Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 3.1
ucyate - naiṣa śākhāntaravihitānām aikakarmye sati virodhinā{*2/412*} saṃyogaḥ. na hi kramo vākyena virudhyate, durbalo hi kramaḥ, balavad vākyam, vākyena ca śākhāntarīyāṇām upasaṃhāraḥ. tasmāt sarvaśākhāpratyayaṃ sarvabrāhmaṇapratyayaṃ caikaṃ karma codyata iti siddhaṃ bhavati.
NOTES:
*{2/411: E1,6; E2,4,5: virodhināṃ}*
*{2/412: E1,6; E2,4,5: virodhināṃ}*
============================================================================
Adhyāya 3:
[208]{*3/1*}
NOTES:
*{3/1: E2: 4,1; E4: 3,525; E6: 1,143. E5 enthält jetzt nur noch die ŚBh-Zitate der Bṛhatī und bleibt daher unberücksichtigt}*
athātaḥ śeṣalakṣaṇam
nānākarmalakṣaṇaṃ vṛttam, anantaraṃ śeṣalakṣaṇaṃ vartayiṣyāmaḥ. kaḥ śeṣaḥ? kena hetunā śeṣaḥ? kathaṃ ca viniyujyate? iti, śrutyādīni ca viniyoge kāraṇānīti vakṣyate, teṣāṃ ca balavadabalavattā, etat tātparyeṇānyad apy upoddhātādinā.
śeṣaḥ parārthatvāt
iha sūtre śeṣasya lakṣaṇam, yena ca hetunā śeṣa ity ucyate, tad ubhayam ākhyāyate. yaḥ parasyopakāre vartate, sa śeṣa ity ucyate. tad yathā, ye parārthāḥ, te vaktāro bhavanti śeṣabhūtā vayam iheti. nanu yo 'pi pradhānabhūtaḥ, so 'pi kadācit parārthe vartate, yathopādhyāyaḥ pradhānabhūtaḥ śiṣyāṇāṃ vidyāvinayādhāne vartate. satyaṃ vartate. yas tv atyantaṃ parārthaḥ, taṃ vayaṃ śeṣa iti brūmaḥ. yathā, garbhadāsaḥ karmārtha eva svāmino 'naḍvāṃś ca krīyate, vakṣyatīty eva. nanu garbhadāsasyāpi savāmī saṃvidadhāno guṇabhāvamāyāt. neti brūmaḥ, ātmana evāsau saṃvidadhāno guṇabhāvaṃ gacchati, nāntarīyakatvād garbha[209]{*3/2*}dāsasyopakaroti, anaḍuho vā. yas tv atyantaṃ parārthaḥ, taṃ vayaṃ śeṣa iti brūmaḥ.
atha tatra kiṃ vṛttam? yais tu dravyaṃ cikīrṣyate guṇas tatra pratīyeta{*3/3*} iti{*3/4*}. tatrāpūrvārthatā vyāvartitā, dṛṣṭaprayojanānāmākhyātānām. iha tu sarveṣām eva śeṣāṇāṃ lakṣaṇam ucyate.
NOTES:
*{3/2: E2: 4,15; E4: 3,532; E6: 1,143}*
*{3/3: E2: pratīyate}*
*{3/4: MS 2.1.8}*
dravyaguṇasaṃskāreṣu vādariḥ{*3/5*}
vādarir{*3/6*} ācāryo 'tra dravyaguṇasaṃskāreṣv eva śeṣaśabda iti mane{*3/7*}, na yāgaphalapuruṣeṣu. dravyaṃ kriyārtham, yadi prayojanavatī kriyā, vyaktaṃ sā dravyeṇa nirvartayitavyā{*3/8*}, tasyā nirvṛttir dravyādṛte na bhavatīti tannirvṛttaye dravyam eṣitavyaṃ bhavati. tasmāt kriyārthaṃ dravyam. guṇaḥ śaknoti viśiṣṭaṃ dravyaṃ coditaṃ lakṣayitum, lakṣitena ca tena prayojanam, viśiṣṭasya kriyāsādhanatvāt. tasmāt so 'pi dravyadvāreṇa kriyāyā upakarotīti{*3/9*} kriyārtha eva. saṃskāro nāma sa bhavati, yasmin jāte padārtho bhavati yogyaḥ kasyacid arthasya, tenāpi kriyāyāṃ kartavyāyāṃ prayojanam iti so 'pi parārthaḥ. tasmād dravyaguṇasaṃskārāḥ parārthatvāc cheṣabhūtāḥ.
na tu yāgaphalapuruṣāḥ. yāgas tāvat kartavyaḥ puruṣasya. na hi, tasmin nirvartite kiṃcid aparam asti kartavyam. sa hi puruṣārthaḥ, yad anyad dravyādi, tat tadarthaṃ tasya śeṣabhūtam. sa tu na kiṃcid abhinirvartayituṃ kriyate. phalam api na tena kriyate, tasmiṃs tu kṛte svayam eva tad bhavati. tasmin kṛte phalam asya bhavatīty etāvad gamyate. nāsti śabdo yāgena kriyate [210]{*3/10*} phalam iti. tasmād yāgo na śeṣabhūtaḥ kasyacid arthasya. phalam api na puruṣaṃ pratyupadiśyate. yaḥ svargaṃ kāmayate, sa yāgaṃ kuryād ity etāvac chabdenodiśyate, nātmanaḥ parasya veti. svargaṃ pratīcchāmātreṇa svargakāma iti bhavati. tasmāt puruṣaṃ prati guṇabhāvena na śrūyate svargaḥ. tasmāt so 'pi na śeṣabhūtaḥ. na cet phalayāgau guṇabhāvena codyete, kasya puruṣaḥ pradhānabhūto bhavati. pratyakṣaś cāsya dravyatvāt karma prati guṇabhāvaḥ. tasmād dravyaguṇasaṃskāreṣv eva śeṣabhāvaṃ vādarir{*3/11*} mena iti.
NOTES:
*{3/5: E2,4,6: bādariḥ}*
*{3/6: E2,4,6: bādarir}*
*{3/7: E2,4,6: mene}*
*{3/8: E2: nirvartitavyā}*
*{3/9: E2: om. iti}*
*{3/10: E2: 4,17; E4: 3,539; E6: 1,144}*
*{3/11: E2,4,6: bādarir}*
karmāṇy api jaiminiḥ, phalārthatvāt
jaiminis tu khalv ācāryaḥ karmāṇy api śeṣabhūtāni manyate sma, na vādarir{*3/12*} ivāvadhāraṇām anumene. sa hi dadarśa, na yāgaḥ kartavyatayā codyate, phalakāmasya tu tatsādhanopāyatveneti. evaṃ śruto 'rthaḥ parigṛhīto bhaviṣyati. arthavāṃś copadeśaḥ. enam evārthaṃ ṣaṣṭhe 'dhyāye sūtrair eva sādhayiṣyati. iha tu tatsiddhenaiva phalārthatvena śeṣabhāvaṃ yāgasyāpādayati sma. tasmād anavadhāraṇā dravyaguṇasaṃkārāḥ śeṣabhūtāḥ, yāgo 'pi śeṣabhūtaḥ phalaṃ pratīti.
NOTES:
*{3/12: E2,4,6: bādarir}*
phalaṃ ca puruṣārthatvāt
phalam api puruṣaṃ pratyupadiśyate. yaḥ svargo me bhaved ity evaṃ kāmayate, tasya yāgaḥ. na yaḥ svargaḥ, sa ātmānaṃ labheteti. kutaḥ. ātmanepadaprayogāt, kartrabhiprāya etad bhavati. kriyāphalam anubhavet kathaṃ puruṣa iti yāgaḥ prayujyate. tasmāt phalaṃ puruṣārthaṃ yāgāc chrūyate, nātma-nirvṛttyartham. tasmāc cheṣabhūtam iti.
[211]{*3/13*}
NOTES:
*{3/13: E2: 4,19; E4: 3,542; E6: 1,144}*
puruṣaś ca karmārthatvāt
puruṣo 'py audumbarīsaṃmānādiṣu guṇabhūtaḥ śrūyate. tasmād anavadhāraṇaiṣā, dravyaguṇasaṃs-kāreṣu śeṣatvaṃ vādarir{*3/14*} mena iti.
athedānīm atra bhagavān vṛttikāraḥ pariniścikāya - dravyaguṇasaṃskāreṣv eva niyato yajiṃ prati śeṣabhāvaḥ, āpekṣika itareṣām. yāgasya dravyaṃ prati pradhānabhāvaḥ, phalam prati guṇabhāvaḥ, phalasya yāgaṃ prati prādhānyam, puruṣaṃ prati guṇatā, puruṣasya phalaṃ prati pradhānatā, audumbarīsaṃmānādi prati guṇatvam. tasmāt saṃmatāvadhāraṇā, dravyaguṇasaṃskārā yāgaṃ prati niyogato guṇabhūtaiveti.
NOTES:
*{3/14: E2,4,6: bādarir}*
teṣām arthena saṃbandhaḥ
sto darśapūrṇamāsau, darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti. tatra śrūyante dharmāḥ, nir-vapaṇam, prokṣaṇam, avahananam ityevamādaya auṣadhadharmāḥ. tathā, utpavanavilāpanayahaṇā-sādanādaya{*3/15*} ājyadharmāḥ. tathā, śākhāharaṇam, gavāṃ prasthāpanam, gavāṃ prastāvanam{*3/16*} ityevamādayo 'pi sāntāyyasya{*3/17*}. teṣu saṃdehaḥ - kiṃ sarve, auṣadhe ājye sānnāyye ca kartavyāḥ, uta ye yatra kriyamāṇā arthavantaḥ, te tatra kartavyā iti.
nanu saṃyuktā eva{*3/18*} śrūyante, yathā, vrīhīn avahanti, taṇḍulān pinaṣṭīti. bāḍhaṃ saṃyuktāḥ, avaghātādayas tu padārthā vidhīyante śrutyā, vākyenaiṣāṃ vrīhyādisaṃyogaḥ. ato 'sti saṃśayaḥ. [212]{*3/19*} kiṃ tāvat prāptam? teṣām arthena saṃbandhaḥ. arthena prayojanena, ye yatra kriyamāṇāḥ prayojanavantaḥ, te tatra kartavyāḥ. prathanādaya ājyasāntāyyayor{*3/20*} anupakārakā iti na tatra karaṇīyāḥ. evam utpavanādaya auṣadhasānnāyyayoḥ, śākhāharaṇādaya ājyauṣadhayoḥ. nanu śrūyante sarve sarvatra. etad eva na jānīmaḥ, śrūyante na śrūyanta iti, tad vicārāyitavyam. yady api śrūyaran{*3/21*}, tathāpy anupakārakatvān naiva kartavyā bhaveyuḥ.
NOTES:
*{3/15: E2,4,6: grahaṇāsādanādaya}*
*{3/16: E2,4: prasnāvanam}*
*{3/17: E2: sāṃnāyyasya, E4: sānāyyasya, E6: sānnāyyasya}*
*{3/18: E2,4: evaite, E6: evam}*
*{3/19: E2: 4,24; E4: 3,545; E6: 1,145}*
*{3/20: E2,4: ājyasāṃnāyyayor, E6: ājyasānnāyyayor}*
*{3/21: E2,4,6: śrūyeraṃs}*
vihitas tu sarvadharmaḥ syāt saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca
ucyate - yo 'rthāt prāptaḥ syāt, sa yatra prayojanaṃ tatraiva kriyeta. śabdena tu sarve 'mī padārthā vihitāḥ, tena na, yatra kevalaṃ prayojanaṃ pratyakṣaṃ dṛśyate, tatraiva kartavyāh. kva tarhi? yatra yatra vihitāḥ, te cāmī sarvatra vihitāḥ gamyante. kutaḥ? saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca. sarveṣāṃ tāvad ājyauṣadhasānnāyyānām apūrveṇa sādhyasādhanasaṃyogo 'viśiṣṭaḥ, yatra kriyamāṇā apūrvasya kṛtā bhavatīti vijñāyate. tathā prakaraṇam aviśiṣṭam, yasmin vihitāḥ sarveṣāṃ vihitā bhavantīti gamyate. ataḥ sarve sarvatra kartavyāḥ, yat tv amī na sarvatropakurvantīti, vidhānasāmarthyāt sarvatropakārakā iti gamyate. sa cāyam adṛṣṭa upakāro bhaviṣyati.
arthalopād akarma syāt
naitat, sarve sarvatra karaṇīyā iti, ye yatra nopakurvanti, na te tatra kriyām arhantīty uktam eva. nanu vidhānasāmarthyāt sarve sarvatropkariṣyanti. neti brūmaḥ.
[213]{*3/22*}
NOTES:
*{3/22: E2: 4,27; E4: 3,550; E6: 1,146}*
phalaṃ tu saha ceṣṭayā śabdārtho 'bhāvād viprayoge syāt
nāsti vidhānam, yena sarve sarvatropakurvanti. na ca pratyakṣādibhir upakāram avagacchāmaḥ. arthāpattir api niyogatas tatraiva bhavet, yatraiva śabena codanā bhavati, nānyathā. yadi ca prathanādīnām ājyasānnāyyayor anupakurvatām api tatprakaraṇe samāmnāyo 'nupapanno bhavet, tato 'rthād adṛṣṭa upakāraḥ kalpyeta, te tv avaśyaṃ samāmnānīyā auṣadhārtham. phalaṃ hi saha ceṣṭayāvahananādikayāvagamyate tuṣavimocanādi, prayojanaṃ ca tena, na tasmād ṛte puroḍāśaḥ sidhyati, sati cāsminn arthavān prakaraṇe samāmnāyaḥ. arthavati ca tasmin nādṛṣṭakalpanāyāṃ pramāṇam astīty ato na śakyaṃ kalpayitum. yadi ca tatra taṇḍulādiniṣpādanaṃ dṛṣṭaṃ nābhaviṣyat, tato viprayoge taṇḍulādīnām abhāvād upakārasya śabdārthamātraṃ dṛṣṭopakārānapekṣaṃ kartavyam ity ājyasānnāyyayor api kriyamāṇānām adṛṣṭam abhaviṣyat. tasmān na prathanādayaḥ sarvatra. evam utpavanādayaḥ śākhāharaṇādayaś ca. tasmān na, sarve sarvtra kartavyāḥ, prathanādayo nājyasānnāyayyoḥ, auṣadhe eva te, utpavanādaya ājyasya, nauṣadhasānnāyyayoḥ, śākhāharaṇādayaś ca sānnāyyasya, nājyauṣadhayor iti siddham.
dravyaṃ cotpattisaṃyogāt tadartham{*3/23*} eva codyeta
sto darśapūrṇamāsau, tatra samāmananti - sphyaś ca kapālāni ca [214]{*3/24*} agnihotrahavaṇī ca śūrpaṃ ca kṛṣṇājinaṃ ca śamyā colūkhalaṃ ca musalaṃ ca dṛṣṭac copalā caitāni vai daśa yajñāyudhānīti{*3/25*}. tatra saṃdihyate - kiṃ yo ya iha śakyata ebhiḥ kartum, tasmai tasmai padārthāyaitāni samāmnātāni, uta yad yena saṃyuktam, tasmā eveti. kiṃ tāvat prāptam? yad yena śakyam iti. kutaḥ? evaṃ vidhayo bhaviṣyanti tathārthanvataḥ{*3/26*}, itarathā te 'nuvādā niṣprayojanāḥ, prakaraṇāviśeṣaś ca sarvapadārthān prati, yajñāyudhānīti ca yajñasaṃyogo 'viśiṣṭaḥ. tasmāt sarve sarvatrety evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - dravyaṃ cotpattisaṃyogāt tadartham eva codyeta, yo yena padārthena sahotpattivākyena saṃyuktaḥ sa padārthaḥ tenaiva kartavyaḥ, yathā sphyenoddhantīty uddhanārthatā sphyasya vākyena, tad uddhaṇanaṃ na sphyād anyena kartavyam. yadā caivam, tadā prāpta eva sphyaḥ, tasyāyam anuvādo bhavitum arhati, etāni vai daśayajñāyudhānīti. evam ekaisyānuvādaḥ, tena tena vacanena prāptasya. yathā - kapāleṣu śrapayati, agnihotrahavaṇyā havīṃṣi nirvapati, śūrpeṇa vivinakti, kṛṣṇājinam adhastād ulūkhalasyāvastṛṇāti, śamyāyāṃ{*3/27*} dṛṣady{*3/28*} upadadhāti, ulūkhala-musalābhyām avahanti, dṛṣad upalābhyāṃ pinaṣṭīti. prakaraṇāt sarvāṇi sarvatra prāpnuyuḥ, vacanāt tu yathāvacanam, yajñāyudhaśabdo 'pi sāmānyena prayojanaṃ vidadhat tad vādhyetaiva{*3/29*}, parokṣaṃ hi sāmānyavacanena viśeṣavidhānaṃ bhavati, pratyakṣaṃ tu viśeṣavacanena viśeṣavidhānam. tasmād yad yenotpattyā saṃyuktam, tat tatraiva viniyujyata iti siddham.
[215]{*3/30*}
NOTES:
*{3/23: E2: artham}*
*{3/24: E2: 4,30; E4: 3,553; E6: 1,147}*
*{3/25: Tait. S. 1.6.8.3}*
*{3/26: E2: yathārthanvataḥ}*
*{3/27: E1,6; E1 (v.l.), E2,4: śamyāyāṃ}*
*{3/28: E1,6; E2,4: dṛṣadam, E4 (v.l.): dṛṣad}*
*{3/29: E2,4,6: bādhyetaiva}*
*{3/30: E2: 4,33; E4: 3,556; E6: 1,147}*
arthaikatve dravyaguṇayor aikakarmyān niyamaḥ syāt
jyotiṣṭome krayaṃ prakṛtya śrūyate - aruṇayā piṅgākṣyaikahāyanyā{*3/31*} somaṃ krīṇātīti{*3/32*}. tatra saṃdehaḥ - kim aruṇimā kṛtsnaprakaraṇe niviśete, uta kraya evaikahāyanyām iti. kathaṃ punaḥ aruṇayā krīṇātīty evaṃ vispaṣṭe krayasaṃbandhe gamyamāne saṃśaya iti. ucyate - iha hi guṇam aruṇimānam amūrtaṃ santaṃ kriyāyāḥ karaṇam iti śabda upadiśati, yat karaṇābhidhāyinyā tṛtīyāvibhaktyā saṃyujya nirdiśati - aruṇayeti, na cāmūrto 'rthaḥ kriyāyāḥ sādhanaṃ bhavitum arhati, ato 'saṃ-bandhaṃ krīṇātināruṇaguṇasyāvagacchāmaḥ. na cāśaṅkanīyam arthaṃ pramāṇabhūtaḥ śabdo 'bhidhāsyatīty evaṃ prakalpanā kadācid upapadyetāpi. kenacit prakāreṇa saṃbandha iti vacanaprāmāṇyaprakārānveṣaṇe buddhir bhavati, tad yadi param, vicārayantaḥ kriyāsaṃbandhasāmarthyam avagamiṣyāmaḥ, ekavākyatayā kraya evāruṇimānaṃ niveśayiṣyāmaḥ. atha tv apramādyadbhir anviṣyamāṇo na kathaṃcana saṃbandha upapatsyate, tato vākyabhedam abhyupagamya prakaraṇadharmam enam adhyavasāsyāmaḥ{*3/33*}. tasmād avaśyaṃ vicāraṇīyam etad iti.
kiṃ tāvat prāptam? kṛtsne prakaraṇe niveśaḥ. kasmāt? saṃyogato 'viśeṣāt, prakaraṇāviśeṣāc ca. nanu prakaraṇād vākyaṃ balīyo bhavatīty ekavākyatvād aruṇimā krayeṇa saṃbhantsyata iti. naitad evam avagamyate, na hi vacanaśatenāpy anāra[213]{*3/34*}bhyo 'rthaḥ śakyo vidhātum, yo hi brūyāt - udakena dagdhavyam agninā kledayitavyam iti, kiṃ sa vacanaprayojanasāmañjasyam aśnuvīta? na cāmūrto 'rthaḥ kriyāyāḥ sādhanam upapadyate. tasmād aruṇayā krīṇātīti saṃbandhābhāvād ekavākyatā na bhavatīti.
nanu naivāyaṃ guṇavacanaḥ, kiṃ tarhi dravyavacanaḥ. kutaḥ? strīliṅgasaṃbandhāt. dravyaviśeṣā hy ete strī pumān napuṃsakam iti, strīyāṃ yat prātipadikaṃ vartate, tasmāt strīpratyayo bhavatīti, strīpratyayaṃ cāruṇayety upalabhāmahe. tasmād dravyavacanaḥ, aruṇaśabda{*3/35*} iti. tad etad apeśa-lam, tad eva hi dravyam aruṇimnā parichidyamānam aruṇaśabdābhidhānīyatāṃ{*3/36*} labhate, tad evānyaguṇakaṃ nāruṇaśabdaḥ{*3/37*} śaknoty abhivaditum, aruṇimānam eṣa śabdo na vyabhicarati, vy-abhicarati punar dravyam, avyabhicāri ca kāraṇaṃ kāraṇavatām iṣṭam. ato 'sya guṇaḥ svārtha iti gamyate, tad asya pratyakṣato guṇavacanatā gamyate, strīpratyayadarśanāt tu nūnam aruṇāprātipadikaṃ dravyavacanam ity anumānam. pratyakṣaṃ cānumānād balīyaḥ, tasmād guṇavacanaḥ. kathaṃ tarhi strīpratyayasaṃbandhaḥ? bhavati hi guṇavacanasyāpi strīliṅgatā, yathā cāruṇā{*3/38*} buddhiḥ, evam aruṇeti. guṇavacanaś cet krīṇātinā na saṃbadhyate. tasmād vākyabhedaṃ kṛtvā prakaraṇe sarvasminn eva saṃniveśa iti.
atha yadi krīṇātinā na saṃbadhyate, tasmin eva vākye ekahāyanīśabdena saṃbhantsyate, na bhaviṣyati vākyabheda iti. tan na, kevalaṃ hi guṇam aruṇaśābdo{*3/39*} 'bhidadhāti, na dravyaguṇau. kevalaṃ ca dravyam ekahāyanīśabdaḥ, na guṇasahitam iti tayoḥ saṃbandhasya vācikāṃ ṣaṣṭhīm antareṇa kathaṃ saṃbandho gamyate? āha - antareṇāpi ṣaṣṭhīm, ekavibhaktinirdeśāt sāmānādhikaraṇyam [217]{*3/40*} avagamiṣyāmaḥ, yathā nīlam utpalam iti. tad anupapannam, rūpād aruṇaśabdasya{*3/41*} guṇavacanatā, kalpanīyaṃ tv ekavibhaktisaṃyogād ekahāyanīśabdasaṃnidhānāc ca tad ekavākyatām abhyupagamyaikahāyanīśabdasāmānādhikaraṇyam, na ca liṅgād vākyaṃ balīyaḥ. tasmād asad etat.
tatrocyate - yadā kevalaguṇavacanatāyāṃ śabdaḥ pravartamāno nānyena saṃbandhaṃ labhate, tadānupadeśakatvād ānarthakyaṃ mā bhūd iti dravyaparatām āpadyate, tasyām avasthāyām ekavibhaktiyuktenaikahāyanīśabdena saṃnihitenaikavākyatām āpadyamānaḥ samānādhikaraṇo bhavati, tathā ca kṛtvā, nīlam utpalam ity upapadyate. sa cāyam aruṇāśabdas tasyām avasthāyāṃ vartate, na hy asya svārtham abhidadhata ito vicchinnasya prakaraṇe 'py arthavattā. kutaḥ? yenaiva hetunā saṃbadhyate{*3/42*} krīṇātinā na, nāmūrto{*3/43*} 'rthaḥ kriyāyāḥ sādhanaṃ bhavatīti. na ca kriyāsādhanair dravyaiḥ, na hi kevalaguṇavacanaḥ śaknoti dravyam abhidhātum iti sa eva hetuḥ prakaraṇasaṃbandhābhāve 'pi, tatrāpi saṃbadhyamānaḥ kriyābhir vā saṃbadhyeta, tatsādhanair vā dravyaiḥ, tac cobhayam apy anupapannam. ato 'narthakatvaparijihīrṣayā saṃnihitenaikahāyanīśabdenāruṇāśabdaḥ saṃbadhyate. nāsti vākyabhedaḥ.
naitad evam, na hy ayam aruṇāśabda ekahāyanīviśeṣaṇaṃ bhavitum arhati. kiṃ kāraṇam? karaṇavibhaktyā tṛtīyayā samuccarito 'yam, tenaitena tṛtīyāśrutisāmarthyāt kriyāviśeṣaṇena bhavitavyam, kārakāṇāṃ hi kriyayā saṃbandho na dravyeṇeti. sa eṣa śrutisāmarthyāt kriyāviśeṣaṇam, ekavākyatvād{*3/44*} ekahāyanīviśeṣaṇam. śrutiś ca vākyād balīyasī, tasmān nāsyaikahāyanīsaṃbandha iti.
nanu ca guṇasya kriyāsaṃbandhābhāvād avivakṣitā kāraka[218]{*3/45*}śaktir{*3/46*} ity ekahāyanīsaṃbandho 'yam adhyavasitaḥ. evam api nopapadyate, yadi kārakābhidhānam avivakṣitam iti guṇaśabdenaitena dravyam abhidhātum iṣyate, tadā prātipadikārthasyāvyatireka iti prathamā vibhaktiḥ prāpnoti. na hi tṛtīyāntas tam abhisaṃbandhaṃ śaknoti vaktum, na cānyathānupapattir ity anyo 'syānupapadyamāno 'rthaḥ śakyate kalpayitum, yathāgnau tiṣṭhati māṇavaka ity ukte jvalane 'nupapadyamāno nāśve gavi vā kalpyate, agnisamīpavacana evādhyavasīyate. tadvad ihāpy aprathamāntaḥ śabdo na kathaṃcid apy avyatirikte prātipadikārthe bhavitum arhatīti. tasmāt kāmam anarthako 'vagamyatāṃ nāsyaikahāyanīsaṃbandho 'dhyavasātavyaḥ.
āha - na brūmaḥ, na kārakam aruṇāśabdenābhidhīyata iti, vyaktam aruṇaguṇaviśiṣṭam etena kārakam abhidhīyate. kadācit tu kiṃcid vidhitsitaṃ bhavati, kadācid upasarjanībhūto 'rtho vidhitsitaḥ, pradhānībhūto 'nuvādaḥ. tad yathā, daṇḍīty upasarjanībhūtadaṇḍakapuruṣapradhānakaḥ śabdo 'vagamyate, kadācit tu nirjñāte puruṣe daṇḍaguṇavidhānārtham uccāryate - daṇḍī praiṣānanvāheti. tathā{*3/47*} lohiteṣṇīṣā ṛtvijaḥ pracarantīti. evam ihāpi yady anupasarjanabhūto{*3/48*} 'ruṇo guṇaḥ, pradhānabhūtaṃ kārakam. tathāpy anūdite kārake 'ruṇaguṇavidhānārthaṃ vacanaṃ yujyate. tasmād ekahāyanīsaṃbandha upapadyate, nāsti vākyabheda iti. naitat sāram, atra hy ekahāyanīkrīṇātyor anavabuddhaṃ saṃbandhaṃ bodhayitum ayam ekahāyanīśabda uccaritaḥ, sa eṣa katham ivāruṇāśabena saṃbadhyte, tad etad abhihitam api punaḥ punaḥ paryanuyujjyate. [219]{*3/49*} kathaṃ punar ekahāyanīśabdasya krīṇātinā, aruṇaguṇena ca samāne samabhivyāhāre krīṇātinā saṃbandho 'bhyupagamanīyaḥ, na punar āruṇyeneti. śabdaprāmāṇyāt, bhavati hi kriyāsaṃbandhasya vācikā vibhaktir ekahāyanīśabdam anuniviṣṭā, na tu guṇasaṃbandhasya vācikā. kā punaḥ kriyāsaṃbandhasya vācikā, kā vā guṇasaṃbandhasyeti. kārakalakṣaṇā kriyāsaṃbandhe vivakṣite bhavati dvitīyādiḥ, avivakṣite punaḥ kārake, saṃbandhamātravivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī. na cātra ṣaṣṭīṃ paśyāmaḥ, paśyāmas tu khalu tṛtīyām. ataḥ krīṇātinā saṃbandham abhyupagacchāma ekahāyanīśabdasya, nāruṇāśabdeneti.
kathaṃ tarhi bhavaty atra saṃbandhaḥ, nīlam utapalam iti. ucyate - bhavati, na tu śrutilakṣaṇaḥ, kiṃ tu vākyalakṣaṇaḥ, utpalaśabdasaṃnidhāne tadapekṣī nīlaśabdas tenaikavākyatām abhyupagacchan nājahat svārthavṛttir upalaviśeṣābhidhānapara uccāryamāṇaḥ saṃbandham abhyupaiti.
nanv ihāpi vākyalakṣaṇas tadvad evāruṇimnā samaṃ saṃbandha ekahāyanyā yujyate. neti brūmaḥ, śrutir hi vākyād balīyasī, śrutiś cāsyāḥ kriyāsaṃbandham āha, na guṇasaṃbandham. yadi punaḥ śrutisāmarthyāt, kriyāsaṃbandho 'bhyupagamyeta, ekavākyatavad api guṇasaṃbandhaḥ. naivaṃ śakyam, yo hy anyena saha saṃbandhum uccāryate, na tatsamīpagato 'py anyas tena saha saṃbanddhum arhati. yathā bhāryā rājñaḥ, puruṣo{*3/50*} devadattasyeti bhāryāviśeṣaṇārtham uccāryamāṇo rājaśabdo na puruṣeṇa saṃbadhyate, tadvad iha krayāviśeṣaṇārtham uccāryamāṇa ekahāyanīśabdo nāruṇāśabdena saṃbandham arhati.
āha - satyam evam etat, asatyām ākāṅkṣāyām ānantaryam akāraṇam, sarvatra tu bodhite padārthe vākyārtha upapadyate, nānyathā, sāmānyavṛtti hi padam, viśeṣavṛtti vākyam, sāmānyenābhipravṛttānāṃ [220]{*3/51*} padārthānāṃ yad viśeṣe 'vasthānam, sa vākyārthaḥ, tad etad uktam - tadbhūtānāṃ kriyārthena samāmnāyo 'rthasya tannimittatvād iti{*3/52*}, tatra pratyakṣataḥ{*3/53*} padārthaḥ, vākyārthaḥ punar ānumānikaḥ, tad etad avagamyatām, kevalasvārthavṛtti padam anupadeśakam iti padāntareṇa saṃnihitenaikavākyatvam abhyupaiti, nānyatheti. tad iha yady apy ekahāyanīśabdaḥ krīṇātinā saṃbandhyamānaḥ kṛtārtho na padāntareṇa saṃbandham ākāṅkṣati, aruṇāśabdas tu padāntareṇa saṃbandham alabhamāno 'narthaka ity ekahāyanīśabdenaikavākyatām abhyupaiti. nanūktam - kriyāsaṃbandhārthaḥ, nāruṇāsaṃbandhārtha iti.
āha - aruṇāśabdasyānarthakyaparihārāyobhayasaṃbandhārtha iti vadāmaḥ, anyārtham api kṛtam anyārtham api śaknoti kartum, tad yathā śālyarthaṃ kulyāḥ praṇīyante, tābhyaś ca pānīyaṃ pīyata upaspṛśyate ca. evam ihāpi krayasaṃbandhārtham ekahāyanīśabda uccāryamāṇo 'ruṇāśabdena saha saṃbhantyate, na kiṃcid duṣyati. tasmān na vākyabheda iti. naitad asti, yady apy ayam aruṇāśabdo 'narthako mā bhūd ity ekahāyanyā saṃbadhyeta, tathāpi sarvasmin prakaraṇe niveṣṭum arhati. na cainaṃ somaṃ krīṇātīty eṣa śabdaḥ śaknoti viśeṣṭum. na hy ayaṃ viśeṣaṇatvenocāryate, kiṃ tarhi apūrvo 'yaṃ vidhīyate.
nanv apūrvo 'pi vidhīyamāna ekahāyanīśabdavad itareṇa saṃbhantsyate. katham? prayojanāya hy uccāryamāṇaḥ śabdo yenārthaḥ, tasmai tāvat prayojanāyāvakalpyate, saṃnihitś ca buddhau bhavati, tena buddhau saṃnihitena śakyate sākāṅkṣaḥ śabdaḥ saṃbandhayitum iti. naitad evam, yo hy asaṃbadhyamāno 'narthako bhavati, sa saṃbadhyate nānyaḥ. kuta etat? saṃbadhyamāne hi sāmānyaṃ viśeṣe 'vasthāpyeta, tatra vākyena śrutiḥ pīḍitā syāt. na cāyam [221]{*3/54*} asaṃbadhyamānaḥ krīṇātinānarthako bhavati, prakaraṇagatābhiḥ{*3/55*} ekahāyanībhir{*3/56*} abhisaṃbhantsyate.
nanv etad uktam - prakaraṇe 'py asya saṃbandho 'nupapanna iti. nānupapannaḥ, ekasmin vākye 'nyo 'rtho vidhīyamāno nānyena saṃbadhyate, vacanavyaktibhedāt, anyā hi vacanavyaktir vidhīyamānasya, anyā guṇena saṃbadhyamānasya. ajñātavaj jñāpyate vidhīyamāno 'rthaḥ, jñātavad anūdyate guṇasaṃbandhārtham, na ca sakṛd uccāryamāṇo jñātavad ajñātavac ca bhavitum arhati, ekahāyanīśabdaḥ kraye vidhīyamāno 'jñātavat syāt, aruṇāśabdena saṃbadhyamānaś ca jñatavat. vākyabhede punar na doṣo bhavati, prakaraṇe tu vākyāntaraiḥ kriyādravyāntarāṇī ca prāptāni. tair idaṃ vākyāntaravihitaṃ saṃbadhyate, tatrānyasmin vidhīyate, anyasmin vākye 'nūdyata ity upa-pannaṃ bhavati. tasmāt saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca{*3/57*} sarvasmin prakaraṇe dravyeṣu niveśa iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - arthaikatve dravyaguṇayor aikakarmyān niyamaḥ syād iti, yatrārthaikatvaṃ śrūyate dravyaguṇayoḥ, tatra dravyaguṇāv ekasmin padārthe niyamyeyātām. kutaḥ? aikakarmyād ekakāryatvāt, ekaṃ hi kāryaṃ dravyaguṇayoḥ śrūyate krayasaṃbandhaḥ. katham etad avagamyate? ekavākyatvāt. katham ekavākyatvam? aruṇayā piṅgākṣyaikahāyanyety aparyavasito 'rthaḥ sākāṅkṣatvād abhidhātṛpratipatroḥ, somaṃ krīṇātīti tu paryavasyati, tayor evaṃ nairutsukyāt. yady ekakāryatā kim iti vikalpo na bhavati? naitad{*3/58*} evam. ekārthās tu vikalperann iti vikalpadharmāṇau prāpnuta ity ayukto 'yaṃ paryanuyogaḥ. katham? paryanuyogo nāma sa bhavati, yaḥ svapakṣaṃ sādhayati, vipakṣasya ca pratīpam ācarati, na ca [222]{*3/59*} vikalpo 'smatpakṣasya pratīpam ācarati, krayeṇāruṇim āsaṃbandha{*3/60*} ity eṣa naḥ pakṣaḥ. na ca vikalpo nānākāryatvāt.
nanv idānīm evoktam - ekaṃ kāryam iti, tac cāpi viruddham, evaṃ hi pūrvam abhihitam, amūrta-tvād guṇo na kriyayā saṃbadhyata iti, idānīṃ viparītam abhidhīyate - ubhāv api dravyaguṇāv ekārthau krayam abhinirvartayata iti. ucyate, naitad viruddham, na ca vikalpaḥ, ekaṃ kāryam, sāmarthyabhedas tu, sākṣād dhi dravyaṃ kriyāṃ pratyupakaroti. guṇas tu viśiṣṭānāṃ sādhanam. yady evam, na tarhi guṇaḥ kriyām abhinirvartayati, sādhanasyāsau viśeṣaka iti. naitad evam, guṇasya kriyām abhinirvartayata etad eva sāmarthyam, yat sādhanaṃ viśiṣyāt. ākāṅkṣati ca kriyā sādhanaviśeṣaṇam, cihnabhūto hi guṇaḥ sādhanaṃ lakṣayati. asati cihne na lakṣyeta, katamat sādhanaṃ kriyāyā iti. tataḥ kriyā nādhyavasyema kartum iti bhavati kriyāsādhanaṃ gunaḥ. na caiva sati vikalpo bhavati, yathādhikaraṇasya kartrādīnāṃ ca, adhikaraṇaṃ hi kartrādīni dhārayati, tāny adhāryamāṇāni na śaknuvanti kriyām abhinirvartayitum, tathā{*3/61*} kartā karaṇādīni samādhatte, tāny asamāhitāni na śaknuvanti svaṃ svam artham abhinirvartayitum. yasmiṃs tu sādhanopakāre kārye tasminn evopakāre 'nyat sādhanaṃ vidhīyate, tatra vikalpaḥ, yathā vrīhim iryajeta, yavair yajeteti, ubhaye 'pi taṇḍulanirvṛtyarthāḥ.
evaṃ tarhi tad evedaṃ saṃjātaṃ bhavati, ekahāyanīvidhanam, tadviśeṣaṇaṃ cāruṇo guṇaḥ, tatra sa eva doṣo vākyabhedaḥ prasajjyeteti. na brūmaḥ - aruṇāśabda ekahāyanīśabdena saṃbadhyata iti, kiṃ tarhi krīṇātinaiva saṃbadhyate. evaṃ hi śrūyate 'ruṇaguṇena krayam abhinirvartayed iti, yathā ca tena nirvartyate, tathā yatitavya bhavati. na cāviśiṃṣan sādhanam, guṇaḥ kriyā[223]{*3/62*}m abhinivartayatīty arthāt sādhanaviśeṣaṇatāṃ pratipadyate, yathā sthālyāṃ paced iti kriyāsādhanatvena nirdiṣṭe 'rthāt saṃbhavane dhāraṇe ca syālīṃ{*3/63*} vyāpārayati tadvad ihāpi draṣṭavyam. tasmān nāsti vākyabhedaprasaṅga iti.
nanv evam api vākyaṃ bhidyeta. katham? pratyekaṃ vākyaparisamāptir dṛṣṭeti, yathā devadattayajñadattaviṣṇumitrā bhojyantām iti pratyekaṃ bhujiḥ samāpyate, yathā ca yasya pitā pitāmahaḥ somaṃ na pived iti. evam ihāpy aruṇayā krīṇāti, ekahāyanyā krīṇātīti. naitad asmatpakṣasya bādhakam, evam api kraya evāruṇimā nivekṣyati, na sarvasmin prakaraṇa iti. satyam eṣa doṣo na bhavati, kiṃ tv anaruṇayāpy ekahāyanyā krayaḥ prāpnoti, aruṇayā cānekahāyanyā, tatra yad uktaṃ dravyaguṇayor niyama iti, sā pratijñā hīyate. na tarhi brūmaḥ - vākyabheda iti. katham? krayasya hi dravyāruṇimānāv upadiśyete, na krayas tayoḥ. na ca, pradhānaṃ pratiguṇaṃ bhidyate, pratipradhānaṃ hi guṇo bhidyata iti, asti cāyaṃ dṛṣṭāntaḥ - samudāye vākyaparisamāptir iti, yathā gargāḥ śataṃ daṇḍyantām iti, tathā abhiṣutya hutvā bhakṣāyantīti. tasmād ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ krayo vidhīyate.
kathaṃ punas tasmiṃś cetariṃś ca dṛṣṭānte saty ekāntenāvadhāryate, samudāya eva vākyaparisamāptir na pratyavayavam iti. atra brūmaḥ - iha dravyāruṇimānāv ubhāv api kriyāsaṃbaddhāv upalabhyete paraspareṇāsaṃbaddhau, krayo 'pi dravyāruṇimābhyāṃ viśiṣṭa upalabhyate nānyayatareṇa, tatra yadi dravyaparam aruṇim aparaṃ ca bhavati vacanam idam, tataḥ pratyavayavam asaṃśayaṃ krayasaṃbandhaḥ. atha krayavidhitsayābhidhīyate, tato yathaivāyam ekahāyanīvi[224]{*3/64*}śiṣṭaḥ, evam aruṇim aviśiṣṭa iti niyamata ubhayasaṃbandho 'bhyupagamanīyaḥ. na cātra dravyāruṇimānāv īpsitau, īpsitas tu krayaḥ, tena hi jyotiṣṭomadravyaṃ somaḥ pariprāpyate, dravyāruṇimānau krayārthau santāv īpsitau syātām, nānyathā. tasmāt krayo vidhīyate, sa ca nānyataraviśiṣṭaḥ pratīyata iti samudāye vākyaparisamāptir iha niścīyate. yadā caivam, tadā na, ekahāyanīṃ muktvānyad dravyaṃ krayasādhanam asti, na cāruṇād anyaḥ sādhanasya viśeṣako guṇa iti, niyamaḥ siddho bhavati.
atra vadāmaḥ - yadi krayasya sādhane guṇo 'bhisaṃbandhum upaiti, tadā vākye bhinne 'pi krayasādhanatvād aruṇimāsmin dravye na nivekṣyate, kim artham ekavākyatā prayatnena sādhyata iti. tad etad abhidhīyate - bhinne hi vākya ekāhāyanīsādhanakaḥ krayo 'vabuddho bhavati, aruṇāsādhanam api krayāntaram, na tasminn evaikahāyanīsādhane kraye 'ruṇimā vihito bhavati, tatra yat krayāntaram aruṇaguṇaviśiṣṭam, tatrārthāt prāptam anyad api sādhanaṃ bhavati. tad api viśiṃṣan aruṇo guṇas tena saṃbadhyeta. ekavākyatve tu tat parihṛtaṃ bhavati. tasmāt sādhv abhidhīyate - arthaikatve dravyaguṇayor aikakarmyān niyamaḥ syād iti.
NOTES:
*{3/31: E1 (v.l.): piṅgākṣyaikahāyinyā}*
*{3/32: Vgl. Tait.S. 6.1.6.7}*
*{3/33: E2,4: adhyavasyāmaḥ}*
*{3/34: E2: 4,43; E4: 3,556; E6: 1,148}*
*{3/35: E2,4: aruṇāśabda}*
*{3/36: E2,4: aruṇāśabdābhidhānīyatāṃ}*
*{3/37: E2,4: nāruṇāśabdaḥ}*
*{3/38: E2,4,6: karuṇā}*
*{3/39: E2,4: aruṇāśābdo}*
*{3/40: E2: 4,49; E4: 3,557; E6: 1,149}*
*{3/41: E2,4: aruṇāśabdasya}*
*{3/42: E2,4 om. saṃbadhyate}*
*{3/43: E2,4: na saṃbadhyate, nāmūrto}*
*{3/44: E2,4: vākyād, E6 om. ekavākyatvād}*
*{3/45: E2: 4,50; E4: 3,558; E6: 1,149}*
*{3/46: E1,6; E1 (v.l.), E2,4: -vibhaktir}*
*{3/47: E2,4,6: yathā}*
*{3/48: E2,4: upasarjanabhūto}*
*{3/49: E2: 4,51; E4: 3,558; E6: 1,150}*
*{3/50: E2: puruṣeṇa}*
*{3/51: E2: 4,53; E4: 3,559; E6: 1,151}*
*{3/52: Vgl. MS 1.1.25}*
*{3/53: E1,6, E2 (v.l.); E2,4: pratyakṣataḥ}*
*{3/54: E2: 4,54; E4: 3,560; E6: 1,152}*
*{3/55: E2,4: prakaraṇagatair}*
*{3/56: E2,4 om}*
*{3/57: Vgl. MS 3.1.8}*
*{3/58: E2,4: (yad abhidhīyate niyamyeyātām iti) naitad}*
*{3/59: E2: 4,60; E4: 3,561; E6: 1,152}*
*{3/60: E2,4: krayeṇāruṇim asaṃbandha}*
*{3/61: E2,4: yathā}*
*{3/62: E2: 4,62; E4: 3,561; E6: 1,153}*
*{3/63: E2,4,6: sthālīṃ}*
*{3/64: E2: 4,63; E4: 3,562; E6: 1,153}*
ekatvayuktam ekasya śrutisaṃyogāt
asti jyotiṣṭomaḥ - ya evaṃ vidvān somena yajata iti{*3/65*}. [225]{*3/66*} tatra śrūyate - daśāpavitreṇa grahaṃ saṃārṣṭīti, tathāgnihotre srūyate - agnes tṛṇāny apacinotīti, tathā darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - puroḍāśaṃ paryagnikarotīti{*3/67*}. tatra saṃdehaḥ - kim ekasya grahasya, ekasyāgneḥ, ekasya puroḍāśasya ca saṃmārjanādi kartavyam, uta sarveṣāṃ grahāṇāṃ sarveṣām agnīnāṃ sarveṣāṃ puroḍāśānām iti. kiṃ prāptam? eko grahaḥ, eko 'gniḥ, ekaḥ puroḍāśa iha grahītavyaḥ. kutaḥ? śrutisaṃyogāt, ekatvaśrutisaṃyuktā ete padārthāḥ, ekaṃ hi dravyam eṣa śrūyate, śabdalakṣaṇe ca hi karmaṇi yac chabda āha, tad asmākaṃ pramāṇam, yathā paśum ālabheta ity ukta eka eva paśuḥ pumāṃś cālabhyate. evam atrāpy eko grahaḥ saṃmārjanīyaḥ, ekasyāgnes tṛṇāny apaceyāni, ekaḥ puroḍāśaḥ paryagnikartavya iti.
NOTES:
*{3/65: Tait.S. 3.2.2.3}*
*{3/66: E2: 4,65; E4: 3,583; E6: 1,154}*
*{3/67: ŚPBr 1.2.2.13}*
sarveṣāṃ vā lakṣaṇatvād aviśiṣṭaṃ hi lakṣaṇam
naitad asti - yad uktaṃ grahādiṣv{*3/68*} ekatvayukteṣv amī padārthāḥ kartavyā iti, sarve grahāḥ saṃmārṣṭavyāḥ, sarvebhyo 'gnibhyas tṛṇāny apaceyāni, puroḍāśamātraṃ ca paryagnikartavyam iti. kutaḥ? grahajātyā dravyaṃ lakṣayitvā saṃmārgādi vidhīyate, aviśiṣṭaṃ ca lakṣaṇaṃ sarvadravyeṣu, tatra na gamyate viśeṣaḥ, ko grahaḥ saṃmārṣṭavyaḥ, ko neti, sāmānyāvagamād viśeṣān avagamāc ca sarvapratyayaḥ. tathāgnipuroḍāśānām api. nanv ekavacanaṃ śrūyate, tad viśekṣyati. naitad asti, ekatvaṃ hi śrūyamāṇaṃ grahādiṣv ekatvaṃ brūyāt, na dvitīyādīn pratiṣedhet, ekatvasyāsau vācako na dvitīyādeḥ [226]{*3/69*} pratiṣedhakaḥ. tenāpratiṣiddhe dvitīyādau sāmānyavacanena prāptaṃ saṃmārjanādi kim iti na kriyeta.
tatraitat syāt, ekavacanam iha śrūyamāṇaṃ prāpta evaikasmin dravye, dvitīyādiṣu ca, kim anyat kuryād anyataḥ parisaṃkhyāyāḥ, na ced ekavacanaṃ parisaṃcakṣīta dvitīyādīn, anarthakam eva syāt, śaknoti ca dvitīyādīn nivartayitum, yathāśvābhidhānīm ādatta iti gardabhābhidhānaṃ{*3/70*} parisaṃcaṣṭe, evam atrāpi draṣṭavyam iti.
naitad evam, tatra mantrasyābhidhānyāś ca yaḥ saṃbandhaḥ, tad abhidhānaparaṃ vacanam, imām agṛbhṇān ity aśvābhidhānīm iti{*3/71*}, nānena mantreṇa, ādatta iti liṅgenaivādāne prāptatvān mantrasya parisaṃkhyā yuktā. iha punar yad ekavacanaṃ dravye śrūyate, tac chrūyamāṇam apy avidhīyamānatvena na nivartakaṃ bhavitum arhati, yathā kaścid odanaṃ nirdiśya brūyāt - ya enaṃ bhakṣayet kaścic chvā mārjāro vā, sa nivārayitavya iti, tatra yadi bhakṣaṇaṃ nimittatvena vidhīyate, na, śvamārjārasaṃbandhaḥ, tataḥ kāko 'py āgacchan nivāryate. śrūyamāṇe 'pi śuni mārjāre vā śvamārjārasaṃbandhasya nimittatvenāvidhīyamānatvāt. evam ihāpy ekatvasaṃbandhasyāvidhīyamānatvāc chrūyamāṇe 'py ekatve grahamātraṃ saṃmṛjyeteti.
na cātra dravyaikatvasaṃbandhavidhāyakaḥ kaścic chabdo 'sti. nanu saṃmārṣṭīti. na hy etad dravyaikatvasaṃbandhasya vidhāyakam. kasya tarhi? dravyasaṃmārgasaṃbandhasya vidhāyakam, evaṃ śrutyā svapadārtho vihito bhavati, itarathā vākyena parapadārtho vidhīyate. śrutyasaṃbhave ca vākyaṃ kramate, na saṃbhavantyāṃ śrutau. ato 'vidhīyamānaṃ viśeṣaṇatvena, ekatvaṃ na dvitīyādīn pratiṣeddhum arhati. evaṃ sati na dvitīyādau saṃmārgādi kriyamāṇam [227]{*3/72*} acoditaṃ bhavati, pratiṣiddhaṃ vā, yathaiva hi tad ekasya śrutam avagamyate, tathā dvitīyāder api.
ayaṃ cāparo doṣaḥ, na tad ekatvaṃ dravyasya saṃmārgādau viṣaye niyamyeta, na hi saṃmārgādiḥ, yasmin dravya ekatvaṃ niyamyeta, tasya viśeṣaṇatvena bhavati, vidhīyate hy atra saṃmārgādiḥ, na prāpto lakṣaṇatvena dravyasyāmnāyate, na hi yaugapadyena vidhātuṃ śakyate, lakṣaṇatvena coc-cārayitum. prasiddhasaṃbandho hi śaknoti lakṣayitum, na cāvihita evaṃjātīyakaḥ śabdāvagamyaḥ prasiddhasaṃbandho bhavati. vidhīyate ca saṃmārgādiḥ, tasmān na viśeṣakaḥ, na ced viśeṣakaḥ, na dravya ekatvaṃ niyamyata iti śakyam āśrayitum.
athaikatvaṃ saṃmārga ucyate. tatrāpi dvayī gatiḥ syāt, ekatvaṃ pradhānam, saṃmārgo vā, tac cobhayam apy anupapannam. na tāvad ekatvasya saṃmārgaḥ śākyate kartum. na ca dravye kriyamāṇa ekatvasyopakaroti kenacit prakaraṇam. na caikatvasyopakṛtena kiṃcit prayojanam asti, na hi tad guṇabhūtaṃ śrutam. athaikatvaṃ saṃmārgaṃ prati guṇabhūtam iti. tad api na. katham? amūrtatvāt, na hi tat saṃmārgaṃ niṣpādayati. yady apy anyad amūrtaṃ kriyāṃ niṣpādayati sādhanaṃ viśiṃṣat, tathāpy etan na bhavitum arhati, na hy atra grahaḥ saṃmārgārthaḥ, saṃmārgo 'tra grahāya codyate, sa hi prayojanavān, kalpyaprayojanaḥ saṃmārgaḥ. yadi grahaḥ saṃmārgasyopakuryāt, tad upakāriṇa{*3/73*} upakarotīti saṃmārgasyopakārakam ekatvaṃ bhavet. na tv etad evam. tasmād ekatvasaṃmārgayor asaṃbandhaḥ.
nanu pradhānabhutam api grahādi saṃmārgaṃ niṣpādayaty eva, atas tatsādhanaṃ tac ca viśiṃṣat tad upakariṣyati, yathā ijyārthe dadhani payasi ca praṇītā dharmāḥ pāka upakurvanti. paridhānārthe ca [228]{*3/74*} paridau yūpadharmā bandhane. tasmād ayam asamādhir iti. atrocyate - na brūmaḥ, atadarthe sādhake na śaknuvanty upakartum iti. kiṃ tarhi? yadā pradhānabhūtaṃ grahādi lakṣaṇatvenocyate, na tadaikatvasya grahādinā saṃbandhaḥ, na saṃmārgādineti. katham? yāvad iha lakṣaṇatvena kiṃcid ucyate, saṃvādas tatra bhavati, na tu tadvidhīyate vijñānāya. kim arthaṃ tarhy uccāryate? anyat tasya kiṃcid vidhāyiṣyata iti, tad etad grahādi lakṣayitvā tasya saṃmārgādi vidhīyate. tad yady ekatvasaṃbandho 'paro grahadravye{*3/75*} saṃmārgādau vā padārthe{*3/76*} vidhīyeta, dvayoḥ saṃbandhayor vidhānād bhidyeta vākyam. athocyeta - grahādi lakṣayitvā tasyaikatvasaṃbandho vidhīyate, na saṃmārgādisaṃbandha iti, tathā ca saṃmārgādīnām adhyayanaṃ pramāda ity abhyupagataṃ syāt. na caitad evam. tasmād ubhābhyām ekavacanasyāsaṃbandha iti. evam etad ekatvaṃ grahasya na kiṃcid upakāraṃ karoti, na saṃmārgasya, evam eva sadanūdyate. tasmān naitat kiṃcid api kartuṃ vivakṣyata iti sarveṣāṃ grahādīnāṃ saṃmārgādi kartavyam iti. kutaḥ? saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca{*3/77*}.
yady avivakṣitam ekatvam, kathaṃ trahy ekavacanam uccāryate? nanu bahuṣu vivakṣiteṣu bahuvacanena bhavitavyam. ucyate - na vayam etad vicārayāmaḥ, ekavacanam uccārayitavyam, noccārayitavyam iti, uccāryamāṇe sati kiṃ pratipattavyam? ekasminn eva saṃmārgādi, uta sarveṣv iti, tac ca sarveṣv iti sthāpitam. api ca na vibhakter vacanam evaikaṃ prayojanam. kiṃ tarhi? kārakasaṃbandho 'pi, avivakṣita ekatve kārakasaṃbandhārtham asyoccāraṇaṃ bhaviṣyati. tasmān nānarthakam.
api ca grahaḥ prātipadikārtha ekatvaṃ vibhaktyarthaḥ. kim ato [229]{*3/78*} yady evam. etad ato bhavati - prātipadikārthagataṃ hi vibhaktiḥ svam arthaṃ śrutyaiva vadati. athaivaṃ sati kim na, saṃmārgeṇa saṃbhantsyata iti. tena hi saṃbadhyamānaṃ vākyena saṃbadhyeta, na ca śrutyā, anyena saṃbadhyamānaṃ vākyenācchidyānyena saṃbandham arhati. asaṃbadhyamānas tv ekatvena saṃmārgaḥ, yadi naikatvaviśiṣṭaḥ kriyate, na kiṃcid vipannaṃ bhavati, na caikatvaviśiṣṭaḥ saṃmārgādiḥ, grahādimātrasya ca vidhīyata iti kim iti dvitīyasya tṛtīyasya ca na kriyeteti.
NOTES:
*{3/68: E2,4: asti - yad uktaṃ grahādiṣv}*
*{3/69: E2: 4,74; E4: 3,600; E6: 1,155}*
*{3/70: E2,4: gardabhābhidhānīṃ}*
*{3/71: Tait.S. 5.1.2.1}*
*{3/72: E2: 4,83; E4: 3,601; E6: 1,156}*
*{3/73: E2,4: upakāreṇa}*
*{3/74: E2: 4,86; E4: 3,602; E6: 1,156 (l.Z.)}*
*{3/75: E1,6, E4 (v.l.); E2,4: dravye}*
*{3/76: E2,4 om}*
*{3/77: Vgl. MS 3.1.8}*
*{3/78: E2: 4,95; E4: 3,602; E6: 1,157}*
codite tu parārthatvād yathāśruti patīyeta
atha yad uktam - yathā paśum ālabhetety eka eva paśuḥ puṃpaśuś cālabhyate, evam idam apīti, asty atra vaiparītyam iha grahārthaḥ saṃmārgaḥ, tatra punar yāgārthaḥ paśuḥ. kim evaṃ sati bhavati? yo yāgārthaṃ paricchinati{*3/79*}, sa yāgasyopakaroti, aparicchinnena na śakyo yāgaḥ kartum iti. na tu graheṇa kenacid viśiṣṭena saṃmārgaḥ kartavyaḥ, yad grahaṃ viśiṃṣat saṃmārgasyopkuryāt, paśoś caitad ekatvaṃ yāgaṃ pratyupadiśyate. nanūktam - prātipadikārthagataṃ svam arthaṃ vibhaktiḥ śrutyaivābhivadatīti{*3/80*}, yāga etad vākyena vidhāsyati, tatra vākyāc chrutir balīyasīty uktam. satyam, yatra śrauto 'bhisaṃbandho vivakṣyate, avivakṣyamāṇe ca vākyāvagataḥ san aparyudasitavyo{*3/81*} bhavati, tasmād ekaḥ puṃpaśuś cālabhyata iti, grahaikatvaṃ na saṃmārgasyopakarotīti na grahaṃ śaknoti viśeṣṭum. tasmād avivakṣitam iti.
[230]{*3/82*}
NOTES:
*{3/79: E2,4, E1 (v.l.): paricchinnati}*
*{3/80: Vgl. E1, S.229/1-2}*
*{3/81: E2,4: san na paryudasitavyo, E6: sann aparyudasitavyo}*
*{3/82: E2: 4,96; E4: 3,643; E6: 1,158}*
saṃskārād vā guṇānām avyavasthā syāt
asti jyotiṣṭomaḥ, tatra śrūyate - daśāpavitreṇa grahaṃ saṃmārṣṭīti. tatraiṣo 'rtho 'dhigataḥ - sarve grahāḥ saṃmārjitavyā iti. idam idānīṃ saṃdihyate - kiṃ camasāpi saṃmārṣṭavyā uta neti.
kiṃ tāvat prāptam? camasādy api sarvaṃ saṃmārjyam iti. kutaḥ? saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ceti{*3/83*}, yathaiva hi grahāṇām apūrvasaṃbandhaḥ, evaṃ camasānām api, yathaiva ca grahā asmin prakaraṇe, evaṃ camasāpi. tasmāt sarvatra saṃmārgaḥ.
nanu grahāḥ śrūyante, te camasānāṃ nirvartakā bhaviṣyanti. ucyate - pradarśanārthaṃ grahagrahaṇaṃ bhaviṣyati, grahādi somapātram, yasmin gṛhyamāṇaḥ somo vyavasicyeta, ity evam āśaṅkyate, tat sarvaṃ saṃmārjitavyam. yathā bhojanakālo vartate, sthālāni saṃmṛjyantām ity ukte, yāni yāni bhojana upayogam arhanti, tāni tāni sarvāṇi saṃmṛjyante, sthālagrahaṇaṃ lakṣaṇārtham iti gamyate. evam ihāpi draṣṭavyam iti.
ucyate - loke 'rthalakṣaṇaḥ saṃvyavahāraḥ, yena yenārthaḥ saṃmṛṣṭena, ukto 'nukto vā sa sa{*3/84*} saṃmṛjyetaiva. iha tu vede śabdalakṣaṇaḥ, śabdaś ca grahasya saṃmārgam āha, tatra kim arthaṃ śrutau saṃbhavantyāṃ grahaśabdo lakṣaṇayā kalpyate. ucyate - saṃmārṣṭīti saṃmārge puruṣaprayatnaṃ vidhātum eṣa śabdaḥ śaknoti śravaṇenaiva, grahasaṃbandhe tu vākyena, śrutiś ca vākyād balīyasī. tasmāl lakṣaṇayā grahaśabdo varṇyate, na, yathāśruta iti, tena, yo yaḥ saṃmārjanasaṃskārārhaḥ sa sa saṃmārjitavyaḥ, neti{*3/85*} graheṣv eva vyavatiṣṭhetaivaṃjātīyako guṇa iti.
[231]{*3/86*}
NOTES:
*{3/83: Vgl. MS 3.1.8}*
*{3/84: E2,4,6: om. sa}*
*{3/85: E2,4,6 om. iti}*
*{3/86: E2: 4,98; E4: 3,646; E1: 1,159}*
vyavasthā vārthasya śrutisaṃyogāt, tasya śabdapramāṇatvāt
vyavatiṣṭheta vā graheṣv eva saṃmārgaḥ, na camaseṣv api prasajyeteti. kutaḥ? arthasya śrutisaṃyogāt, śrūyamāṇo hi graho notsraṣṭavyaḥ, utsṛjyamāne śrutir eva bādhyate graham iti, pramattagītaṃ tatra bhavatām ity avagamyate, na caitan nyāyyam. tasmād grahaśabdena grahaṃ lakṣayitvā tasya saṃmārgasaṃbandho vidhīyate. na cāvidadhat saṃmārgam, śaknoti tatsaṃbandhaṃ vidhātum, ato vidadhāty evaiṣa śabdaḥ saṃmārgam. na ca śrutir bādhiṣyate. kutaḥ? saṃmārṣṭīti saṃmṛjigataṃ puruṣaprayatnaṃ śrutyā śaknoti vidhātum. na{*3/87*} tatra kaścid viśeṣaḥ, utpādyamāne vā saṃmṛjau{*3/88*}, pareṇa vā saṃbadhyamāna iti. tena na grahasaṃbandhe 'pi śrutir bādhitā bhavati, ato graheṣv eva saṃmārgo vyavasthātum arhatīti.
nanv apūrvasaṃyogāviśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca camaseṣv api prasajyate, na graheṣv evāsya vidhānam ity uktam. atrocyate - prakaraṇavadbhir ekavākyatāṃ kṛtvā śaknoti tatra vidhātum, nākṛtvaikavākyatām. sā ca prakaraṇād anumīyate, iyaṃ punar grahaśabdena saha pratyakṣā, tasmān na prakaraṇe vidhānam, grahaikatvasaṃbandhe punar utsṛjya svārtham, na śaknoti vidhātum. tasmād vaiṣamyam asya{*3/89*}, grahaikatvavidhānena{*3/90*}. yad uktam - yathā sthālāni saṃmṛjyantām iti lakṣaṇā, tadvad ihāpīti, parihṛtam etal loke karmārthaṃ lakṣaṇam{*3/91*}, śabdalakṣaṇaṃ punar veda iti.
[232]{*3/92*}
NOTES:
*{3/87: E2: na ca}*
*{3/88: E2: saṃmṛjā, E4: saṃmṛjām}*
*{3/89: E2,4: vaiṣamyaṃ}*
*{3/90: Der Satz fehlt in E6}*
*{3/91: E2,4: karmārthalakṣaṇaṃ}*
*{3/92: E2: 4,98; E4: 3,649; E6: 1,159}*
ānarthakyāt tadaṅgeṣu
vājapeye śrūyate - saptadaśāratnir vājapeyasya yūpo bhavatīti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ saptadaśāratnitā vājapeyasyordhvapātre niviśate, uta paśor yūpe niviśata iti. kiṃ tāvat prāptam? ūrdhvapātra iti. kutaḥ? vājapeyasya yūpābhāvāt, yad vājapeyasyāsti pātraṃ yūpasadṛśam, tatra bhavitum arhati, asti ca ṣoḍaśipātram, tac ca khādiratvād ūrdhvatvāc ca yūpasadṛśam, tatra niveśe sati vājapeyaśabda āñjasyena bhavati, itarathā vājapeyāṅgapaśuyāge{*3/93*} lakṣaṇayā vājapeyaśabdo vṛtta iti gamyate. nanu tvatpakṣe 'pi yūpaśabdo lakṣaṇayordhvapātre. ucyate, sarvathā vayaṃ lakṣaṇāśabdān na mucyāmahe. matpakṣe tu vājapeyaprakaraṇam anugṛhyate, tasmād ūrdhvapātre niveśa iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - ānarthakyāt tadaṅgeṣu, vājapeyaśabdas tāvat somayāgaviśeṣavacanaḥ, tasya sākṣād yūpena na prayojanam, asti tu tasyāṅgaṃ paśuyāgaḥ, tasya tu paśuṃ bandhuṃ yūpena kāryam. sākṣād vājapeyayūpasya yadi saptadaśāratnitā vidhīyate, tasyābhāvād anarthakam eva vacanaṃ prāpnoti, tad anarthakaṃ mā bhūd iti yo 'sya paśuyāge yūpaḥ, tatra niveśam arhati. ūrdhvapātre ca yūpaśabdo lakṣaṇayā syāt. nanv itarasminn api pakṣe vājapeyaśabdo lakṣaṇayeti. neti brūmaḥ, vājapeya eva vājapeyaśabdo bhaviṣyati, śakṣyati ca sa paśuyūpaṃ viśeṣṭum, so 'syāṅgasyopakārakaḥ, yaś ca yasyopakāriṇa upakaroti, bhavati sa tasya saṃbaddho mukhyenaiva saṃbandhena. na caikāntaritam iti kṛtvāsaṃbaddho bhavati, yathā devadattasya napteti, putreṇa cāsāv antaritaḥ, atha ca devadattena mukhyenaiva saṃbandhena saṃbaddhaḥ. tasmād eṣa eva [233]{*3/94*} pakṣa āśrayaṇīyaḥ, na hy etasmin pakṣe kaścid api lakṣaṇaśabdo bhavatīti.
NOTES:
*{3/93: E2,4: vājapeyāṅgapaśuyāge}*
*{3/94: E2: 4,101; E4: 3,649; E6: 1,160}*
kartṛguṇe tu karmāsamavāyād vākyabhedaḥ syāt
darśapūrṇamāsayoḥ prayājavākye śrūyate - abhikrāmaṃ juhoty abhijityeti{*3/95*}. tatra saṃdehaḥ - kim abhikramaṇaṃ prayājeṣv eva niviśata uta kṛtsne prakaraṇa iti. kiṃ tāvat prāptam? kartṛguṇe 'bhikramaṇe brūmaḥ - vākyabhedaḥ syād iti, karmaṇā karmaṇo 'samavāyāt. abhikramaṇaṃ karmāmūrtam, na tat karma havanaṃ sādhayituṃ śaknoti, tasmān na tenaikavākyatāṃ yāti. ataḥ sarvasmin prakaraṇe niviśate, saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ceti{*3/96*}.
nanv anenaiva hetunānyasminn api na nivekṣyate. ucyate - anyatra puruṣaiḥ saṃbhantsyate. nanu prayājeṣv api puruṣaiḥ saṃbadhyeta. naitad evam, juhḥtīti havana eṣa śabdaḥ puruṣaprayatnaṃ vidhātuṃ śaknoti, na puruṣābhikramaṇāsaṃbandham. nanv anyatrāpi puruṣābhikramaṇasaṃbandhasyāvidhānam. naiṣa doṣaḥ, anyatra prakaraṇāmnānād aṅgabhāve nirjñāte prayogavacano 'sya kartavyatāṃ vakṣyati. tasmāt sarvasmin prakaraṇe 'bhikramaṇasya niveśa iti.
NOTES:
*{3/95: Tait.S. 2.6.1.4}*
*{3/96: Vgl. MS 3.1.8}*
sākāṅkṣaṃ tv ekavākyaṃ syād asamāptaṃ hi pūrveṇa
naitad asti - yad uktam abhikramaṇaṃ prakaraṇe niviśata iti. prayā[234]{*3/97*}jeṣv eva bhavitum arhati. kutaḥ? taiḥ sahāsyaikavākyatā, yataḥ sākāṅkṣam etat pūrveṇa padenāsamāptaṃ vākyam, abhikrāmaṃ juhotīty atra paryavasyati, prakaraṇāc ca vākyaṃ balavad iti prayājeṣv evābhikramaṇaṃ niviśate. nanv abhikramaṇam amūrtatvād dhomanirvṛttāv asamartham ity uktam. ucyate, sākṣād asamartham, kartrā saṃbadhyamānaṃ śakṣyati nirvartayitum. katham? abhikramaṇena samāsīdaty āhavanīyaṃ kartā, dvayam abhyupāyabhūtaṃ homasya, dūrād vābhiprasārya hastam, juhuyāt, samāsīded anvābhikramaṇena. tasmād abhikramaṇam upakaroti homasyety avagamyate. ataḥ prayājeṣv eva niveśa iti.
NOTES:
*{3/97: E2: 4,103; E4: 3,657; E6: 1,161}*
saṃdigdhe tu vyavāyād vākyabhedaḥ syāt
darśapūrṇamāsayoḥ saptamāṣṭamayor brāhmaṇānuvākayoḥ sāmidhenya uktāḥ, navame nividaḥ, daśame kāmyāḥ sāmidhenīkalpāḥ, idaṃ kāmasyaitāvatīr anubrūyāt, idaṃ kāmasyaitāvatīr iti, ekādaśe ca yajñopavītam āmnātam - upavyayate devalakṣmam eva tat kuruta iti{*3/98*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ sāmidhenīr evānubruvāṇa upavyayeta, uta prakaraṇe sarvān eva padārthān anutiṣṭhatā upavyātavyam iti. kutaḥ saṃśayaḥ? upavītaṃ sāmidhenīnāṃ prakaraṇe samāmnātam, atha nivṛtte vā tāsāṃ prakaraṇa iti na jñāyate.
nanu darśapūrṇamāsayor eva prakaraṇam idam, paraprakaraṇe sāmidhenyaḥ śrūyante. satyaṃ paraprakaraṇe śrūyante. tathāpi tāsām avāntaraprakaraṇam aparam, bhavati hi, sāmidhenīr anubrūyād iti viśeṣākāṅkṣaṃ vacanam, yena tatsaṃnidhāv abhidhīyamānaṃ tasyeti jñāyate. kathaṃ punar nivṛttaṃ tāsāṃ prakaraṇam ity āśaṅkyate? [235]{*3/99*} nivitpadāni tāsāṃ prakaraṇaṃ vyavadadhatīti. yady evam, katham anuvartate prakaraṇam ity āśaṅkā? parastān nividām, sādmidhenīguṇā eva kāmyā vidhīyamānāḥ śrūyante, yad anantaraṃ yajñopavītam āmnātam, tenānivṛttaṃ sāmidhenīnāṃ prakaraṇam iti bhavati matiḥ. ataḥ paraprakaraṇe nividaḥ samupanipatitā na vyavadadhati. yathā
dvādaśopasattāhīnadharmo jyotiṣṭomaprakaraṇa iti. tena bhavati saṃdehaḥ.
asmin saṃdehe kiṃ tāvat prāptam? sāmidhenīprakaraṇam anivṛttam, tatropavītaṃ samāmnātam iti. kutaḥ? kāmyānāṃ sāmidhenīkalpānām ānantaryavacanāt, hṛdayam anuviparivartamānāsu sāmidhenīṣu upavītam āmananti, kartuś ca vāsovinyāsamātraṃ guṇo bhavaty upavītaṃ nāma. kiṃ kurvatā tat kartavyam iti bhavati tatra padārthākāṅkṣā, tatra buddhau saṃnihitenāviprakṛṣṭena sāmidhenīvākyenaikavākyatāṃ upagamya sāmidhenīṣūpavītaṃ upavyayata ity eṣa śabdo vidadhātīti gamyate.
evaṃ prāpte brūmaḥ - na, asmin saṃdehe yas tv ayoktaḥ, sa nirṇayaḥ. asmin saṃdehe vākyabheda iti nirṇaya iti. kutaḥ? vyavāyāt, iha samāptasya sānubandhasya sāmidhenīvākyasya, asya copavyayata iti vacanasya, nividāṃ vidhāyakena sāmidhenībhir asaṃbaddhena granthena vyavadhānaṃ bhavati, yasya ca paryavasite 'pi vacane tatsaṃbaddham evārthāntaraṃ prakramante, na tatrānanuvṛttaṃ prakaraṇam, āgacchati hi tatsaṃbaddhābhidhāne hṛdayam. yatra tu paryavasite vacane tadasaṃbaddham evārthāntaraṃ prakramante, na tatra buddhau pūrvaḥ padārthaḥ saṃnidhīyate. na ca, buddhāv asaṃnihitenaikavākyatā bhavati. dvābhyāṃ hi buddhābhyāṃ{*3/100*} padārthābhyāṃ vākyārthaḥ saṃjanyate, nānyatareṇa, saṃnidhau samāmnānasyaitad eva prayojanam, katham ubhābhyāṃ padārthābhyāṃ viśiṣṭāṃ buddhim utpādayeyur iti. [236]{*3/101*} anantarāv abuddhena saha vākyārthaḥ śakyate kartum, asaṃbaddhapadoccāraṇe ca nānantarāv abuddho bhavati. tasmād vyavahitena saha naikavākyatā bhavatīti.
athānyena prakāreṇa dhyānādinā pūrvapadārtham avagamya, vākyārthaṃ saṃjanayet. avaidikaḥ sa puruṣabuddhir pūrvako vākyārtho bhavet, yathā, anyasmād anuvākād ākhyātapadaṃ gṛhītvā, anyasmāc ca nāmapadaṃ yo vākyārthaḥ saṃjanyate, tādṛśaṃ tad bhavet, yatrānyena dhyānādinā pūrvapadārtham avagamya, vākyārthaṃ saṃjanayet. tasmān nāsaṃbaddhārthavyavadhānaikavākyatā bhavatīti niścīyate. tasmān na sāmidhenībhir ekavākyatopavītasyeti. nanu sāmidhenīkalpānām anantarabuddhānāṃ saṃnidhāv upavītam āmnāyate, tena sāmidhenībhiḥ saṃbhantsyata iti. neti brūmaḥ - ativṛttam eva hi sāmidhenīnāṃ prakaraṇaṃ nivitpadair vyavadhānāt. vākyena hi
sāmidhenīkalpāḥ kāmyāḥ saṃbandham upagacchanti, na prakaraṇam anuvartate, na ca, punaḥ kalpavacanena sāmidhenyaḥ prakṛtā bhavanti. na hi, tatra tāsāṃ vacanaṃ kartavyā iti. kiṃ tarhi? saṃkhyābhiḥ saṃbandhayitavyā iti, tad api vākyena, na prakaraṇena. tatrāprakṛtāsu samidhenīṣu yasyaikavākyatā guṇasya sāmidhenībhir nāsti, na tasya tābhiḥ saṃbandhaḥ. tasmāt{*3/102*} prakaraṇe{*3/103*} yad anuṣṭheyaṃ tad yajñopavītineti siddham.
NOTES:
*{3/98: Tait.S. 2.5.11.1}*
*{3/99: E2: 4,106; E4: 3,661; E6: 1,161 (vorletzte Zeile)}*
*{3/100: E2,4 om. hi buddhābhyāṃ}*
*{3/101: E2: 4,108; E4: 3,661; E6: 1,162}*
*{3/102: E2: yasmāt}*
*{3/103: E2,4: kṛtsne prakaraṇe}*
guṇānāṃ ca parārthatvād asaṃbandhaḥ samatvāt syāt
agnyādheye vāraṇavaikaṅkatapātrāṇy ahomārthāni homārthāni [237]{*3/104*} ca śrūyante - tasmād vāraṇo vai yajñāvacaraḥ syāt, na tv etena juhuyāt, vaikaṅkato yajñāvacaraḥ syāj juhuyād eteneti. na ca vāraṇavaikaṅkatānāṃ pātrāṇām agnyādheyena saṃbandhaḥ. kutaḥ? yajñāv acaravacanāt, yajñasyaitāni pātrāṇi, vākyena prakaraṇaṃ bādhitvā bhavanti. tatraiṣa saṃdehaḥ - kiṃ pavam āneṣṭiṣu niviśante, uta darśapūrṇamāsādiṣu sarvayāgeṣv iti. kiṃ tāvat prāptam? pavamānahaviḥṣv iti. kutaḥ? uktam etat pradhāne 'saṃbhavan padārthas tadguṇe kalpyata iti, agnyādheyaprakaraṇe ca samāmnānāt pavamānahaviṣāṃ tadguṇatā. tasmāt pavamānahaviḥṣv ity evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - guṇānāṃ samatvāt, pavamānahaviṣām agnyādheyasya ca na paraspareṇa saṃbandhaḥ. yathādhānam agner guṇaḥ saṃskārārthaḥ, evaṃ pavamānahavīṃṣy apy agner eva guṇabhūtāni. kas tatra paraspareṇa saṃbandha iti. yad uktam - ādhānasya prakaraṇe samāmnāyanta iti, yady api samāmnāyante, tathāpi prakaraṇaṃ bādhitvā vākyenāgner bhavanti. kim iha vākyam? yad āhavanīye juhoti{*3/105*} tena so 'syābhīṣṭaḥ prīto bhavatīti.
nanv āhavanīyo 'tra yāgasyādhikaraṇatvena guṇabhūtaḥ śrūyate. satyam, adhikaraṇam āhavanīyaḥ, tathāpi tv āhavanīyārtha eva yāgaḥ, prayojanavattvād āhavanīyasya niṣprayojanatvāt pavamānahaviṣām. katham eṣāṃ niṣprayojanatā? phalāśravaṇāt. kalpyaṃ phalam iti cet. satyaṃ kalpyam, agnisaṃskāras tu tatphalam, na svargaḥ, svarge kalpyamāne dvir adṛṣṭaṃ kalpyeta, homāc ca [238]{*3/106*} svargo bhavati, tasya cāhavanīyenāparo 'dṛṣṭaḥ saṃskāra iti. tasmād agnyarthatā pavamānahaviṣām, naiṣām ādhānena saṃbandhaḥ. tasmān nādhāne śrūyamāṇam, pavamānahaviṣāṃ bhavitum arhati. kiṃ tarhi sarvayāgeṣu darśapūrṇamāsaprabhṛtiṣv ādhānasya pradhānabhūteṣu niveśa iti.
NOTES:
*{3/104: E2: 4,111; E4: 3,674; E6: 1,163}*
*{3/105: E2,4: juhvati}*
*{3/106: E2: 4,113; E4: 3,675; E6: 1,164}*
mithaś cānarthasaṃbandhāt
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - vārtraghnī paurṇamāsyām anūcyete, vṛdhanvaty amāv asyāyām iti{*3/107*}. tatra saṃdehaḥ - kim anuvākyādvitvasya pradhāne niveśaḥ, utājyabhāgayor iti. kiṃ tāvat prāptam? pradhāna iti. kutaḥ? paurṇamāsīsamabhivyāhārāt, amāv asyāsamabhivyāhārāc ca. pradhānaṃ paurṇamāsī cāmāv asyā ca nājyabhāgau. tasmāt sākṣād vākyāt pradhānasyeti prāptam.
tatra brūmaḥ - mithaḥ saha dvābhyām anuvākyābhyāṃ na pradhānasya kāryam asti, yatra tu dva anuvākye, tatra tayor vārtraghnatā vṛdhanvattā ca vidhīyate, pradhāne caikānuvākyā, tatra dvitvaṃ vārtraghnatāṃ vṛdhanvattāṃ ca vidadhad vākyaṃ bhidyeta. ājyabhāgayos tu dve prāpte āgneyī saumī ca, tatra vārtraghnatāṃ vṛdhanvattāṃ kevalāṃ śakṣyati vidhātum. nanu pradhānagāmitve 'pi dvayoḥ pradhānayor dve anuvākye, āgneyasyāgnīṣomīyasya ceti. ucyate - ekā [239]{*3/108*} vārtraghny āgneyī, ekā saumī, tathā vṛdhanvatyai, tatra yāgneyī, sā vidhīyamānā saṃbadhyeta na saumī. amāv asyāyāṃ tāvan nāsty eva{*3/109*}, paurṇamāsyām apy agnīṣomīya eva kriyamāṇe kriyeta, tatrāpy ekadevatyā na śaknuyād devatādvitve kāryaṃ kartum. athobha agnīṣomīye prāpte iti. na, ekasya yāgasya dvābhyām anuvākyābhyāṃ prayojanam. upādeyatvena hy anuvākyā codyate, tatraikatvaṃ vivakṣitam, tena tatrāpi na dve. tasmād ājyabhāgayor niveśa iti.
NOTES:
*{3/107: Tait.S. 2.5.2.5}*
*{3/108: E2: 4,115; E4: 3,681; E6: 1,164}*
*{3/109: E2,4: eva somaḥ}*
ānantaryam acodanā
jyotiṣṭome śrūyate - muṣṭīkaroti, vācaṃ yacchati, dīkṣitam āvedayatīti, tathā hastāv avanenikte, ulaparājiṃ stṛṇātīti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ muṣṭīkaraṇaṃ vāgyamaś cāvedanārtham, uta kṛtsnaprakaraṇe niveśa iti tathā, hastāv anejanaṃ kim ulaparājiṃ staritum, uta prakaraṇe sarvapadārthān kartum iti. kiṃ tāvat prāptam? hastāv anejanaṃ hastasaṃskārārtham, vāgyamaḥ puruṣasaṃskārārthaḥ, āmantrayamāṇa ekāgro bhavati, padārthān anutiṣṭhati, tena keṣāṃ keṣāṃ padārthānām ime{*3/110*} saṃskārāv ity ākāṅkṣāsti, satyām ākāṅkṣāyām ānantaryeṇa nirākāṅkṣīkaraṇam. tasmād ānantaryād āvedanārtho vāgyamo muṣṭīkaraṇaṃ ca, hastāv anejanaṃ colaparājiṃ staritum.
evaṃ prāpte brūmaḥ - sarvaiḥ prakaraṇādhītaiḥ saṃbandha iti. [240]{*3/111*} kutaḥ? vākyabhedāt. kathaṃ vākyabhedaḥ? arthadvayasyābhidhānāt. na hi, dīkṣitam āvedayitum ity asminn artha āvedayatīti, na ca staritum ity asminn arthe stṛṇātīti. staraṇam api vidhīyate 'vanejanaṃ ca. muṣṭīkaraṇaṃ vāgyamaś ca vidhīyate, āvedanaṃ ca. na ca, eṣāṃ paraspareṇa kaścit saṃbandho 'sti, na ca, padārthākāṅkṣāyāṃ satyām ānantaryam ekavākyatve kāraṇaṃ bhavati, tasmāt prakaraṇadharmā evaṃjātīyakāḥ.
NOTES:
*{3/110: E1,6, E4 (v.l.); E2,4: imau}*
*{3/111: E2: 4,119; E4: 3,686; E6: 1,165}*
vākyānāṃ ca samāptatvāt
svena svena padasamūhena paripūrṇam ekaṃ vākyam, tathāparam, tathā sarvāṇi yāny udāhṛtāni. tasmād vispaṣṭam arthadvayam, vibhāge ca nirākāṅkṣatā, tena vākyabhedaḥ. ataḥ saṃyogato 'viśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca{*3/112*} kṛtsne parkaraṇe niveśa iti.
NOTES:
*{3/112: Vgl. MS 3.1.8}*
śeṣas tu guṇasaṃyuktaḥ sādhāraṇaḥ pratīyeta mithas teṣām asaṃbandhāt
darśapūrṇamāsayoḥ samāmnāyate - āgneyaṃ caturdhā karotīti. tatra saṃdehaḥ - kim āgneye 'gnīṣomīye aindrāgne{*3/113*} ca sarvatra caturdhākaraṇam? kiṃ vāgneya eveti. kiṃ prāptam? śeṣaś caturdhākaraṇam, āgneyam iti devatāguṇasaṃyuktaḥ sādhāraṇaḥ pratīyate, agnīṣomīye 'pi syāt, aindrāgne 'pi. kutaḥ? tāv apy āgneyau, yasyāgnir devatā, anyā ca bhavati, asāv āgeyaḥ. tad yathā, yā ḍitthasya ḍavitthasya ca mātā, sā ḍavitthasya [241]{*3/114*} bhavati, evam ihāpi. yady āgneyāgnīṣomasya ca puroḍāśasya mithaḥ saṃbandho na bhavet, tata āgneya eva caturdhākaraṇaṃ vyavatiṣṭheta, bhavati tu saṃbandhaḥ, tasmād avyavasthā, yathāgneyasya mastakaṃ vibhajya prāśitram avadyatīti sarvebhyaḥ prāśitrāv adānam, evaṃ caturdhākaraṇam api.
NOTES:
*{3/113: E2,4,6: caindrāgne}*
*{3/114: E2: 4,119; E4: 3,695; E6: 1,165}*
vyavasthā vārthasaṃyogāl liṅgasyārthena saṃbandhāl lakṣaṇārthā guṇaśrutiḥ
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0