।218: એ2: 4,185; એ4: 4,125; એ6: 1,186}*
*{3।219: એ2: 4,187; એ4: 4,126; એ6: 1,187}*
વષટ્કારશ્ ચ કર્તૃવત્

અસ્ત્ય્ અનુવષટ્કારદેવતા, સોમસ્યાગ્ને વીહીત્ય્ અનુવષટ્કરોતીતિ{*3।220*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અનુવષટ્કારદેવતોપલક્ષયિતવ્યા ન વેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉપલક્ષયિતવ્યેતિ, ન તત્ર પારાર્થ્યં કિંચિત્ પૂર્વદ્ ઉપલક્ષ્યતે. તસ્માદ્ ઉપલક્ષયિતેવ્યતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અનુવષટ્કારદેવતા નોપલક્ષયિતવ્યા, કર્તૃવત્, યથા કર્તા નોપલક્ષ્યતે, હોતૃપીત[274]{*3।221*}સ્યાધ્વર્યુપીતસ્યેતિ, એવમ્ એવાનુવષટ્કારદેવતાપિ. ન હિ સા પ્રકૃતાવ્ ઉપલક્ષિતા, યચ્ ચ નામ પ્રકૃતૌ કૃતમ્, તદ્ ઇહ કરણીયમ્. તસ્માન્ નોપલક્ષયિતવ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।220: ઐ.બ્ર્. 3.5}*
*{3।221: એ2: 4,189; એ4: 4,131; એ6: 1,188}*
છન્દઃપ્રતિષેધસ્ તુ સર્વગામિત્વાત્

સ્થિતાદ્ ઉત્તરમ્ ઉચ્યતે - નૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્ ઊહેન મન્ત્રવદ્ ભક્ષણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ, અમન્ત્રકં ભક્ષણં કર્તવ્યમ્. કસ્માત્? ઉચ્યતે - સમાનવિધાનત્વાત્, નાસ્ત્ય્ અત્ર પ્રકૃતિવિકૃતિભાવઃ. કથમ્? પ્રકરણસ્ય તુલ્યત્વાત્, યલ્ લિઙ્ગં ઉક્તમ્{*3।222*}, છન્દઃપ્રતિષેધઃ સ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તૃતીયસવનત્વાજ્ જગતીચ્છન્દસ ઇતિ પ્રાપ્તે ઽનુષ્ટુપ્છન્દસ ઇતિ ષોડશિનિ ભક્ષમન્ત્રં નમતીતિ{*3।223*} સમાનવિધાને ઽપ્ય્ અવકલ્પ્યતે. યત્ તૂક્તમ્{*3।224*} - ઐન્દ્રઃ સોમો ગૃહ્યતે મીયતે ચેતિ, નૈત ઐન્દ્રા અનૈન્દ્રાશ્ ચ ભિન્ના યાગાઃ, એકસ્યૈવૈતે ઽભ્યાસવિશેષાઃ, ન ચાભાસવિશેષાણાં ધર્મા ગુણત્વાત્, સર્વ એતે યાગધર્માઃ. તેન કૃત્સ્ના યાગસ્ય ચોદ્યન્તે સોમધર્માઃ, સોમશ્ ચેતિ. યચ્ ચ, ઇન્દ્રો ગૃહ્યતે મીયતે ચેતિ, ઇન્દ્રસ્ય મન્ત્રામ્નાનાન્ મન્ત્રેણ ગ્રહણં પ્રકાશયિતવ્યમ્, ઇતરાસાં દેવતાનાં ધ્યાનાદિનેતિ. તસ્માદ્ અનૈન્દ્રાણામ્ અમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ ઇતિ.
[275]{*3।225*}
નોતેસ્:
*{3।222: zઉ મ્સ્ 3.2.28}*
*{3।223: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 3.2.28}*
*{3।224: વ્ગ્લ્. zઉ મ્સ્ 3.2.28}*
*{3।225: એ2: 4,191; એ4: 4,138; એ6: 1,188}*
ઐન્દ્રાગ્ને તુ લિઙ્ગભાવાત્ સ્યાત્

એવં સ્થિતે ચિન્ત્યતે - અસ્તિ તત્રૈન્દ્રાગ્નઃ સોમઃ, ઐન્દ્રાગ્નં ગૃહ્ણાતીતિ{*3।226*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં મન્ત્રવદ્ ભક્ષણમ્, અમન્ત્રકં વેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઐન્દ્રાગ્ને તુ મન્ત્રઃ સ્યાત્, યસ્ય હીન્દ્રાગ્ની દેવતા તસ્ય નેન્દ્રઃ{*3।227*}, શક્યતે હિ સ ઇન્દ્રપીત ઇતિ વ્યપદેષ્ટુમ્, યસ્ય હ્ય્ અવયવાન્તરમ્ ઇન્દ્રેણ પીતમ્, સ ઇન્દ્રપીતઃ, તસ્યેન્દ્રાગ્નિભ્યાં પિબદ્ભ્યાં પીતમ્ અવયવાન્તરમ્ ઇન્દ્રેણ. તસ્માન્ મન્ત્રવદ્ ભક્ષણમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।226: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.5.4.1}*
*{3।227: એ2,4 ઓમ્. ન}*
એકસ્મિન્ વા દેવતાન્તરાદ્ વિભાગવત્

નાસ્યાવયવાન્તરમ્ ઇન્દ્રેણ પીયતે, ન ચાવયવાન્તરેણેન્દ્રપીતેન તત્ પીતં ભવતિ, તેન પીત ઇતિ લક્ષણાશબ્દો ઽયમ્. ઇન્દ્રમ્ ઉદ્દિશ્ય યઃ સંકલ્પિતો ઇન્દ્રો યસ્ય દેવતેતિ, યથૈવ ચ સાકાઙ્ક્ષસ્ય તદ્ ધિતાર્થેનાસંબન્ધઃ, એવં સમાસો ઽપીન્દ્રપીતસ્યેતિ સાકાઙ્ક્ષસ્ય નાવકલ્પતે, તદ્ ઉક્તમ્ - વ્યવસ્થા વાર્થસંયોગાદ્ ઇતિ{*3।228*}.
આહ - નનુ તેનૈવાધિકરણેનૈતદ્ ગતમ્{*3।229*}. કિમ્ અર્થં પુનશ્ ચિન્ત્યત ઇતિ. ઉચ્યતે - યત્ તત્ર વિચારિતં સિદ્ધમ્ એવ તત્. કથં પુનર્ વિચાર્યતે? નૈવ સાકાઙ્ક્ષસ્ય દેવતાસંબન્ધ ઇતિ. નૈવેહ દેવતાસંબન્ધ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ, પાનમાત્રસંબન્ધો ઽત્રેતિ, પાનમાત્રસંબન્ધેન યત્ર દ્વાભ્યાં પીયતે, તત્રૈકેન દેવતાસંબન્ધ ઇત્ય્ ઉત્તરઃ પક્ષઃ, તસ્માન્ ન પુનરુક્તમ્ ઇતિ.
[276]{*3।230*}
નોતેસ્:
*{3।228: મ્સ્ 3.1.27}*
*{3।229: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.1.17}*
*{3।230: એ2: 4,193; એ4: 4,143; એ6: 1,189}*
છન્દશ્ ચ દેવતાવત્

અસ્મિન્ મન્ત્રે ગાયત્રછન્દસ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એકચ્છન્દસિ સોમે મન્ત્રઃ, ઉત નાનાચ્છન્દસ્યપીતિ{*3।231*}. ઉચ્યતે - છન્દશ્ ચ દેવતાવત્, યથાન્યસહિતેન્દ્રે ન મન્ત્રઃ, એવમ્ અનેકચ્છન્દસ્કે સોમે ન સ્યાન્ મન્ત્ર ઇતિ. અત્રાપિ હિ ગાયત્રચ્છન્દસ ઇતિ સવિશેષણસ્ય સમાસો નાવકલ્પતે.
નોતેસ્:
*{3।231: તૈત્.સ્. 3.2.5.2}*
સર્વેષુ વાભાવાદ્ એકચ્છન્દસઃ

સર્વેષુ વા મન્ત્રઃ સ્યાત્. કુતઃ? અભાવાદ્ એકચ્છન્દસઃ, નૈવ કશ્ચિદ્ એકચ્છન્દસાઃ સોમો ઽસ્તિ, તેન યથાભૂતો ઽયમ્, તથાભૂતસ્ય{*3।232*} છન્દો વિશેષણમ્. તસ્માદ્ અનેકચ્છન્દસ્કે સોમે મન્ત્રઃ સ્યાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।232: એ2,4: યથાભૂતસ્ય}*
સર્વેષાં વૈકમન્ત્ર્યમ્ ઐતિશાયનસ્ય ભક્તિપાનત્વાત્ સવનાધિકારો હિ